sábado, 30 de junio de 2012

Os inicios da Banda de Música de Tui (I)

Banda de Música de Tui, 1919  Foto do arquivo do Museo Diocesano de Tui

A música sempre estivo presente na historia da nosa cidade ao través principalmente da capela da Catedral que, co seu mestre ao frente, animaba as celebracións litúrxicas e era, ao tempo, unha escola ricaz de aprendizaje de numerosos mozos tudenses.
Xa que logo é comprensible que existisen xa no século XIX diversas agrupacións musicais ou bandas de música de afeccionados que participasen nas celebracións festivas da nosa cidade e animasen as festas das sociedades recreativas de Tui. Así coñecemos que dende mediados de século existía unha banda promovida pola Beneficencia da cidade, que desaparece nos últimos anos da década de 1870.
En torno ao ano 1880 o Concello tudense, presidido daquela por Hipólito Padín, na sua sesión ordinariua de 24 de febreiro acorda que “teniendo en cuenta la necesidad que se hace sentir de una banda de música en la población, ya que dejó de existir la que había de aficionados, y con el fin de evitar los cuantiosos gastos que demanda, buscándola fuera del distrito para las funciones que están a cargo de la municipalidad, por unanimidad se acordó aceptar en principio la creación de una banda municipal, comisionándose a los señores Presidente, Martínez, Curty y Perez-Cividanes para estudiar y proponer las bases sobre que aquella ha de girar”.
Como o tema resultaba apremiante na sesión do 13 de maio o Alcalde presenta unha proposta para consignar no “presupuesto próximo la cantidad de 1500 pesetas para la adquisición de instrumentos, que sin perder el carácter de propiedad del Municipio podrían entregarse a jóvenes que se someterían a un director al efecto nombrado, dotando este con la módica retribución de una peseta diaria con lo cual además de  la economía que el Ayuntamiento obtendría se consigue dar educación a los niños de Beneficiencia y otros de clases menesterosas de la población”. Os concelleiros aceptan a proposta presidencial e designan unha comisión integrada polos señores Morais e Pérez Cividanes para a redacción do regulamento da banda de música municipal. Bases presentadas ao Pleno do 15 de xuño onde se someten a información dos concelleiros.
A aprobación definitiva chegará o 29 de xuño de 1880, cunha única modificación “de que el importe de los instrumentos que se entreguen ha de descontarse por los interesados por cuenta de los productos de las funciones a cuyo efecto éstos serán depositados en poder de la Comisión, quien hará trimestralmente la liquidación, distribución y deduciones de acuerdo con el director”. As importantes dificultades económicas que padecía o Concello tudense por aqueles anos pasan factura nas decisións dos responsables municipais.
 “En seguida se procedió al nombramiento de la persona que ha desempeñar este cargo (dirección) y por unanimidad fue elegido D. Severiano Castillo de esta ciudad”. Contrato que demorou algún tempo en formalizarse, pois na sesión plenaria do 22 de setembro se urxe a súa contratación.
O señor Castillo xa debia realizar funcións similares noutras agrupacións musicais pois na sesión plenaria do 15 de agosto, apróbase o pago de “sesenta pesetas a Severiano Castillo por la orquesta con que fue obsequiado a su llegada el Senador Sr. Cuenca”, don Lourenzo quen tanto traballou pola construcción da ponte internacional e que dalle nome oficial á popular “Rúa de Abaixo”.


Publicado parcialmente en “Faro de Vigo”  13 de outubro de 2006

domingo, 24 de junio de 2012

Os altares de San Xoán



A festa de san Xoán é unha das festividades cíclicas que reúne ao seu arredor numerosas manifestacións da cultura popular. Tamén nas terras tudenses esta festividade goza dunha alongada tradición, o cronista tudense Manuel Fernández-Valdés, un dos escasos estudosos da nosa cultura popular, escrebe ao respectop no ano 1961:
El llamado ciclo “san juanero” comprende el período que media antre San Juan y San Pedri; des el solsticio de verano, cuando el sol slcanza su mayor elevación sobre el horizonte,
Los pueblos primitivos celebraban con diversas ceremonias eswte triunfo del sol. Elementos tan opuestos como el agua y el fuegio se conjugan en este rito. Era, sin duda, una fiesta de prurificación, porque lo mismo el agua que el fuego, en todas las religiones y mitologias, son elementos purificadores.
En Tuy se practican abluciones en el Miño, al filo de las doce de la noche. Rondas de mozos y mozas corren a beber el agua de las nueve fuentes. Otros, para evitar enfermedades cutáneas, especialmentela sarna, se lavan en agua que lleva en infusión diversas hierbas aromáticas.
Las hogueras de San Juan –“cachelas”-congregan a jóvenes y viejos a su alrededor; se canta, se baloila y se salta sobre las llamas.
La noche de San Juan era noche de gamberrismo; se arrastraban los bancos de la Corredera al Campo de la Feria, se arrancaban y cambiaban klas muestras de los comercios y aquellos almacenistas que dejaban pipas o bidones en la vía pública, a veces tenían que ir tras ellos hasta el río.
En honor a San Juan se hacían grandes altares en las calles, en las que los niños con bandejas, pedían a los transeúntes “Alumbrar a San Juan Bautista”.
Na actualidade boa parte destas antergas tradicións  do San Xoán se manteñan, en maior o menor medida, entre nós: lavarse na mañancina coa auga de san Xoán co arrecendo das herbas aromáticas que ao longo da noite ficaron ao repouso, as fogueiras –agora unidas ás sardiñas- ou o “roubo” de carros, portas, portalóns... que son transportados a outros lugares, nomeadamente espazos públicos... seguen existindo na actualidade, con maior o menor forza e popularidade.
Pero querería hoxe lembrar unha vella tradición desaparecida por completo dende hai anos, da que fomos testemuña directa pois posiblemente a miña xeneración foi a última en eleborar os altares de San Xoán. A tradición mandaba que na mañá do San Xoán, logo de lavarse a cara coa auga de herbas aromáticas –que os rapaces tiñan recollido por campos e xardíns veciños- nos portais das casas os nenos montabamos uns pequenos altares decorados con sabas ou colchas, ramos, flores e especialmente estampas de santos, os “altares de San Xoán”. O altar estaba composto por varios escalos e a imaxe ou estampa de Sa Xoán ocupaba o lugar máis preeminente acompañada dun amplo abano de santos e virxes, segundo as estampas que había na casa. Logo os rapaces nos dedicabamos a pedirlle a todo aquel transeúnte que pasara por diante una esmoliña para San Xoán, un auténtico aguinaldo a costa de familiares e veciños.
Unha tradición tamén repetida no remate do “ciclo sanjuanero”, na festividade de San Pedro, como recolle a imaxe de Ruth Matilda Anderson de 1925 que acompaña a este post.
Aínda na actualidade se conserva esta tradición en numerosos lugares da Península, salientando lugares como Palencia ou Sigüenza e, especialmente Funchal (Madeira) onde estes altares son un atractivo turístico nas festas de San Xoán naquela illa atlántica.

miércoles, 6 de junio de 2012

A casa dos Maceira


Na pasada semana o Concello de Tui procedeu, tras a pertinente autorizacion xudicial, á limpeza dunha propiedade sita no barrio do Arrabal da nosa cidade. Trátase dun amplo edificio que foi a residencia dunha importante familia tudense do século XIX: os Maceira. Neste casa naceu o que logo chegou a bispo de Tui, Telmo Maceira Pazos, polo que esa rúa aínda hoxe leva o seu nome: Rúa do Bispo Maceira.
Na súa residencia esta familia deixou mostra da sua capacidade económica e social. Agora convertida nunha ruina rememorar estas páxinas da historia local outorgalle a esta propiedade un valor engadido que cómpre resaltar.
Como sempre a ampla sabiduria sobre a historia tudense de Manuel Fernández-Valdés nos informa amplamente sobre esta linaxe no seu libro “Familias antiguas de Tuy”, a quen seguimos, con algunhas correccións ou achegando novos datos ao respecto.
Destacaremos só duas das principais figuras desta familia tudense. En primeiro lugar Telmo Maceira Pazos, que amais de ocupar a cátedra episcopal será senador por Pontevedra en 1843 e senador vitalicio no ano 1850. Telmo Maceira nacera en Tui o 12 de febreiro de 1798, fillo dunha familia de fidalgos enriquecidos. Tras estudiar Humanidades cos franciscanos tudenses, Filosofia cos benedictinos de Poio e de novo en Tui dous anos de Teoloxía, incorporouse á Universidade de Santiago acadando o doutoramento en Teoloxia e o bacherelato en Dereito Canónico (titulos que tivo de revalidar en 1827 ao considerar Fernando VII que as titulacións obtidas no Trienio Constitucional carecían de valor).
Foi ordenando sacerdote en 1823 e nomeado párroco de Vide, sendo tamén Maxistral da Colexiata de Padrón. Pero axiña gañou, en 1828, a canonxia de Maxistral na Catedral tudense e nomeado logo Deán do Cabido en 1851. Foi tamén, en 1846, o primeiro director do Instituto de Segunda Enseñanza de Tui, creado naquel ano e que durou ata a fundación do Seminario diocesano en 1850.
Designado bispo de Coria non chegou a tomar posesión pois entre tanto foi nomeado bispo de Mondoñedo (1852) e finalmente bispo de Tui, en 1855, a pesar de certa oposición polo que significaba de fortalecemento do poder familiar. Foi senador, posuía  a Cruz de Carlos III e a condición de predicador da Súa Maxestade. Morreu en Tui o 9 de agosto de 1864. Do seu episcopado salientan as obras de reforma no Seminario ou no Pazo Episcopal, a construcción da Capela de Frinxo e salienta especialmente a doazón da súa ampla biblioteca persoal ao Seminario coa condición de que tivese a condición de pública e, finalmente, financiou do seu peto a construción, na rúa Sanz, dun edificio que logo cedería ao Concello para Escola (onde hoxe está a Casa da Xuventude).
No proceso electoral do ano 1853 aparece como deputado polo noso distrito o seu sobriño Manuel García Maceira, nado en Tui o 21 de decembro de 1816. Foi Colexial de Fonseca en Compostela, doctorándose en Teoloxía na Universidade de Salamanca, onde o seu irmá Lucas era Catedrático de Dereito. Manuel García Maceira acadou asemade as catédras de lingua hebrea nas Universidades de Salamanca e Madrid, foi correspondente da Real Academia da Historia en Tui, doándolle a aquela institución en 1860 diversas moedas antigas procedentes da nosa bisbarra. 
Tivo de retornar á nosa cidade para facerse cargo das industrias familiares, que dirixia o seu tio Juan García Maceira, especialmente a sociedade “Andrés Maceira Hermanos”, que abranguía numerosos negocios: cambio e bolsa, fábricas de aserrar madeira, de curtidos, de lencería, transporte de vapores polo río, obras públicas, etc. Mantivo unha grande amistade con Antonio Cánovas del Castillo, que en 1884 pernoctou no seu domicilio no Arrabal cando voltaba de tomar as augas en Mondariz, e co seu paisano Frei Rosendo Salvado. A familia Maceira tiña unha inmensa fortuna e controlaba o poder social e político na bisbarra, consolidándose o mesmo tras o nomeamento de Telmo Maceira como bispo tudense en 1855. 
Manuel García Maceira oi deputado polo distrito de Tui no 1853, retornando ao Congreso tras o Bienio Progresista en 1857 e 1858, pero neste útimo comicio enfrontase ao que fora ministro de Gracia e Xustiza, José María Fernández de la Hoz Gómez, natural de Madrid e sen relación con Tui. Foi derrotado por este politico “cuneiro” aínda que as eleccións foron anuladas polas mútiples irregularidades realizadas por ambos candidatos.
Diversos autores, como Manuel Fernández-Valdés, sinalan a outros membros desta familia como deputados: Juan Gregorio Maceira Pazos e o seu sobriño Lucas García Maceira, ainda que na documentación do Congreso dos Deputados non existe constancia da súa elección ás Cortes Españolas.
Con Rosendo Salvado proxectara realizar en Tui un Seminario ou Noviciado de misioneiros benedictinos para Australia, que foi finalmente establecido na abadía de Montserrat, aínda que xa Garcia Marceira tiña adquirido numerosas propiedades no barrio das Cháns en Randufe.
Asi pois a positiva intervención municipal deixa ao descoberto esta importante edificación que nos rescata do esquecemento estas páxinas da historia local protagonizadas pola familia Maceira que tiñan nesta casa o seu solar.