sábado, 27 de junio de 2009

Artigo periodístico de Dario Xohán Cabana sobre Tui

O pasado sábado o escritor Darío Xohán Cabana, un dos máis egrexios representante da nosa creación literaria e profundo coñecedor da historia e da cultura de Galicia, publicou un artigo no xornal lucense "El Progreso" que xentilmente nos permite a súa reprodución en "Tudensia". Agradecemos a Darío a súa amabilidade e especialmente o seu escrito, pois patentiza a súa querencia pola nosa cidade e o bó coñecedor que é dos seus recunchos. Ao parecer no xornal faltaba algún párrafo do enviado polo escritor, pero por sorte podemos disfrutar agora do sue texto íntegro. Gracias a Darío Xohan Cabana por este escrito, de gozosa lectura.

FIN DE SEMANA EN TUI



Darío Xohán Cabana



Unha boa idea é botar toda unha fin de semana en Tui e nos seus arredores. Hoxe Tui é unha cidade pequeniña, pero se cadra é máis antiga aínda ca Lugo. Hai quen di que a fundaron os gregos despois da destrución de Troia, e outros confórmanse con que sexa unha cidade celta. Unha pequena cidade, que Plinio chama Castellum Tyde, e isto de castellum significa que nos tempos do imperio romano non era tan importante coma Lugo, ou coma Braga. De feito, daquela pertencía ó convento xurídico bracarense. Hai quen di que máis tarde chegou a ser por un tempo capital da Galicia sueva, e que despois da ruína do primeiro reino galego independente seguiu tendo corte alí unha especie de vicerrei visigodo.



O que si é certo é que os normandos atacárona e arrasárona varias veces. En canto vían a boca do Miño, aqueles viquingos poñíanse coma tolos e subían cos seus barcos dragóns, roubando, matando e capturando escravos e reféns. A derradeira invasión, no ano 1016, foi a do rei de Noruega Olaf Haraldsson, que levou preso o bispo e o clero de Tui. Creádelo ou non, este rei Olaf évos agora San Olafo no calendario romano.



Tui quedou sen bispo ata 1071, ano en que a diocese foi restaurada polo noso rei Don García, na persoa do bispo Don Xurxo; quen isto escribe sospeita que este Xurxo fora antes monxe en Samos. Cincuenta anos despois empezáronse as obras da nova catedral, que empezou sendo románica e acabou en gótica. Está no máis alto do monte que é o Tui vello, e non se sabe moi ben se é igrexa ou se é castelo. En tempos tivo que ser as dúas cousas, pois estas terras foron moi guerreadas.



A súa fachada principal, gótica, é unha marabilla, pero se cadra aínda nos gusta máis o claustro románico, que ós lucenses nos lembra o noso de San Francisco, aínda que é mellor o deles.



Outro bo edificio relixioso é a igrexa gótica de San Domingos, xunta a cal os franquistas fusilaron tantos heroes da heroica resistencia republicana tudense. Dentro hai uns excelentes retablos barrocos, un deles con deliciosas escenas da batalla de Lepanto.



A cidade vella, medieval e barroca, no alto dun monte que domina o Miño, é unha verdadeira marabilla de rúas estreitas e empinadas, gozosas de andar, cunha sorpresa en cada esquina. E non é pequena, non. A mediados do século XVIII, cando se fixo o catastro de Ensenada, Lugo tiña 709 veciños, que serían algo máis de 3.000 habitantes, e Tui 903 veciños e unhas 4.000 almas. Daquela só había en Galicia tres cidades máis grandes ca Tui: Santiago, A Coruña e Pontevedra.



Na época do liberalismo a cidade espallouse pola chaira, en rúas espazosas. Pero axiña parou de medrar.



E outras dúas cousas ten Tui que non son cidade e que por si soas merecen a viaxe: o río Miño e o Monte Aloia.



O río vai chegando ó mar, e é fondo e lento, fermosísimo. Hoxe crúzano dúas pontes, unha a do tren e a estrada vella, outra a da autovía. Dá gusto sentarse no alto e ver pasar as augas. Ó outro lado é Valença, a Fortaleza, cidade outrora irmá e inimiga a un tempo, agora xa só irmá, mercado eterno dos galegos. Augas abaixo están Tomiño, Goián, o Rosal, Santa Tegra na Guarda. Terras de viños deliciosos, río de troitas e de sábeles, cos seus elegantísimos barquiños de pesca. Lástima que unha fin de semana dá para moi pouco. Lástima non: hai que volver.



O Monte Aloia é parque natural, unha das cousas máis fermosas que hai na nosa Terra, tanto polo monte mesmo coma polo que se ve desde el, que é moita Galicia e moito Portugal galego, e moito mar até o infinito. Pero hai que andar con reverencia: neste monte deuse en 1936 a derradeira batalla formada de Galicia contra os traidores á República. Os militares rebeldes e os falanxistas nin sequera respectaron a rendición e fixeron un terrible masacre cando os resistentes xa tiraran as armas. O Monte Aloia é sempre verde, pero baixo da herba hai moito sangue.





*** *** ***





O albergue máis luxoso de Tui é o Parador, un pouco retirado, onde temos comido estupendamente. A nós gústanos moito o Hotel Colón, na cidade liberal. É un hotel cómodo e moderno, cunhas habitacións moi boas e unhas vistas preciosas pola parte de atrás. O almorzo é moi rico, de bufete, e dan xeitosamente de xantar e cear. E para maior gusto, non é nada caro.





«El Molino» é un grande clásico de Tui, unha antiga casa de comidas moi ben posta, modernizada sen excesos. A calidade da carne e do peixe é extraordinaria, e a cociña sinxela e deliciosa. Pódese probar o sábele en escabeche, de sabor poderoso. Teñen un tinto do país algo áspero, pero moi persoal e gustoso para nós, que devecemos polos viños raros. Pola semana hai un menú do día a prezo obreiro. Á carta non é barato, pero merece moito a pena. A xente que o atende é moi agradable.






lunes, 22 de junio de 2009

Anticipando un centenario: edítase logo de 109 anos “Luciérnagas” de Camilo Bargiela



“Y busqué con ahínco al artista y no lo hallé. Subí a los Ateneos, y no estaba allí; bajé a los cafés y tampoco frecuentaba tales lugares; atisbé en las tabernas, y no se emborrachaba prosaicamente como en los tiempos de las leyendas bohemias. ¿No existirá?.”
A recente edición pola editorial sevillana Renacimiento, na súa colección “Biblioteca de rescate” dos contos que agrupados baixo o título de “Luciérnagas” publicaba o tudense Camilo Bargiela en 1900 acompañada dun estupendo estudo do novelista Emilio Gavilanes, permite atoparnos coa obra deste singular artista, ata agora só lembrado polas referencias que os grandes novelistas da “Generación del 98” realizaban sobre a súa obra e personalidade, pois os seus escritos, escasos, eran de acceso prácticamente imposible e comprobar así a existencia dun artista ata agora esquecido na desmemoria dos andeis das antigas bibliotecas.
No estudio introdutorio de E. Gavilanes atopamos a Bargiela no ambiente madrileño de finais do século XIX , frecuentando tertulias, cafés, teatros.... nunha existencia onde o importante era a “vida” literaria e non outras cuestións menos trascendetes. Bargiela era un personaxe prototípico da xeneración do 98, a pesar, ou quizáis por eso precisamente, da sua curta obra. Pero a súa presensa era constante nos ambientes madrileños daqueles anos. Velaí o retrato que os seus compañeiros de xeneración, neste caso Ricardo Baroja, realiza do noso personaxe: “La cabeza alta, el aire desdeñoso y fanfarrón. Cetrino, de facciones abultadas, corva nariz y enorme bigote gris a la borgoñona (...) Cubría su cabeza sombrero hongo de una forma que ya no se estila. Más que un sombrero hongo parecía de copa alta venido a menos (...) Un gabán de color café c on leche, abotonado herméticamente hasta la nuez con botones diferentes (...) Por debajo del gabán asomaban los dos tubos flotantes de un pantalón escocés. Apenas llegaban al calcañar de las botas, torcidas, de charon y caña clara”. E o seu irmán Pío Baroja comenta que aos pantalóns destrozados, chamabanlle “pantalones Bargiela”. Todos destacan o seu humorismo e como pretendía crear o seu propio personaxe, a súa propia lenda que o identificase.
Camilo Bargiela naceu en Tui no ano 1864 e faleceu en Casabanca (Marrocos) en 1910 cando desempeñaba o posto de consul español naquela localidade. O vindeiro ano cúmprese o centenario da súa morte e con este libro podemos achegarnos ao coñecemento da vida e traxectoria literaria de este singular personaxe.
Emilio Gavilanes, que xe se tiña ocupado de Camilo Bargiela nun traballo titulado “Nueva visita a Camilo Bargiela” (publicado na “Revista de Filologia Románica”, da Universidade Complutense de Madrid, no seu número de 1997, e accesible na rede: http://revistas.ucm.es/fll/0212999x/articulos/RFRM9797220151A.PDF ) amplia o seu estudo encol Bargiela con novas achegas de interese e unha ampla documentación das referencias ao escritor tudense nos seus compañeiros de xeneración: Unamuno, Baroja, Azorín, Cansinos Assens, etc. Pois Bargiela forma parte, e non menor, deste grupo de novos escritores que comezaban a despuntar no Madrid do cambio de século. Amáis edita artigos periodísticos de diversas temática que nos ofrecen as opinións de Camilo Bargiela sobre política, literatura, relixon, etc. Un interesante abano para comprender o seu pensamento.
Camilo Bargiela, tiñase trasladado a Madrid 1896, logo de estudar no Seminario tudense e cursar Dereito na Universidade compostelá, para preparar as oposicións ao Corpo Diplomático; unha decisión a que non sería elleo o seu paisano e amigo Augusto González Besada que chega a Madrid coma deputado por Cambados en 1899, logo de ocupar o Goberno civil de Pontevedra, Lembremos tamén que Moisés González Besada é o director da revista “Cafe con gotas”, onde Bargiela publica dous poemas en 1888.
Da súa estadia en Compostela cómpre salientar a súa participación na tuna universitaria con grande sona entre os estudantes. Esta intensa actividade será un dos principais argumentos para logo atribuirlle a autoria da novela “La Casa de la Troya”, onde está identificado con Casimiro Barcala, publicada por Pérez Lugín, e que provoca tras a súa edición en 1915 un famoso proceso xudicial que non foi definitivamente sustanciado ata hai poucas décadas, a favor dos herdeiros de Lugin.
Aprobando aquelas oposicións á carreira diplomática en 1896, co número un, pero ficando varios anos á espera dun destino que tanto se fixo agardar que moitos pensaban que aquelo da diplomacia formaba parte da súa lenda, sen embargo en 1905 é nomeado viceconsul en Manila e no 1907 chega a Casablanca, onde morrera. O seu traballo consular non o afastou radicalmente da sua vocación literaria, como tuveron oportunidade de comprobar os tudenses nas súas estadias por aqueles anos.
Emilio Gavilanes, afamado novelista e traballador na Real Academía Española culmina, ata o presente, a súa investigación sobre Camilo Bargiela, laboura para a que tiña solicitado, hai xa varios anos, a miña colaboración que lamentablemente reduciuse ás lembranzas familiares sobre o seu caracter bohemio e a defensa afervoada da súa autoria da “Casa de la Troya”. Con todo, a proximidade do centenario da súa morte levoume a pescudar sobre a sua actividade, alomenos, en Tui e, no seu momento poderemos, completar o magnífico traballo de Emilio Gavilanes cando menos na actividades vencellada a súa cidade natal.
Nun recente “post” reclamabamos a necesidade de que esta vella polis tudense contase con literatos que reflectisen coa sua capacidadade creativa, coas súas persoais visións a vida, xa fose actual ou pretérita de Tui. Non hai moitos escritores nados en Tui e menos aínda que se teñan atrevido a escribir sobre a nosa cidade. Bargiela no primeiro conto, “Pavesas”, deste libro “Luciérnagas” reñata a súa visión de Tui:
El sol, según la expresión del poeta, asomó como un titán curioso entre los montes, arrancó con sus rayos centelleos tembladores al rocío que esmaltaba el verde esmeralda de los campos y comenzó a ahuyentar la bruma de la noche, que difuminaba los contornos lejanos. Como ciudad fantástica, surgió entre las sombras Tyde la muerta: en lo alto del cerro, donde se asienta, se destacaba hierática y cenicienta su almenada catedral, y trepando hasta juntarse a ella, casas de construcción diversa formaban un conjunto abigarrado y pintoresco. El sol alegre y triunfante incendiaba galerías y ventanales con resplandores de brasa. En último término, la niebla impedía la visualidad, pero yo adiviné el sereno río que, envuelto aún en el cendal misterioso de la sombra, entonaba himnos balbucientes y cristalinos para halagar a las ninfas que se mecían voluptuosas en las trémulas ondas. Con curiosidad infantil dejé espaciar mi visita por los lugares conocidos y experimenté una sensación extraña y compleja de dolor y placer: el placer del retorno para renovar impresiones queridas y el dolor de la juventud que pasa para no volver más y se esfuma en los horizontes de la vida, iluminada por la triste y vagorosa luz de los recuerdos.
Las campanas de la Catedral anunciaron el alba; a sus tañidos se exacerbó mi sentimentalismo y latió acongojado mi corazón: reconocí los vigías de mi peregrinación adolorida: las que repicaron en mi nacimiento y entonarán a mi muerte elegía metálica y lacrimosa.
Ya más distantemente se dibujaban los boscajes que circuncidaban la adormilada ciudad. Los castañares obscuros y los bosques de pinos que surgieron de la bruma, reviviendo historias olvidadas, fueron causa de nueva tristeza y me sumieron en honda melancolía: la melancolía que, como ritornello de una sonata lánguida y amarga, daba vueltas en mi cerebro torturándome.
(...) En un árbol vecino a la ventana, los pájaros madrugadores daban un concierto laberíntico, tejiendo con sus gargantas arabescos sinfónicos: trinos tremoladores, arpegios inverosímiles y raros, píos tiernos y apasionados; diríase que la banda alada ensayaba la obra de algún músico extraño, que había arrojado sobre un pentagrama ideal las notas a puñadas
.”
Rematamos estas notas cun convite aos seguidores de Tudensia a achegarse a esta obra para coñecer a prosa de Camilo Bargiela.

Rafael Sánchez Bargiela

jueves, 11 de junio de 2009

Un libro singular: "Itinerarios histórico-musicais, Tui"




Os libros nos remiten a todos ao mundo da palabra, da comunicación escrita, da literatura que coa súa capacidade creativa nos achega a facetas da realidade ou da ficción ... pero, ás veces, atopamos libros que por medio da expresión escrita nos introducen noutros ámbitos expresivos, abrenos ao descubrimento ou, cando menos, á percepción de aspectos da nosa realidade que pasan a cotío inavertidos para o común das personas.

O amplo legado patrimonial que custodiamos os tudenses é susceptible de ser abordado desde múltiples perspectivas. Normalmente dende unha óptica histórica e, nomeadamente, artística nos achegamos ao coñecemento dos nosos monumentos e da nosa traxectoria histórica.

Esta libro que ven de sair do prelo editado po Ouvirmos, “Itinerarios histórico-musicais, Tui” corresponde a unha feliz inicitiva que ten editados xa os volumes correspondentes a Pontevedra, Celanova, Rianxo, Mondoñedo, Vigo, Ourense, Lugo, Monforte de Lemos e agora Tui. Un coidado deseño e unhas boas fotografias de Eutropoio Rodríguez acompañan aos textos de Richard Rivera e Ana Garcia González que realizar, respectivamente, un itinerario histórico-musical pola cidade miñota e unha “memoria musical de Tui” sinalando os principais fitos da historia musical da nosa cidade. Completa a publicación un cd con cinco temas musicais vencellados a Tui: O Introito da Misa de Requiem (1799) do mestre de capela compostelá Melchor López; unha composición para piano de Frei Rosendo Salvado: “Fantasia, variacións e final para piano forte”; “San Campio, balada galega” con letra de Manuel Lago González e música de J. Torres Creo ; “Marcha de chirimias da Catedral de Tui” segundo a transcrición de Manuel Martínez Posse, e “Danza gremial dos ferreiros” polo grupo de gaitas “Faíscas do Xiabre”.

Salientar do libro o seu caracter de guía, pois está pensado para realizar un percorrido pola cidade visitando o patrimonio arquitectónico e cultural e descubrindo nestes lugares a pegada musical que agochan; aportando unha proposta de roteiro musical por Tui de grande interese, e que abre novas ópticas para achegarmos ao noso conxunto patrimonial.

Por outra banda, a obra ofrece o resultado dunha investigación interesante sobre a historia musical tudense, no que vai recollendo referencias á presenza da música ao longo do tempo, como a noticia de que xa en 1420 temos rexistrada a presenza musical do órgano, pois o Cabido manda pagar vinte maravedies “ao frade que aguissa os orgoons”, ou que o primeiro mestre de capela documento é Lorenzo Xara, a quen sucede en 1550 Henrico Scaffen, o único estranxeiro que ocupou este cargo. Unha orquestra catedralicia da que hoxe conservanse no Museo dous interesantes instrumentos: un fagot e unha chirimia, ambos do século XVIII. Capitulo especial posuen no libro a figura de Rosendo Salvado, os Xogos Florais de 1891, as rogativas do Monte Aloia ou as chrimias da Catedral.




Un comentario para certas omisións que, sen reducirlle valor á publicación, é unha mágoa non foran recollidas nesta obra. Especialmente lamentable é que non recollan o fermoso debuxo dun gaiteiro, posiblemente a imaxe máis antiga deste músico, que figura nun libro de toma de hábitos datado en 1569 e iluminado por Francisco de Caldas, conservado no arquivo do mosteiro das Clarisas, onde, por certo existe tamén un amplo conxunto de cantorais de diversos séculos. Botamos en falla tamén unha mención máis concreta os cantorais, algúns de pergameo, do arquivo catedralicio e que foron estudiados recentemente polo profesor Olleros Rey.

Tamén son significativas as omisións dalgúns músicos tudenses: Samuel Diz, Francisco Comesaña, etc. ou vencellados a Tui por residencia como Tomás Camacho ou Miguel de Santiago (quen, por certo, ten composto varias obras sobre a nosa cidade e bisbarra). Tamen reducidas as referencias á musica vencelladas aos oficios e rutuais litúrxicos e á cultura popular (cantos de reis e nadal, seráns, etc.).

E finalmente, moitas son as omisións que atopamos na bibliografia, especialmente artigos de Ernesto Iglesias Almeira, Domingo Cameselle Bastos, Manuel Fernández Valdés, Jesús Gómez Sobrino, etc que completarían axeitadamente esta apartado que pecha a obra que comentamos.

En definitiva unha obra absolutamente recomendable e que nos achega a aspectos descoñecidos ou escasamente recoñecidos polos propios tudenses, e que, nunha nova oportunidade, evidencia a importancia do noso patrimonio cultural e a necesidade de afondar no seu coñecemento multidisciplinar. Este propio libro é unha práctica guía para visitar a nosa cidade e que, no futuro, esperemos que sirva para a creación dun roteiro musical da cidade. Pois o proxecto da editorial Ouvirmos tamén comprende este tipo de propostas de turismo cultural.


Rafael Sánchez Bargiela


viernes, 5 de junio de 2009

"O reino da Tudesia" ou as falacias da arqueoloxia cibernáutica


Hai un par de meses no decurso dunha xuntanza de traballo e comentando a importancia do legado histórico da cidade de Tui, un dos presentes comentou a existencia de numerosos períodos da historia tudense ata o de agora ocultos ou descoñecidos, algún de tanta importancia como a existencia na Idade Media do “Reino de Tudesia” cuxa capital estaba na nosa cidade e do que ata o presente ninguén fala. Tras amosar naquela conversa informal a miña sorpresa por tal referencia e manifestar ás miñas dúbidas ao respecto, fun invitado a pescudar en internet onde existía abondosa información sobre este reino. Tras reiterar a miña incredulidade insistiu o meu interlocutor nos documentados traballos que aparecen na Rede sobre este chamado “Reino de Tudesia”.
Poderá comprender o lector que faltoume tempo para achegarme ata o meu ordenador e teclear no buscador de Google a devandita expresión de “Reino de Tudesia” e atopar unha entrada, situada nunha páxina dun servidor de Arxentina, que segundo indica reproduce un artigo da Wikipedia e que comeza así: “Entidad política situada en el ángulo noroccidental de la Península Ibérica q
ue se inicia con el reinado de Witiza asociado a la corona de su padre Égica, prolongado en el señorío de su descendencia hasta fines de la Alta Edad Media". E logo continúa un estenso artigo sobre este pretendido reino.
As sorpresas continúan cando a curiosidade lévame a procurar a referencia citada na Wikipedia, pero curiosamente, ou non tanto, na Wikipedia non existe entrada algunha sobre este reino. E unha de dúas, ou á referencia á Wiki pretende darlle unha verosimisiltude ao traballo ou os responsables da Wiki eliminaron esta artigo da súa enciclopedia por incumplir os parámetros esixidos. Velaí pois a primeira falacia deste despropósito histórico chamado “Reino da Tudesia”.
A rede de Internet é un fantástico instrumento para o coñecemento e a información, para a investigación e súa a difusión, pero esta riqueza é tamén o seu maior perigo, non hai control que garanta a calidade e o rigor da información á que accedemos;
cómpre analizar sempre de onde procede unha información como un elemento que nos axuda a súa avaliación. A "arqueloxia cibernáutica" ten estes riscos, o internauta é coma un arqueólogo que ten de analizar os contidos que atopa para a súa identificación e interpretación. Collendo todo o que atopamos corremos o risco de dar crédito a falsidades como as que nos ocupan hoxe.
Da lectura do devandito artigo sobre este suposto reino (que calquera pode consultar en:
http://reinodelatudesia.fullblog.com.ar/post/reino-de-la-tudesia-articulo-wikipedia-341219034348) cheo de nomes, de relatos e de noticias varias sobre xenealoxias, etc., caberia comentar varios aspectos pero centrémonos en dous case previos:
1.- No relato sobre ese pretendido reino de Tui non hai unha soa cita histórica que garanta a súa existencia; o que si hai é unha manipulación continua dos feitos para xurdindo da coroación de Witiza coma rei ligar toda a súa descendencia, suposta ou real, como titulares deste reino da Tudesia. Cómpre insistir que a historia basease na documentación e non se aporta documento algún que certifique a existencia histórica desta denominación.
En toda a Alta Idade Media, anterior e posterior á invasión musulmana, existiu un “territorio tudensis” con numerosas referencias documentais acreditadas, ou un “comes” ou conde tudense, con xusrisdicción neste territorio... pero aquí non é aportada cita documental algunha que avale a existencia histórica dese pretendido reino.
2.- En segundo lugar, as xenealoxias, as ligazón familiares que aporta este “relato” e sobre as que basea a continuidade histórica dese suposto reino, son extriadas de diversas crónicas e cronicóns medievais do reino astur-leonés que, en xeral, non están aceptadas polos historiadores como fidedignas senón que trátase de relatos creados coa tentativa de consolidar ao novo reino astur enlazando aos monarcas asturianos coa monarquia goda para garantir a lexitimidade do novo reino do Norte.
As chamadas crónicas asturianas (albeldense, rotense ou sebastianense) son as que nutren a meirande parte das relacións familiares que recolle este artigo, pero estas crónicas e outras posteriores están imbuidas do espírito neo-goticista, impulsado polo monarca Afonso III, que tenta vencellar en todos os ámbitos ao nacente reino austuriano coo monarquia visigoda pero a historiografia, aínda recoñecendo o seu caracter de fontes de información, sinala as súas constantes manipulacións ideolóxicas, recreacións fabulosas e mesmo silenzos.
Non hai documentación alguha aceptada polos historiadores que estudan este período que verifique as relacións familiares que os defensores do “Reino da Tudeisa” toman dos cronistas medievais, por tanto a continuidade familiar que pretenden demostrar na dirección do reino da Tudesia carece de rigor histórico. As ascendencias da aristocracia altomedieval galega, como, por exemplo, os “comes” Gatón ou Betote ou Hermenexildo Gutierrez en Tui non é posible rastrexarla máis aló dos seus pais e outros intentos non poden ser calificados mais que coma invencións dalgúns cronistas medievais e que, lamentablemente, atopan eco na actualidade.
Velai pois como de noticias carentes dun mínimo rigor elaborase un relato histórico que pola súa febleza non é merecente dunha crítica pormenorizada. Amáis os propios redactores ao final sinalan: “El reino de la Tudesia cubre un período histórico determinado y preciso. Sin embargo, la sucesión de diferentes entidades políticas a lo largo de la historia es una geografía más o menos coincidente ha convertido en doxa que las unas pudieran ser continuidad de las otras. Si bien este concepto no tiene asidero histórico (...) convertido en mito, los imaginarios populares son tambien constructores de cohesión social de la comunidades humanas que habitan un territorio, en cuanto son componentes fundamentales de las mentalidades”. Ao cabo resulta que non falamos de historia senón da construcción de mitos, de identidades... nun territorio, pero eso basease nunha historia común, vivida por un pobo, que a asume na súa memoria colectiva... pero ese tema da memoria é outro ámbito diferente da investigación propiamente histórica. O que nos presentan ao longo deste relato é pois unha elucubración fantasiosa para afondar nunha memoria histórica común a un territorio, hoxe separado polos propio curso dos acontecementos, o antigo territorio tudense.
Cando estaba redactando este comentario, coñezo o programa do interesante coloquio organizado a inicios do mes de maio pasado no municipio portugués de Boticias sobre a presenza céltica no Noroeste Penínsular –tema de novo recurrente na historiografia galega actual- e sopréndome ao coñecer unha comunicación da tudense Dolores Seoane titulada: “Sobre el território Turdii y el Príncipe de Tudesia”. Da lectura deste relatorio, publicado pola Cámara Municipal de Boticas únicamente comentar que voltamos de novo a falar deste reino ou, usando as expresións desta ponencia, “señorio real” da Tudesia, na mesma liña de non aportar novas probas.
El señorío real de la Tudesia, que aparece referenciado en el siglo VII junto a Hermes Egilón I de Tude, princeps de Tudesia, rex de Gallaecia, abuelo del rey Flavio Witiza Baltés, rey de la Hispania visogoda” enuncia este relatorio, pero ¿onde atopamos esa referencia? ¿en que crónica aparece este reino da Tudesia? ¿en que documento está citado?.
Esta comunicación está de novo baseada en supostos, sen apoiatura documental algunha. Velaí un exemplo: “seguí el desarrollo de las familias gobernantes de la Gallaeciae desde el año 999 hacia atrás (...) si tenemos en cuenta las costumbres ancestrales, es posible que la familia del jefe de los Turdii emparentara con la familia del “legado” del Imperio dando lugar a un nuevo tronco familiar hispano-romano del que, a mediados del siglo IV de la era cristiana, procedia Teodosio I de Roma” (sic). Non paga a pena comentario algún, é todo unha continua mistura de datos tomados de traballos dversos con suposicións da autora.
Remata este relatorio con esta frase que xa o di todo: “Soñar es una característica del ser humano. Los sueños pueden indicarnos un camino a seguir, tambien pueden ser un medio de comunicación con nuestro pasado o simplemente una forma de materializar nuestros más íntimos deseos”. Non cómpre engadir nada.
Tui esta vella cidade precisa investigadores que pescuden nos diversos períodos da súa historia e a Alta Idade Media (a presenza sueva, visigoda, os inicios do reino asturiano...) é dos momentos do noso pasado que demandan máis estudos e coñecemento. Por outra banda, a nosa cidade agarda un novelista que continue o camiño iniciado por Xosé María Álvarez Blázquez, coa súa novela “Las estatuas no hablan”, ou Roque Cameselle co seu relato “Bieto Dubidoso”... convertendo ás vellas ruas, a este outeiro miñoto, en protagonista dunha narración que reflicta a identidade nas nosas xentes. Por mágoa este “conto” do reino da Tudesia é disfrazado dunha verosimilitude e dunha historicidade que levan a confusión, cando no noso acervo colectivo hai abondosos materiais na tradición popular para construir mitos, lendas, soños... Unha cousa é a historia e outra as historias...

Rafael Sánchez Bargiela

lunes, 1 de junio de 2009

Lembranzas de Alfonso Quinteiro Alonso (1924-2009)


No lugar máis céntrico da cidade de Tui, na Praza da Inmaculada diante do Pazo de Xustiza, erguese un conxunto escultórico dedicado a Frei Rosendo Salvado, Bispo de Nova Nursia nas lonxanas terras de Australia, unha das mais egrexias personalidades nadas nestas terras de Tui. Este monumento foi realizado en 1949 por un mozo escultor natural de Ponteareas e que tiña retornado as terras do Condado logo de disfrutar dunha bolsa da Deputación Provincial de Pontevedra na capital de España. Alfonso Quinteiro Alonso realizou esta obra que rememora as fazañas deste frade benedictino que co paso do anos cobra máis importancia pola trascendencia da sua obra naquelas remotas terras. Arredor daquela estatura transcurriron moitos momentos da infancia de tantos tudenses que corriamos onda o Bispo Salvado para observar –con ilusión e curiosidade – os peixiños de cores que había naquel estanque. Andando os anos, polos meus labores profesionais en Ponteareas coñecin ao autor daquela obra, que tantos bos recordos suscitaba. Dende aquela o autor superou, con amplutide, a súa obra e os recordos entrañables fican, para sempre, vencellados á personalidade de Alfonso Quinteiro. Poucas obras máis de Quinteiro podemos contemplar en espazos públicos (os bustos de Soutullo e Bugallal diante da Casa do Concello de Ponteareas, senllos bustos en Coruxo e Bouzas... ) e ningunha delas acada a monumentalidade da obra tudense.
Lembro aínda con agarimo a exposición, case antolóxica, que organizamos, dende o Museo Municipal de Ponteareas, nun setembro de 1996 sobre Alfonso Quinteiro. As numerosas conversas realizadas para convencelo, a gran axuda proporcionada polo seu amigo entrañable dende a infancia, o pintor Roxelio Lorenzo para persuadilo de realizar aquela exposición, superando os seus resquemores, a súa timidez que restaba valor a súa obra artística. Aquela iniciativa foi como un libro que paseniñamente foi abrindose para contemplar obras e mais obras (que non todas, que neso Quinteiro era moi seu e non todo era visible para ollos alleos), debuxos e mais debuxos, apuntes... nunha casa que posuia daquela entre San Mateo de Oliveira e Lira....Estes debuxos, apuntes do seu tempo de bolseiro en Madrid, borradores de obras... tiñan unha forza expresiva, unha capacidade de comunicación, unha potencialidade para engalioar ao espectador... que patentizaban que estabamos diante dun grande artista.
Aquela sinxela exposición, con debuxos e esculturas (cedidas polo propio autor e por amigos e familiares, lembro especialmente a súa sobriña, tamén pintora, Pochola Caballero) foi a realización dun pequeno sono que tiñamos os daquela responsables do Museo ponteareán. Significaba que logo de case catro décadas Alfonso Quinteiro voltaba a realizar unha exposición pública da súa obra, saldando unha vella débeda non xa con propio autor senón con tantos veciños que sabian da valia creativa de Quinteiro sen ter contemplado obra algunha. Unha pequena mostra do seu quefacer artístico podiase contemplar, ano tras ano, na alfombra de flores que deseñaba para a festa do Corpus Christi de Ponteareas; o Corpus Christi, velai outras das paixóns de Quinteiro.
Ficamos dende aquela cunha mutua estima e aprecio, coa que sempre sentinme horado.Tras a súa xubilación da tenda de confección da Praza Maior, Alfonso Quinteiro abriu de novo a caixa que ao longo de cincoenta anos mantivera, a duras penas, pechada.. voltou de novo a esculpir: lembro a paixón coa que traballaba nos bustos de Jose Antonio Gallego ou de Maruja Pino e de tantos outros ponteareáns a quen atrapou e retratou nas súas esculturas, pois as suas obras de bulto redondo eran auténticos retratos, estudos da fisonomia e da personalidade do retratado, cunha técnia esquisita que outorgaba a súas obras, por pequenas que fosen, unha monumentalidade que casaba excepcionalmente coa súa caracteristica modelaxe de trazos suaves. Sorprendentemente xenial.
Pero a miña admiración por Alfonso Quinteiro desbordou cando un día no final do inverno, creo lembrar que do ano 2004, chamoume para que pasase pola súa casa pois queria enseñarme unhas obras que tiña feito últimamente. Recordo como no salón familiar había varios lenzos ocultos baixo sabas, e cunha certa picardia, como se estivesemos nunha pequena representación, foi descubrindo un por un aqueles retratos. A miña sopresa ao contemplar aquelas obras ao óleo axiña tornouse en admiración, eran unhas obras espléndidas, realizadas cunha técnica esquisita e dunha forza de comunicación desbordante. Hiperrealismo depurado. Poucas cousas orixinais puiden dicir aquela mañanciña agás contemplar aquelas extraordinarias pinturas. Varias veces máis voltei pola casa de Quinteiro para disfrutar de novo daquelas obras e, posteriormente, doutros retratos que foi elaborando. Se como escultor tiña acadado un merecido recoñecemento, a pesar da escasa amplitude da súa obra, como pintor, especialmente, como retratista, lograba, alomenos, cotas similares. Era recurrente que cada vez que nos encontrabamos lle comentara a necesidade de realizar unha exposición daquelas obras que pola sua cualidade reclamaban ser exhibidas ao coñecemento público.
Ao escribir estas liñas rememoro a figura mítica da ave fenix, que rexurde das súas propias cinzas pois é un ave inmortal. Alfonso Quinteiro tivo, como artista, unha semellanza a esta ave mitolóxica, pois logo de moitas decadas de xenerosa dedicación á sua estensa familia e o seu traballo, cando a idade é para moitos un motivo de retiro da actividade, él pola forza da súa capacidade creativa, da sua vocación, foi quen de rexurdir non xa como escultor senón mesmo como pintor, creando unha obra plástica chamada a perdurar no tempo. Estou certo que non tardará moito tempo en que a súa obra ocupe o lugar sobresainte que lle corresponde na panorámica da arte galega do século XX. A arte foi a súa paixón coa que soubo apaixoarnos a tantos.
Na tardiña do pasado lúns a chamada de teléfono dun bó amigo dende Ponteareas trae a desgraciada noticia da morte había poucas horas de Alfonso Quinteiro. Estas pequenas e atrapalladas lembranzas son unha homenaxe dende o aprecio e admiración a este insigne artista ponteareán.

Rafael Sánchez Bargiela