martes, 29 de junio de 2010

A romaría de Nosa Señora das Angustias no monte Aloia


O vindeiro domingo o Monte Aloia acollerá, un novo ano, a romeria dedicada á Virxe das Angustias que cada primeiro de xullo reune no cume daquel monte a moitos romeiros que acuden a esta festividade tradicional da bisbarra tudense. Con todo, na actualidade esta romería por mágoa ten perdido boa parte do seu atractivo, cando era unha magnifica oportunidade para o encontro dos veciños das parroquias cercanas ao monte Aloia que acudían en grande número; concretamente chegaban xentes de Atios, os Budiños, Guillarei, Soutelo, Rebordáns, Ribadelouro, Tui, Randufe, Areas, Sobrada, Pexegueiro, Malvas, Couso, Morgadáns e Peitieiros. É unha lástima que estas celebracións festivas de caracter comarcal teñan perdido boa parte da sua forza diante das festas locais. Sirvan este post para lembrar esta romeria tradicional da nosa comarca, con duas achegas de dous egrexios tudenses, Manuel Fernández Valdés e Xosé María Álvarez Blázquez.

EL JUBILEO DE LAS ANGUSTIAS

En julio comienzan las grandes romerias gallegas que se multiplican durante el verano. Todas tienen puntos de contacto, pero todas se distinguen por las notas típicas de cada una.

El primer domingo de julio se celebra el Jubileo de la Virgen de las Angustias en el Monte Aloya. Acuden romeros de toda la comarca y del norte de Portugal para ganar el jubileo.

Muchos suben al monte en la noche del sábado; en la capilla numerosos sacerdotes oyen en confesión a los romeros y durante la noche se dicen misas y se dan comuniones. De madrugada un repique de las campanas de San Francisco y una salva de bombas despiertan al vecindario. Es que sale la procesión de las Angustias hacia el monte y hay que huir de la fuerza del sol.

Por todos los senderos que afluyen a la carretera y caminos forestales que conducen a la cumbre, caminan grupos de romeros; ellas van cargados de cestas en las que transportan suculentas viandas y ellos llevan al hombro, colgadas de un garrote, grandes botas de vino. A medida que llegan a la carretera se incorporan a la procesión.

Es un espectáculo inefable ver, en lontananza en el apacible amanecer, aquellos contingentes, en fila india, que recuerdan las estampas navideñas de los nacimientos.

Suben las cruces parroquiales de las nueve parroquias que rodean el monte, con sus párrocos al frente. En un Crucero que hay cerca de la cumbre, a un kilómetro de distancia, se reorganiza la procesión, reuniéndose con la de Tuy las nueve parroquias, que fueron llegando escalonadamente. Y, desde allí, se dirigen todos a la Capilla cantando himnos a la Virgen, en especial el del maestro Pose, con letrilla de don Prudencio Iglesias:

“A monte Aloya

Madre subimos...”

Muchos se adelantan a la procesión para poder presenciar la entrada en el recinto sagrado. Es algo maravilloso e inenarrable la subida de la Virgen, escoltada por miles de devotos, por la amplia carretera, a la vez que por todos los vericuetos y senderos surgen grupos rezagados. Hay quien sube a pan y agua y quien hace el recorrido descalzo, aunque no todos lo resisten hasta el final.

A las diez se celebra la misa solemne, al aire libre, para que puedan oírla todos y, una vez terminada y ganado el jubileo, comienza la parte pintoresca de las comidas, bajo la variada fronda de los pinos, robles, castaños y exóticas especies de árboles.

Luego, para facilitar la digestión de los estómagos repletos, la gente recorre los numerosos miradores: la Cruz, la “Cama del Santo”, etc.

Este monte está consagrado a San Julián, porque quiere la tradición que aquí recibieron martirio los santos Julián, Dativo y Vicente. La verdad es que, en una de las invasiones normandas, los vecinos de Tuy huyeron al Aloya, llevando consigo sus tesoros y las reliquias de los santos, entre ellas las de San Julián, San Dativo y San Vicente, según consta en una escritura de 1169 del rey Alfonso I de Portugal. Estas reliquias no han aparecido más.

Desde la capilla, una descansada escalera de cien pasos conduce a la fuente, de agua purísima y fría. Otras varias fuentes hay en el monte, pero está es la más frecuentada. Los devotos, así en la festividad de las Angustias como en la de San Julián, suben en grupos el amplio graderío, rezando un Avemaría en cada escalón. Es tradicional que si el Padre Santo estrujara entre sus manos un puñado de tierra de este monte, destilaría sangre.

¿Deriva esta creencia de los santos que aquí se dice martirizados, o acaso una tradición de la hecatombe con la que terminó la resistencia del Monte Medulio?

Y, antes de que el sol descienda tras el horizonte, se emprende la retirada, renovando antes la promesa de repetir tan grata jornada al año siguiente.”

Manuel Fernández-Valdés ( Boletín CIT, junio 1961, p. 2. ).

Temén o tudense Xosé María Álvarez Blázquez realiza na súa obra “Las romerias gallegas”, encargada e editada polo Centro Galego de Bos Aires, unha ampla descrición das características das festas populares de Galicia, exemplificado neste caso na romaría da Nosa Señora das Angustias, no monte Aloia tudense no primeiro domingo de xullo, onde podemos atopar nas súas páxinas párrafos como o seguinte: “Y llegan por todos los caminos las procesiones parroquiales. Tras la Cruz y el pendón, el sacerdote resopla cánticos piadosos que el pueblo corea; se adivinan las risas de la mocedad entre las inarmonías del canto. Como en el mundo todo camino tiene su encrucijada, a veces coinciden en el camino dos procesiones de distintos lugares. Cuando esto sucede detiénense ambas al avistarse, y los portadores de los pendones avanzan graves, para abatir por tres veces sus enseñas en mutuo ofrecimiento de ritual respeto. Después prosiguen aunadas la ascensión y el redoblado coro se acerca a la cima, serpenteando entre regatos, perdiéndose a trechos bajo la fronda de los pinares y robledas. El observador experimentado puede ir nombrando las comitivas desde la cúspide, con solo girar la vista a la redonda: Malvas, Pexegueiro, Tebra, Randufe, Vincios, Mougás...

sábado, 19 de junio de 2010

Xogos Florais de Galicia en Tui 1891

A cidade de Tui posúe unha longa historia chea de datas memorables cuxa lembranza contribúe ao coñecemento do noso pasado e consecuentemente da nosa identidade, construída en base este legado secular que singulariza a esta vella urbe.

Pero a historia sempre a escribimos dende o presente, e resposta ás nosas expectativas actuais, xa que logo lembramos hoxe un acontecemento histórico para a cultura de Galicia, a celebración na nosa cidade dos Xogos Florais de Galicia en 1891, sendo o primeiro acto público celebrado integramente en lingua galega e que tivo como escenario o Teatro Principal tudense

Unha corrente de opinión e de acción política que viña agromando ao longo da Restuaración culmina arredor de 1889-1990 coa publicación de dúas obras: “El regionalismo gallego” de Murguia e “El regionalismo” de Alfredo Brañas. Estas obras suscitarán a adhesión dos tres sectores do galeguismo naquela altura: os federalistas do lucense Aureliano Pereira, os liberais de Manuel Murguia e os conservadores, representados polo propio Brañas. E xorde a necesidade de crear unha organización política que os agrupe, polo que acordan a convocatoria dun congreso rexional. Así en novembro de 1890 se constitúe en Santiago o Comité Central Rexionalista, integrado por Manuel Murguía, presidente, Salvador Cabeza de León, profesor na facultade de Dereito como secretario, e os vocais, Alfredo Brañas (catedrático de Dereito e concelleiro en Santiago), José Tarrío (medico), Juan Barcia Caballero (médico e logo profesor na Facultade de Medicina), Juan Pereiro Romero (avogado) e Enrique Lens (farmacéutico e profesor de música). Participan no acto por atoparse en Compostela, Ernesto García Velasco (avogado e deputado provincial en Ourense) e os tudenses Manuel Fernández Herba (avogado) e Augusto González Besada (rexistrador en Pontevedra e membro do Partido Conservador).

Nos meses seguintes se crearon comités rexionalistas en Lugo, Coruña, Ourense, Pontevedra, Vigo, Tui e posteriormente Pontedeume. A Xunta Rexionalista tudense creada en abril de 1891 esta integrada polo xa citado Fernández Herba, como presidente. O seu vicepresidente era o médico Eduardo Caballero Canals, como secretario estaba o estudante de Dereito e poeta, Martín Díaz Spuch e como vicesecretario o avogado Vicente García Rivera, contando como vocais con: Juan Álvarez Cordero (farmacéutico), Juan Areses (farmacéutico), Antonino Cerviño González (coengo), Leoncio Comesaña González (avogado), Justo Fortes Domínguez (director do xornal “La Integridad”), Manuel Lago González (coengo e director do Seminario) e Indalecio Rodríguez de Córdoba (presidente do Casino). Temos pois que a nosa cidade foi dos primeiro lugares en sumarse a esta iniciativa política dos galeguistas que aínda seguía mantendo os esquemas propios das organizacións políticas do século XIX, creando un comité de notables con mínimo apoio popular. O comité tudense tiña amáis unha singularidade, era o único lugar onde a presenza do clero era notable.

Cabe subliñar que estas Xuntas Rexionalistas se caracterizan pola sua diversidade ideolóxica pois integran a demócratas e federalistas ata sectores tradicionalistas católicos procedentes do integrismo e o carlismo, como era o caso de Santiago e notablemente de Tui. Na vella urbe miñota salienta a presenza de Manuel Lago González que xa neses anos mantiña un notable actividade en defensa dos postulados integristas tradicionais, e que colaboraba amplamente co xornal tudense “La Integridad” convertido naquela altura en voceiro deste grupo.

A pesares de crear un órgano xornalístico “La Patria Gallega”, de curta duración, os dous principais acontecementos impulsados por esta agrupación serán de caracter cultural: os actos co gallo do traslado dos restos de Rosalía dende Iria Flavia a Santiago e os Xogos Florais de Tui.

Xusto Beramendi sinala ao falar destes Xogos “os primeiros integramente en galego da Galicia contemporánea (...) O Consistorio convocante estaba formado exclusivamente por dirixentes da Asociación. En cambio as axudas económicas procedían de persoeiros non rexionalistas na súa maior parte: García Barbón doou 500 pesetas, e ofreceron premios extraordinarios en metálicos e obxectos artísticos Ezequiel Ordoñez (deputado a Cortes por Tui), Luis Rodríguez Seoane, Benigno Álvarez Bugallal e Aureliano Linares Rivas (deputado a Cortes pola Coruña). Non obstante, esta colaboración non debe interpretarse como afinidade de todos eles co rexionalismo, pois o mecenado destas actividades era un xesto propio dos poderosos que sabían coidar a súa imaxe pública.

O Comité de Tui, rebautizado “Junta Regionalista” e formado por persoas de grande influencia no cabido e no concello, preparou a conciencia o evento. Convocou ademáis un Certame de Gaitas e Baile Galego, do que o programa estaba “escrito en el idioma regional”. O alcalde de Tui prometeu públicamente todo o apoio do Concello a estes Xogos, por ser “genuinamente regionales”. Ata o punto foi este apoio que trasladaron as festas patronais de San Telmo para que coincidiran coa celebración dos Xogos (...)

A mensaxe que se emitiu á sociedade dende o altofalante de Tui insistía en: fundamentación da nacionalidade de Galicia, conseguinte dereito á descentralización e a regaleguización do país, rexeitamento tallante ao separatismo, crítica do centralismo e do caciquismo, imprecisión programática case total, etc. O único matiz diferente foi a considerable carga católico-tradicionalista –inevitable polo lugar e o caracter da maioria dos oradores- e a ausencia do sector federalista”.

Non é pretensión deste post entrar na descrición do programa deste Xogos, amplamente coñecido, senón remarcar a presenza deste grupo rexionalista na nosa cidade, vencellado a sectores tradicionalistas, que proviñan do carlismo e mesmo do integrismo, e que atoparon no rexionalismo unha converxencia reivindicadora dunha tradición e dunha patria para eles ligada aos valores que o reximen liberal pulaba por mudar. Certamente en Tui o conflito chegou a altos grados de confrontación mesmo dentro dos sectores católicos, pois existía un claro enfrontamento entre o sector conservador e os “tradicional-rexionalistas” que teñen na figura do coengo Manuel Lago González o seu principal expoñente e valedor.

Os conservadores tudenses, que tiñan en Ezequiel Ordoñez –eterno deputado en Madrid- o seu principal líder rexeitaban con forza as posicións deste sector, que identificaba a postura da Igrexa Católica cos postulados políticos dos integristas. Un enfrontamento que era patente en numerosos lugares da diocese: Tui, Ponteareas, etc. Un incidente no Salón de Plenos do Concello, en marzo de 1891 cando o Alcalde Ruibal, conservador, expulsa pola forza e presenta diante do xuíz ao redactor de “La Integridad”, o mozo de 25 anos Manuel Lago González, pero tamén profesor do seminario tudense; incidentes que se reproduciran en anos posteriores. Lago e Cerviño ocupaban sendas cátedras no Seminario convertido así nun baluarte destas posicións integristas, alentadas polo bispo Hüe Guitiérrez. A chegada do novo bispo Valeriano Menéndez Conde, a finais de 1894, cunha actitude politicamente moito máis posibilista, mudará o panorama tudense ao rexeitar os prantexamentos políticos de Lago, Cerviño, etc. ata o punto que a finais de 1896 Lago González cesa nos seus postos tudense e mesmo abandona a cidade, acadando unha praza de profesor no Seminario de Lugo. Andando os anos Lago mudará de posicións mantendo a súa afinidade co galeguismo, tanto na súa produción literaria como nas expectativas que suscitou o seu nomeamento, en 1924, como arcebispo de Compostela, logo de 129 anos sen bispo galego. Por mágoa aquelas ilusións duraron pouco pola prematura morte de Lago ao ano seguinte. Cómpre lembrar que Manuel Lago foi un dos fundadores da Real Academia Galega, onde ingresou cun discurso titulado “Elogio de la lengua gallega” e membro de honra do Seminario de Estudios Galegos en 1924, dúas das máis importantes institucións da cultura galega.

Sirvan estas liñas para contextualizar o feliz acontecemento da celebración da nosa cidade dos Xogos Florais de Galicia do 24 ao 26 de xuño de 1891 e que marcaron un acontecemento sobranceiro para a cultura de Galicia, pois, como xa apuntamos, foi o primeiro acto público celebrado integramente en lingua galega, logo de séculos de oscuridade e rexeitamento abrindo un camiño polo que aínda hoxe seguimos a pular; foron tamñen un dos escasos acontementos no que todo o movemento galeguista, agrupado arredor da Asamblea Rexionalista, converxeu unido e, finalmente, para Tui, abría un vieiro galeguista que, por mágoa, ficou axiña ermo. Pois aquela Xunta Rexionalista continuou alguns anos, transformándose logo en “Junta de Defensa”, en 1893, cando a Asamblea promove estas agrupacions para rexeitar o traslado da Capitania Xeral da Coruña; a xunta tudense foi das máis activas do pais nestes acontecementos.

Sen embargo, esta colaboración dos tradicionalistas tudenses co galeguismo foise esvaecéndose paseniñamente dada a febleza do galeguismo político e os seus novos rumbos que afastaron aos sectores tradicionalistas e integristas, moi debilitados en Tui no episcopado de Menéndez Conde, desta liña de acción galeguista. Ata o punto que ata a democracia o galeguismo, agora xa nacionalismo, non voltou ter presenza organizativa en Tui, agás un breve período dos anos finais da II República, cando en 1934 Manuel Fernández Valdés crea o grupo “Ultreya” para os mozos e co intento de Darío Álvarez Bláquez de crear a agrupación local do Partido Galeguista nos primeiros meses de 1936.

Felizmente nos vindeiros día celebraremos na nosa cidade o CXIX aniversario da celebración deste Xogos Florais, cun recital poético o 24 de xuño ás 20,30 na Igrexa de San Domingos coa participación de María Xosé Queizán e Darío Xoán Cabana, e coa recuperación do banquete “rexionalista” co que foron clausurados os Xogos no 26 de xuño de 1891.

Paga a pena achegarse ao interesante estudo que do menú, certamente impresionante, deste banquete fan os investigadores Carlos Azcoytia Luque e Mercedes Fernández-Couto Tella, no último número da revista Adra, do Museo do Pobo Galego: “Paseando pola historia de Galicia de banquete en banquete” en Adra, nº 4, 2009, pp. 63-79. O texto referido a Tui podemos consultalo, en castelán, no seguinte enlace: http://www.historiacocina.com/gourmets/articulos/galicia/galicia1.htm

Este banquete do vindeiro 26 de xuño no Parador “San Telmo” será unha feliz oportunidade para que agora, como en 1891, rendámoslle unha homenaxe á nosa cultura e á nosa lingua, reivindicando o papel que a Tui cábelle nesta historia da recuperación da nosa identidade colectiva, repetindo aquela frase que encabezaba todos os actos destes Xogos tudenses: “Surge et ambula”. E tamén, como non, disfrutemos dun espléndido abano de receitas gastronómicas de alta calidade.

O cartel que abre este post foi realizado por Enrique Maté. Gracias!

Rafael Sánchez Bargiela


jueves, 10 de junio de 2010

Centro de Interpretación "Tui, porta do camiño portugués"








Onte foi presentado aos medios de comunicación o Centro de Interpretación “Tui, porta do camiño portugués” que o Concello de Tui ten instalado no antigo edifício do convento de San Domingos, para promover o coñecemento deste itinerário xacobeo e a súa valorización. Este novo equipamento enriquece a oferta cultural da nosa cidade.

Damos noticia en “Tudensia” desta apertura echagando unhas imaxes do mesmo e copia da nota de prensa enviada pólo Concello de Tui sobre este centro.


O ANTIGO CONVENTO DE SAN DOMINGOS ACOLLE O “CENTRO DE INTERPRETACIÓN, TUI PORTA DO CAMIÑO PORTUGUÉS A SANTIAGO”


A Concelleria de Cultura do Concello de Tui presentou a instalación no antigo convento de San Domingos do centro de interpretación “Tui, porta do camiño portugúes a Santiago” coa finalidade de promover entre peregrinos, visitantes e os propios veciños de Tui o coñecemento da historia e do patrimonio vencellado na nosa cidade oa camiño de peregrinación a Compostela.

Neste mañán do mércores 9 de xuño o concelleiro de cultura presentou aos medios de comunicación este novo equipamento promovido polo Concello de Tui para remarcar a condición da nosa cidade como a histórica porta de entrada do camiño portugués en Galicia ao abeiro da celebración do Ano Santo Compostelano.

Nestre centro os visitantes poden coñecer, mediante diversos paneis informativos en varios idiomas, os diversos aspectos que, dende os inicios do fenómeno das peregrinacións xacobeas, ligaron á cidade de Tui a este camiño de Santiago. Así existe información sobre: O hospital para peregrinos, o culto xacobeo na catedral tudense, os máis egrexios peregrinos cuxo paso está documentado na cidade, e os principais enclaves do camiño portugués ao seu paso polo concello de Tui. Completa os equiopamentos deste centro de interpretación unha instalación de caixas de luz que abrangue o percorrido do camiño portugués dende Valença do Minho ata Santiago de Compostela con imaxes de gran formato sobre os principais enclaves; os visitantes poden contemplar unha espectacular maqueta do conxunto histórico tudense, da autoria de José Martínez Clotet e cedido por D. Alejandro Pardo, así como unha imaxe de San Roque cos atrabutos de peregrinos, e outros obxectos vencellados ao fenómeno xacobeo na nosa cidade.

Moisés Rodríguez Pérez, concelleiro de cultura de Tui, comentou no decurso desta presentación, que este Centro de Interpretación “Tui, porta do camiño portugués” é unha aposta do Concello tudense pola posta en valor do camiño de Santiago ao seu paso por Tui e pola divulgación desta ruta de peregrinación. Tui foi históricamente o lugar de Galicia onde confluian os diversos roteiros do camiño portugués, que cruzaban o Miño entre as localidades de Valença e Tui, como queda acreditado na documentación histórica conservada pois só excpecionalmente había peregrinos que non percorrian esta ruta e optaban por outras alternativas.

Hoxe compre reivindicar este caracter histórico do camiño portugués como o principal valor deste ruta xacobea, recoñecida como itinerario cultural europeo dende 1987, pois garante a autencidade deste roteiro percorrido ao longo dos séculos por numerosos peregrinos de innumerables paises. É este caracter histórico do camiño portugués ao seu paso por Tui unha das principais reivindicacións do concello tudense e o principal reclamo que a nosa cidade pode ofrecer a peregrinos e visitantes.

A apertura deste centro, xunto co inmediato inicio do acondicionamento do resto do edificio como albergue provisional para este ano santo, a edición de folletos informativos en varios idiomas, a creación dun perfil en facebook que se achega xa os 2.200 siareiros, etc son algunhas das medidas abordadas dende o Concello tudense para a promoción deste camiño portugués. Amosaba o concellerio tamén a súa satisfacción polo incremento constante que se experimenta no número de peregrinos que pasan por Tui ou inician na nosa cidade o camiño de Santiago.