Ir al contenido principal

O relato tudense do século XI da viaxe de Trezenzonio (San Terzón) á illa do Paraíso



Xosé Luis Méndez Ferrín é un dos referente da literatura en Galicia cun amplo abano de obras de grande altura, pero xunto con elo é tamén un estudoso da historia literaria do país e da súa cultura. Entre outras moitas actividades publica semanalmente unha páxina, no suplemento do sábado de “Faro de Vigo”, que baixo o suxestivo título de “No fondo dos espellos” ofrece sempre unha páxina de interese sobra a cultura de Galicia.

Mapa mundi do Beato da catedral de Burgo de Osma - 1086
Represetación de Galicia e o Faro - Torre de Hércules

No pasado mes de decembro de 2019 publicou ata tres artigos sobre un texto ou relato do século XI titulado “Trezenzonio de Solistitionis Insula Magna”. De escritor descoñecido, redactado polo monxe Trezenxonio, describe a súa chegada a Galicia, despoboada tras a invasión árabe, chegando ata o Faro Brigantium (Coruña) e tras ollar unha illa, achégase ata ela nunha barca. A illa é paradisíaca e conta cunha gran basílica dedicada a Santa Tegra. Permanece sete anos na illa ata que recibe o mandato de abandonala, pese a súa resistencia. Os alimentos que transporta dende a illa no seu retorno como proba da súa estadía podrecen ao chegar a terra, descubrindo que Galicia xa está repoboada. Remata o seu relato Trezenzonio dicindo que retorna a Tui onda o seu bispo Adelfio “que me educara, na infancia, en erudición e liberdade igual ca un pai educa aos seus fillos”.

Tal como sinala o relato a súa acción se situaría no século VIII, tras a conquista árabe da Península Ibérica, e aínda que a súa estadía na illa a cifra en sete anos (cifra simbólica), o contexto xeográfico que presenta no relato diriamos que pasaron arredor de tres séculos, aínda que o bispo tudense Adelfio está documentado nas últimas décadas do século VII (denantes da invasión árabe). A oración que recita Trezenzonio ao iniciar a súa viaxe evoca textos da liturxia visigótica o que xustificaría a mención ao bispo Adelfio que está presente nos concilios de Toledo XV e XVI dos anos 699 e 693 respectivamente. Incongruencias temporais que non afectan ao relato e o seu interese.

Polo seu interese intrínseco e para todo o que logo comentaremos cómpre coñecer o relato de Trezenzonio que nos achega Xosé Luis Méndez Ferrín no referido artigo de “Faro de Vigo”.

Traducción do relato galego-latino do século XI “Trezenzonio de Solistitionis Insula Magna” segundo o texto fixado por Manuel C. Díaz y Díaz: “Visiones del Más Allá en Galicia durante la Edad Media”. Compostela 1985.

Eu, Trezenzonio, resolvín escribir sobre o que a Illa Magna Solistición é. E non tanto da súa fragante amenidade como da santidade no seu ámbito. Quixen deixar constancia dalgunhas cousas e contala con concisión. Resúltame imposíbel, certo, reflectir a prolixidade da materia que escollín. Reducirei a un compendio minúsculo todo o que poidera dicirse do estado e situación da illa citada.

E ben, cando as poboacións de Galicia toda foran extirpadas polos ismaelitas infieis e transformadas en toqueira de feras, eu, Trezenzonio, entrei senlleiro nas soedades de Galicia. E, despois, de pervagabar polas bisbarras ermas, cheguei ao Faro de Brigantium. Ao eu exergar de lonxe o seu cumio, fun achegándome máis e máis, con estupor sumo, para comprender de que se trataba.


Daquela, eu ascendo ao alto do Faro e acho que estaba alí o Espéculo coa súa enorme magnitude e o seu poderoso fulgor. Ao raiar o sol, o Espéculo fornecía a visión esplendorosa do todo o que no mar hai. A luz ao ferir no Espéculo aumentou o poder da miña ollada ordinaria. Dúas ou tres veces eu vin, entre as máis remotas ondas do mar, unha illa. Descín do Faro pensando para min como podería viaxar a aquela illa.

E construín un barco con moito traballo e durante moitos días sen comer cousa que non fose verduras ventureiras e carne de animais salvaxes. Subín á nau non sen antes facer, postrado, oración a Deus con estas verbas: “Gárdame, Señor, ou custódiame, xa que á túa fiúza me encomendo e me poño so o arbitrio da túa vontade, rei de reis, e creador de todas as cousas cantas hai. Xa que a Pedro Apóstolo tendiches a mao cando afondaba no mar, a min, pecador, dame tamén o auxilio da túa destra. E guíame, tirándome o medo e sen perigo á Illa que te dignaches revelarme. Era case a hora prima cando eu, Trezenzonio, subín a bordo daquela nave.

E navegando felizmente a foz do río Berbecaria, que leva á Illa, arribei en bon estado sendo hora case sétima. E desembarquei nun campo longo cuxo fin non alcanzaba a ver. Camiñando durante oito días, din chegado á extrema daquel campo. Alí vin unha basílica de marabillosa grandeza e admirábel obra. Era alta de case 51 cóbados. De anchura, 61. O xiro redondo era de 300 estadios. Por parte: ousos, 8; pórticos, 4; sagrarios, 10. Había alí catro tesouros encheitos de riquezas, ou sexa: códices e obxectos prezosos de liturxia sacramental. A basílica estaba pisada de lastros cristalinos e esmeraldinos, de xacinto e carbúncolo. En meogo da igrexa, un altar marmóreo. En roda del, esteos de ouro sobre  pavimento de vidro purísimo. Os manteis do altar estaban tecidos de fío de ouro e facían imaxinar a refulxencia do Sol.

Sobre o altar de santa Tegra, que alí ten o seu xacigo, un epitafio dicía que a basílica estaba en honra fabricada e dedicada á Santa. Na parte dereita, un sepulcro feito dunha pedra prezosa mais de nome ignoto. Na cabeceira deste sepulcro líase unha placa marmórea así inscrita: “Aquí xacen Cirilo e o seu discípulo Flavio”.

Eu, Trezenzonio, naquela illa morei só, alimentándome con carnes de ave e carneiro e mais do mel que fabricaban as abellas… en (días) cuxo número non pode ser contado. Alí, o perfume que exhalaba a herbaxe e as mazáns non podería ser descrito. Alí, o vivir era egrexio: nin calor excesivo, nin inverno importuno, senón primavera permanente. Non se coñecía a noite tebregosa senón unha luz clara de estrelas eternais. En troques, arredor da Illa Solistición, adensábase unha néboa e unha escuridade que ollos ningúns podían penetrar senón con permiso da divina revelación. En verdade, nos sete anos da miña permanencia na Illa de Solistición mau pensamento ningún me perturbou nin tristura nin morriña nin fame posuíron a miña vida. Nin idea sórdida, máis sempre a saciedade, o gozo e a ledicia. Tampouco me dominou a somnolencia, senón na cantidade que a humana natureza na súa fraxilidade requere.

Mesmamente non me semella suficiente a admiración que sinto polas marabillas que vin naquel lugar. Vin coros de anxos que salmodiaban a unha voz, noite e día. Na festa de Santa Tegra, cada ano vía algo mais marabilloso: como eran coros outros espíritos celestes que tamén modulaban psalmos. Máis de que serviría se eu, Trezenzonio, fose describindo, unha a unha, todas as cousas extraordinarias que vin na Illa Magna? A beleza e amenidade daquelo é inenarrábel. Pola mañá, os anxos ao partiren deixaban sobre o altar migallas de pan e mais viño. Cando eu comía e bebía aqueles relevos a miña alma enchíase dos arrecendos deliciosos de xeito que durante varios meses vivía satisfeito sen probar outro alimento.

Na parte interior dunha columna marmórea víase inscritos os nomes da Illa Magna de Solistición e o do río, que era Beruocaria.

Transcorrido, pois logo, un círculo de sete anos, lembro que ouvín, con desagrado, unha admonición anxélica que me ordenaba deixar a illa paradisíaca sen gastar mais tempo nela. Q que foi, despois? Eu resistinme a abandonar a Illa. E unha sorte de lepra atacoume da cabeza aos pés e, cegueira, os ollos. Doenzas intolerábeis que Deus me mandaba! Tras dunha terceira admonición, acatei a orde e foime restituída a saúde. Amosóuseme no litoral unha pequena embarcación á cal, compunxido, subo. E sempre gobernado pola divina mao, fun tocar nuns ribas, non maiores, da costa. A carne da ovella e o peixe que levaba a bordo en tanto que vituallas, tan pronto como atracaba en podremia fedorenta se converteron. Camiñando 50 millas cheguei ao Faro de Brigantium: este  xa en parte derruído. Tamén o estaba a cidade de Cesárea. Galicia, a cal eu deixara deserta, pareceume poboada, aínda que pouco, por novos habitantes.



E eu, Trezenzonio, chego a Tui en procura de Adolfio, bispo daquela cidade, que me educara na infancia, en erudición e libertade, igual ca un pai educa aos seus fillos.

Na seguinte semana, sábado 21 de decembro de 2019, na referida sección “No Fondo dos Espellos” do suplemento do sábado de Faro de Vigo Méndez Ferrín afondaba na relación entre este relato de Trezenzonio e a cidade de Tui coas seguintes palabras:

Nun punto impreciso do século XIII situamos Golparro, escuro xograr do que se conserva nos Cancioneiros unha senlleira cantiga de romaría que se refere ao santuario dedicado a San Treençon. Comeza así

“Mal faç’eu velida, que ora non vou/veer meu amigo pois que mandou/que foss’oje con el ena sagraçon/ fazer oraconlai San Treeçon,/d’ir ei coraçoni a San Treeçon

Poema de Golparro no Cancioneiro da Biblioteca Nacional de Lisboa

Ou sexa que o mozo e a rapariga eternos da nosa lírica gloriosa De Amigo desexan pero non poden un encontro amoroso so o pretexto da festa na ermida de San Treeçon: máis ou menos tal é o delgado argumento do poemiña, que aínda se prolonga paralelisticamente nunha segunda estrofa. Un alto escritor e sabio filólogo, Darío Xohán Cabana, pensa que o San Treeçon de Golparro e o Trezenzonio que protagoniza a viaxe a illa de Solistición son a mesma figura e un mesmo santo. No Fondo dos Espellos concordamos con Darío Xohán Cabana.

J.J. Nunes ocupárase de Golparro e San Treeçon no Boletín da RAG, XIII, 1928. O estudoso portugués auxiliado a tempo polo cóengo arquiveiro da catedral soubo que existía en Tui, en San Xohán do Porto, unha capela que gardaba o corpo de San Treeçon. Máis recentemente en 2017 Gabriela Edith Striker (La devoción a San Treeçon… ARTUHUM) ocupouse debidamente do mesmo asunto.

Golparro - firma en la Tavola Colocciana, 1266

Ao ser fundado o convento de Dominicanos en Tui, o corpo e culto de San Treeçon foille encomendado a estes frades. Houbo grande festa e romaría a San Treeçon con fieis de ambas orelas do Miño, até que o bispo de Tui Pedro de Herrera Suárez ordenou pórlle fin ás celebracións e suprimir o culto a este santo non debidamente canonizado. O cal sorprende, dado que en Galicia santos e santas que non foron certificados  e rexistrados en Roma e reciben adoración irregular son lexión. Este don Pedro foi bispo de Tui entre 1620 e 1630. En canto ao nome do santo, el, alén de Treeçon, foi chamado case sempre Xohán acompañado do apelido realizado tamén cómo Teresson, Trason, Taraçon, e algunha outra variante que teremos ocasión de mirar. Voltemos ao tema da identidade Treeçon/Trezenzonio. Aquí, no Fondo dos Espellos, onde se mesturan os tempos, os nomes e as identidades, alén das apariencias formais que nos fan familiares as formas Treeçon e Trezenzonio existen numerosas coincidencias que nos remiten a Tui e a súa diocese. Recordemos que, á volta da illa Magna de Solistición, Trezenzonio vai a Tui, onde exercía como bispo o que fora aio do protagonista: un determinado Adelfio. Sábese que en Tui rexeu un prelado de tal nome no século VII e estando xa Galicia baixo o dominio visigótico toledán. Elemento central do relato de Trezenzonio é a basílica marabillosa e sobrenatural consagrada a Santa Tegra e na cal xace despoxo mortal dela. Danos á vista o feito de que, sobre o mesmo Miño que domina Tui, réndese, aínda nos nosos días, culto a Santa Trega. Todo poido funcionar como diremos ou de xeito semellante.

Un descoñecido autor tudense escribiu en latín a estoria dun santo local que narra en primeira persoa a Viaxe ao Alén, segundo un tópico multiforme cuxo modelo famoso é a Navigatio Brandani ou “Navegación de San Brandán”. O acto da escrita produciuse, segundo Díaz y Díaz, no século XI. Os acontecemento fictivos sucédense desde a invasión musulmana no século VIII e rematan antes da destrución de Tui, por obra dos homes do rei Olaf de Noruega no ano 1014. Introdúcese no conto un anacronismo: a presenza dos bispo Adelfio vivo, o cal sabemos acudiu ao Concilio de Toledo no ano 688. A presenza dominante do sepulcro de Santa Trega na narración de Trezenzonio e, realmente nas proximidades de Tui, acentúa a centralidade desta cidade no plano ficcional e no plano verídico. Sen esquecernos que, no taboleiro, aparece no século XIII unha cántiga que ilustra a presenza, sempre en Tui, dun santo local de nome Treeçon que se aproxima ao extraño nome de Trezenzonio.

E aínda outra coincidencia: coñecemos, nos nosos Cancioneiros, o nome do poeta que rubrica a serie de cántigas de romaría referidas á ermida cuxos vestixios aínda poden apreciarse hogano, nunha illa (sempre hai unha illa neste asunto máxico) da liña de costa que estreman Bueu e Marín. Este poeta medieval leva, nos Cancioneiros, o nome de Nuno Treez. Gardará, o apelido, relación tamén con Trezenzonio? A onomástica, por veces, compórtase cunha plasticidade informal. Se Hermenegildus poido reducirse a Mendo e, despois, a Men. Trezenzonio podería ter sido capaz de resumirse en Treeçon, e logo, en Treez porque a fonética histórica ás veces coñece a anomalía.

No seguinte post de Tudensia realizaremos unha contextualización deste relato e da devoción a San Trezón en Tui.

Comentarios

Entradas populares de este blog

Nova desidia co patrimonio tudense: Os materiais históricos do Viveiro Forestal de Areas son retirados do noso municipio

A través da prensa teño seguido, nos últimos anos, o litixio xudicial emprendido pola Comunidade de Montes en Man Común de Areas para a recuperación da titularidade do monte “Seixos Albos” quen ten desembocado nunha sentenza que anula a cesión realizada no ano 1926 polo Concello de Tui ao Estado desde monte para o funcionamento do Viveiro Forestal de Areas.


Aínda que o viveiro, promovido polo enxeñeiro tudense Rafael Areses Vidal, estaba xa en funcionamento dende o ano 1906, será o 16 de maio de 1926 cando o Pleno da Corporación Municipal acorde á cesión ao Estado destes terreos teniendo en cuenta la grandisima importancia que para la región gallega y, especialmente, para este municipio, tiene la conservación y mejora de dicho vivero, a propuesta del Sr. Alcalde, se acuerda por unanimidad, prestar mayor el apoyo para que el Vivero de Areas alcance el grado de desarrollo que exigue el cultivo del arbol y la repoblación de los montes. (...) acuerda además, ya que su situacion económica n…

As feiras e os mercados de Tui, unha continuidade de máis 750 e 387 anos respectivamente

A función comercial da cidade de Tui é unha das súas principais características ao longo dos sécuos e a expresión máis sinalada da súa base económica, aínda na actualidade.

A documentación medieval ofrece noticias diversas que inciden nesta dedicación da cidade ao comercio. Xa no ano 1125 a infanta Dona Tereixa de Portugal concédelle á sede tudense o monopolio do tráfico de barcos no porto da cidade. O apoio rexio a esta dinámica comercial queda ratificado pola concesión do Emperador, Alfonso VIII, en 1142 do portádego (imposto que se cobrabapor entrar na cidade para vender ou transitar mercancías) á catedral tudense. Testemuños da actividade de intercambios comerciais, tanto por vía fluvial como terrestre, que protagonizaba a cidade. Aínda que a documentación non cita expresamente a celebración dunha feira en Tui, haberá que agardar máis dun século, resulta verosímil que este acontecemento comercial existise como lugar privilexiado do comercio.
Posteriormente, en 1170, Fernando II aten…

Mulleres tudenses

A historia é unha disciplina que evoluciona na súa concepción e na súa análise do pasado, pois os historiadores analizando os feitos ofrecemos unha visión do pasado, das sociedades pretéritas e das súas dinámicas. Pero esta visión responde basicamente aos requirimentos do presente, ás necesidades e reflexións que xorden no tempo actual. Así dunha historia baseada nos grandes feitos políticos do pasado, temos evolucionado a unha análise das estruturas sociais e económicas que condicionan e determinan os acontecementos e a evolución da sociedade. Hai varias décadas a historia centrouse na análise das mentalidades, da vida cotiá, da historia dos sen historia, dos que non figuran nas crónicas nin nos relatos do pasado e en esporádicas ocasións aparecen nalgún documento que teña chegado aos nosos días.

En paralelo ao proceso social que vivimos na actualidade de reivindicación do papel da muller na sociedade, dos procesos de igualdade en todos os ámbitos, dunha lectura feminina, e ás veces f…