domingo, 18 de noviembre de 2012

Dous poemas "inéditos" de Xosé María Álvarez Blázquez


Revisando antigos programas das festas de San Telmo, ollando o correspondente ao ano 1934, cando foron trasladadas aos inicios do verán –coincidindo coas festas de San Xoán- , no xeitoso programa editado descubrimos, con sorpresa, senllos poemas de Xosé María Álvarez Blázquez: “Cohetes” e “Yo quiero”. A figura de don Xosé María que abrangue múltiples aspectos no ámbito cultural (“poeta, narrador, dramaturgo, conferenciante, editor, arqueólogo, investigador da literatura, e a historia e a etnografía” enumera o seu fillo Xosé María, “infinito curioso e infinito amador de todos os saberes” subliña Darío Xohán Cabana) tamén, na expresión poética, acada un relevancia indiscutida.
Conservase o que se ten como o seu primeiro poema, “Queixas”, datado en Tui o 24 de decembro de 1927, cando Xosé María contaba con só doce anos de idade. Como ben anota o xa citado D. X. Cabana este poema “non pode ser o seu primeiro intento, porque os seus hendecasílabos son absolutamente correctos”. Tamén o propio autor no “Inquérito” que formula Filgueira Valverde no ano 1935 escrebe: “Lin na miña vida dúas novelas de aventuras, pero en troques dinme enchentas de versos malos na miña nenes. Eu mismo fixen o pirmeiro aos 10 anos”. O seguinte poema conservado data do 22 de xuño de 1928, “A campana da miña igrexa” onde xa evidencia a súa querencia pola lírica popular e o seu coñecemento dos versos do pobo.
Como sinala Luis Alonso Girgado “como poeta a súa traxectoria coñece, en alternancia lingüística galego – castelán, un estadio inicial, de primeiros exercicios líricos e tentativas durante a década de 1930. Rexistramos, nese período, un libro primeirizo como Abril  (1932), froito da paixón poética de anos de adolescencia. Do bienio 1932-34 son as composicións que conformarán a parte de Poemas de ti e de min pertencente a don Xosé María. Con posterioridade na mesma década, poemas soltos na pontevedresa, requintada, amadocarballista (e lorquiana) revista Cristal (1932-33)-que funda co seu amigo e poeta Xoán Vidal- onde publica unha ducia de poemas breves, tres deles en galego “O merlo poeta”, “Inmensidade” e “Romance do afiador”. Poemas da súa autoría témolos así mesmo en Númen (Vigo, 1943), algúns deles na órbita do neotrobadorismo e con anterioridade en Spes (Pontevedra, 1934).”
Os poemas agora atopados neste libriño das festas de San Telmo do ano 1934 corresponden pois a esta primeira etapa da súa produción lírica. Certamente naquela altura, con escasamente 19 anos, Xosé María estaba xa acreditado xa como un fecundo poeta e honraba coa súa sinatura o programa editado nas festas patronais aportando estes dous poemas: “Cohetes” e “Yo quiero…”.
Postos en contacto co seu fillo e tamén poeta Xosé María Álvarez Cáccamo nos comenta, coa xenerosidade de sempre, o seguinte: O poema COHETES soábame. Consultei a Poesía Galega Completa e aí topei FOGUETES, versión galega evidentemente posterior, e non só por datas de publicación senón pola feitura, máis lograda e madura que a de COHETES, que foi incluída en “Poemas de ti e de min”(1949).
O outro poema comeza moi ben (aínda que concibido desde unha estética algo atrasada para 1934) pero vai perdendo vigor e remata nun desmaio expresivo que nos deixa expectantes, como agardando pola súa conclusión. Non hai, que eu saiba, versións posteriores, nin en galego nin en castelán.
Achegamos pois ambos poemas, escritos en castelán, que testemuñan a habelencia literaria que xa tan precozmente amosaba Xosé María Álvarez Blázquez.



COHETES

Cohetes en la noche azul,
florecida de añoranzas;
cohetes sobre los campos,
cohetes sobre las aguas,
cohetes sobre los cuerpos,
cohetes sobre las almas.

Quien fuera fugaz cohete
que en la noche reventara,
después de subir lo ansiado
para no esperar ya nada.
¡La caña a la tierra: el cuerpo,
y el humo al espacio: el alma!...

Tuy, 1934



YO QUIERO...

Yo quiero que me entierren donde haya habido un árbol,
en ese hueco amigo que ha dejado al marchar;
que mi carne dé savia a las raíces mustias
y mis huesos, con ellas, formen un solo haz.

Y así, a la primavera, tengan nuevos retoños,
con esa fuerza invicta de todo cuanto nace.
¡Yo quiero el sepulcro inhóspito y sombrío
en donde vanamente se haga vida mi carne!.

Tuy, 1934


jueves, 1 de noviembre de 2012

O xogo do trompo



A cultura tradicional adoptada nas súas diversas expresións os ritmos cíclicos do ano, existindo un amplo abano de manifestacións anuais que respostaba, en xeral ás diversas festas e celebracións relacionadas coa climatoloxía e os ritmos da produción agrícola. Neste tempo de inicio de novembro, logo da colleita e da vendima, chegaban os magostos e a proba do viño novo, as manifestacións vecenlladas ao mes dos Santos e Defuntos.
Unha expresión desta cultura cultura popular, hoxe en día practicamente perdida ou transformada, son os xogos infantís. E cando chegaba o frío e a chuvia os nenos de Galicia, e tamén os tudenses, comezabamos a xogar ao “trompo”. Curiosamente era un xogo de tempada, que conforme avanzábamos neste de mes de Santos ou xa en Decembro ficaba esquecido ata o vindeiro ano.
Moitos dos lectores deste “post” lembramos as “partidas” que cos nosos trompos desenvolvíamos os rapaces arredor das “fochas” realizadas nos patio do colexio ou nas rúas e parques, onde sempre aparecía algún xogador co trompo “millorado” dotado dun “ferrote” cunha alongada punta que “nicaba” aos contrincantes de xeito despiadado.
Rememoramos hoxe este xogo tradicional que xa hai anos que non ocupa o tempo de lecer dos nosos rapaces, cun texto do erudito tudense Manuel Fernández Costas, que tamén asinaba coma Manuel Fernández-Valdés, onde descrebe con precisión este pasatempo infantil nun fermoso e interesante traballo de investigación sobre os xogos infantís tudenses publicado no ano 1952:

El trompo, es también juego de acción, propio del invierno. No tiene formulilla especial, pero su nomenclatura es gallega.
El pivote de hierro, sobre el que gira, se llama “ferrote”, y la cabeza “cogote” o “cocote”. La cuerda se llama “baraza” (tal vez por el tamaño aproximado de una braza), y de ahí los verbos “embrazar” y “desembrazar”. “Nica” es la huella que deja el “forrote” al incidir sobre otro trompo.
Entre los varios juegos de trompo, el más vulgar es el de “As sere nicas”.
Para echar mano se hace un círculo en la tierra y todos los jugadores van echando su trompo. El que queda más alejado del centro, “apanda”. El objeto del juego es arrastrar el trompo del que apanda (suele emplearse un peón de mala calidad, que se llama “pandote”) hacia una pequeña cueva, que se llama “focha” o “fochanga”. Para eso, todos los jugadores procuran impulsarlo con sus trompos, con excepción  del paciente, que le imprime un movimiento contrario para retrasar l caída en la “focha”. Todos los jugadores tienen que tocar el “pandote” con sus trompos bailando, bien el momento de echarlo o cogiéndolo en la mano. Si algún jugador falla, pasa a ocupar el lugar del “pandote”.
Cuando el “pandote” entra en la “focha”, todos los jugadores tienen el derecho de darle siete “nicas”; son raros los trompos que resisten la prueba, y lo general es que se abran en dos, lo que produce general entusiasmo.

Manuel Fernández Costas: “Juegos infantiles en la comarca de Tuy” en Revista de Dialectología y Tradiciones Populares. Tomo VIII, cuaderno 4º, 1952, pp. 646-647.