martes, 31 de marzo de 2009

Tradición na Semana Santa tudense



Este blogue ten vocación de aportar datos e elementos sobre Tui e súa historia, sobre as tradicións e os costumes das nosas xentes, dos nosos devanceiros. Ao remate do tempo da Coaresma, cando achégase a Semana Santa é a oportunidade de botar unha ollada ás vellas tradicións arredor destas datas centrais do calendario cristián e que están inseridas na propia identidade tudense non só polo seu valor intrínseco, lembranza da pasión e morte de Cristi, senón como prólogo á semana grande das festas do San Telmo.
Recollemos de seguido un interesante traballo de Manuel Fernández-Valdés sobre os actos da Semana Santa en Tui xunto con algunha referencia á vila veciña de Valença do Minho ata onde achegábanse moitos tudenses para participar nalgún dos actos alí programados-
Para completar o panorama que esboza maxistralmente Fernández-Valdés, cabe lembrar a existencia dunha antiga procesión, desaparecida nos finais da década de 1960, o domingo I de Pasión, hoxe quinto de coaresma: a do Cristo da Agonia, que na tardiña percorria as vellas rúas tudenses acompañada exclusivamente por homes, que pola mañán tiñan cumprido o “precepto” (confesar e comulgar alomenos unha vez ao ano por “pascua florida”). Neste desfile portábase a fermosa talla barroca, chea de dramático realismo do Cristro agonizante, que se conserva na Catedral. Hoxe este paso penitencial foi incorporado á procesión do Pasos na mañá de Venres Santo.
Se tivesemos de sinalar un elemento identificador da nosa Semana Santa sería obrigado citar o monumento do Xoves Santo da nosa Catedral. Trátase dun monumental altar ou retábulo en madeira que era anualmente montado para os oficios da Semana Santa, ficando só permanentemente na nave catedralicia a súa parte superior. É unha auténtica xoia que conservamos en Tui cando na maioria das Catedrales perdeuse este “altar portátil”. O que hoxe contemplamos permanentemente instalado na nosa Catedral no lado do Evanxeo (sobre a porta norte) -e que xa moitos denominan altar de San Telmo ao ter colocada imaxe procesional do patrón- é o altar/retabulo que se montaba anualmente para acoller a reserva do Santísimo o Xoves Santo. Afortunadamente e para garantir a súa conservación mantense todo o ano instalado, aínda que non na súa totalidade pois algunhas pezas precisan de restauración. Realizado polo escultor de San Adrian de Cobres, Juan Luis Pereira, en 1775 posue un programa iconográfico vencellado á Eucaristia e as súas referencias bíblicas.
Tampouco sería xusto esquecer aos "soldados romanos" que acompañan aos desfiles procesionais e que co ruido das súas lanzas sobre as rúas empedradas estremecen aos cativos ou o fermoso espectáculo da Horta das Oliveiras, que transforma a Capela da Misericordia lembrando a solitaria oración de Xesús, son estampas típicas da nosa Semana de Pasión, que con celo conserva e promove a "Hermandad del Dulce Nombre de Jesús y Santa Casa de Misericordia".
Pero tamén son moitas os costumes perdidos co paso do tempo, algúns que Fernández-Valdés enuncia no seu escrito, outros como a procesión do Santo Cristo, ou os estandartes que tantos e tantos rapaces tudenses portamos na procesión dos pasos.... As reformas litúrxicas derivadas do Vaticano II, ao recuperar unha vivencia máis intensa prescindindo de costumes e “ropaxes” que dificultaban a percepción do misterio cristián, provocaron o declive ou supresión de vellos costumes que, con todo, tiñan a virtualidade de sinalar públicamente o carácter sacramental destas xornadas. No sustancial esta vella cidade conserva boa parte das tradicións da Semana Santa como un sinal de identidade certamente característico que compre manter, dignificar e, incluso, enriquecer.
SEMANA SANTA por Manuel Fernández-Valdés
Las solemnidades de la Semana Santa y las fiestas patronales de San Telmo forman un ciclo completo por estar las últimas cronológicamente subordinadas a las primeras. En Tui se celebran con gran brillantez y nuestros visitantes solían empalmar ambas.
Por falta de espacio solamente hablaré a grandes rasgos y en visión retrospectiva de la Semana Santa, sin detenerme en describir la severidad y grandeza de sus magníficas procesiones.
El tercer domingo de Cuaresma se celebraba en Valença do Minho la tradicional procesión de los Pasos. Tuy y sus contornos se volcaban materialmente en la citada plaza fronteriza. No era posible transitar por sus rúas y “largos”.
Indelebles recuerdos de aquella solemnidad era la gran cantidad de pobres en la subida de la Gaviarra que mendigaban una “esmoliña”; los puestos de baratijas, entre las cuales, cornetas de barro que reventaban el pecho para arrancarle una nota y los altramuces “entremeninos”. El S. P. Q. R. (Senatus Populus Que Romanus) de los lábanos que todos interpretaban “San Pedro Quer Rosquillas” y las batallas con que nos despedían desde los baluartes los “garotos” (chiquillos) portugueses. Las tabernas hacían su agosto despachando postas de bacalao y lamprea con arroz bien regado con “vinho verde”.
El Domingo de Ramos, desde muy temprano subían a nuestra S. I. Catedral caravanas de niños y niñas con grandes ramos de oliva, adornados con naranjas y flores. Después de la bendición salía, como hoy, la procesión de las Palmas, presidida por el Obispo. Por la tarde desfilaba la procesión del Ecce Homo, con la Virgen. Se llamaba “la procesión dos caladiños”.
El Miércoles Santo se cantaban “Las Lamentaciones de Jeremías”, por la gran Orquesta de Capilla. Terminaban los oficios con las Tinieblas. Centenares de niños, provistos de “rolas”, “matracas” y “rolones”, ensordecían las calles hasta que, al apagarse la última luz en la Catedral, se les permitía la entrada y con su estruendo parecía que se desplomaban las bóvedas.
El Jueves Santo es la fiesta del Amor Santo. Todo era blanco. Por la mañana se bendecían los Óleos. A las doce tenía lugar la comida de los Apóstoles, presidida por el Obispo. En los buenos tiempos era plato obligado el salmón.
Por la tarde, durante el Sermón del Mandato, tenía lugar el lavatorio de los pies. También se visitaban los Monumentos, que representan la entronización solemne de la Eucaristía. En la Catedral había Oficios y Tinieblas.
El Viernes Santo tienen lugar dos conmovedoras ceremonias: El Encuentro, que es un Auto Sacramental, se celebra por la mañana, y al final del mismo desfilan las preciosas imágenes de San Juan, la Verónica, Jesús camino del Calvario y la Dolorosa. Todas tallas impresionantes, en especial la última que es la obra póstuma de Querol.
Por la tarde, tras el Sermón del Desenclavo, en Santo Domingo, se organiza la solemnísima Procesión del Santo Entierro, con largas filas de luces acompañando a la Urna Santa. El silencio es impresionante; solamente las tristes notas de las marchas fúnebres que entona la música. Y en la Catedral suenan las campanas de palo.
El Jueves y Viernes Santo quiere la tradición española que señoras y señoritas acompañen la Virgen ataviadas con la elegante mantilla.
Aquí, desde el jueves, en la visita a los Monumentos, se ven grupos de bellísimas mujeres –y digo bellísimas porque con este atavío aún las menos favorecidas parecen hermosas- luciendo en el pecho y en la cabeza claveles rojos. En las procesiones del Viernes no hay claveles rojos, pero para romper la monotonía del negro es frecuente ponerse flores moradas naturales o artificiales.
El Sábado de Gloria se quitaban a primera hora los paños morados que cubren los altares. Se bendecía el fuego sagrado, que se llamaba el “fuego nuevo”. Con el se encendía el “cirio pascual” que representaba a Cristo resucitado. También se bendecía el agua de la pila bautismal.
Después comenzaba la Misa de Gloria, que es muy corta. En el momento en que el celebrante entona el “¡Gloria in excelsis Deo!”, sonaba la trompetería del órgano y se echaban todas las campanas al vuelo. Sonaban las sirenas de las fábricas y desde muchas casas se elevaban cohetes.
Eran muchas las personas que pasaban a Valença en donde tenía lugar “a queima do Xudas”, que era un muñeco relleno de paja y bombas que se ahorcaba descolgándolo desde la muralla; decía su testamento, siempre de actualidad, y se procedía a prenderle fuego para hacerle estallar en medio de la general algazara.
El Domingo de Pascua es la principal fiesta del año eclesiástico alrededor de la cual gira todo el ciclo litúrgico. No puede ser antes del 22 de marzo ni despues del 25 de abril.
“Altas ou baixas
en abril
caen as Pascuas”
Es costumbre tradicional el regalo a los ahijados de la rosca gramada, con tantos huevos como años tiene el niño, sin pasar de doce.”
En Boletín de Información del CIT de Tuy, marzo de 1961.

-->

jueves, 26 de marzo de 2009

Crónica da Guerra de Independencia (VIII): a columna napoleónica do comandante Chapuzet e a súa derrota en Ribadelouro


As tropas napoleónicas, como viñamos apuntando, eran de continuo hostigadas polas forzas “paramilitares” dos paisanos de nosa terra, axudadas por elementos do exercito. Nestas últimas semanas outro lugar de enfrontamentos era nos arredores de Vigo, vila que estaba sometida a un cerco polas forzas populares.
O día 27 de marzo de 1809 o xeneral Lamartinière, ao mando da praza de Tui, ordea a saida dun forte continxente de tropas capitaneadas polo comandante Chapuzet para auxilar aos sitiados en Vigo. Os mandos napoleónicos, coñecedores da situación dos diversos continxentes de tropas, organizan o desprazamento ata a cidade olívica. Relata o coengo Antonino Cerviño na súa obra inédita que “conociendo sin duda, el descuido y la desorganización que reinaba en el campamento de Santa Comba, cuyo comandante como eclesiástico (lembremos que era o Abade de Cela D. Miguel Pavón) ignoraba por completo las leyes y las disciplinas de un puesto militar, dispuso Lamartinière... que tomando la columna la dirección del Angel bajase al camino general de Vigo, arrollando a su paso si fuese necesario las fuerzas de este campamento de Santa Comba”. Pero a presenza das tropas non foi advertida polo que continuaron cara Vigo.
Namentras naquela cidade o lider das tropas sitiadoras, coronel Pablo Morillo (na fotografia), recibe o aviso de que este continxente avanzaba, con segredo envia un grupo para cortarlle o paso, pois estaban a punto de recuperar a praza viguesa, como sucedeu o día 28.
Namentras e seguiremos agora o remato de Portela Pazos las tropas y paisanos, que salieron para hacer frente a los que venían de Tuy, con tal denuedo y vigor lucharon, que desde Castrelos los obligaron a retroceder y en su persecución marcharon, ayudados en el camino por los de Porriño, que alentaba Baltasar Casqueiro, por los equipos de los tudenses Ramón de la Barcia y Cosme Seoane, que los aguardaban junto a Santa Comba y por otros más en las alturas de Guillarey. Y en forma tal los desbarataron que, de los 470 dragones que salieron de la capital tudense, solamente unos 48 o 50 –dice Morillo- pudieron retornar a ella, quedando prisioneros unos 72, que pasaron también a los navios ingleses, y tendidos en el campo, heridos o muertos, los demás. O balanzo desta acción completase coa información que fornece Cerviño: foron recollidos máis de trescentos fusís e moitos sabres, pero tamén compre reseñar que houbo moitos feridos e ata catro mortos polas tropas españolas.
Osuna Rey no seu libro sobre “Los franceses en Galicia” recolle o testemuño do párroco de Ribadelouro, Rvdo. Faustino Vázquez, no seu libro de defuntos no que relata o seguinte: En veintiocho de marzo de mil ochocientos nueve subieron por esta parroquia como unos cuatrocientos hombres de infanteria francesa en socorro de los que estaban posesionados de la villa de Vigo y mataron impunemente a Juan Besada, marido de Josefa Romero; Juan Ignacio Rodríguez; Juan González, marido de Antonia Fernández, mis feligreses; y a un militar español disperso y enfermo de tercianas, sin que se sepa su oriundez; a todos con la mayor crueldad, como que al Rodríguez lo pasaron a cuchilladas despues de haberle tirado cuatro balazos; al González haberle pasado la frente con un balazo y le cortaron la mano derecha, y al disperso le dieron hasta cinco balazos solo porque le encontraron comiendo un poco de pan; bien lo vengaron nuestros tiradores la vuelta de Vigo, que de los cuatrocientos franceses solo entraron de vuelta a Tuy, de catorce a quince sanos; quedaron en esta parroquia seis muertos, uno de los cuales auxilié del modo posible y está enterrado en el atrio de esta iglesia, tres prisioneros, dos heridos, uno con la pierna tronzada de un balazo, el otro con un muslo....
A “reconquista” de Vigo significa, principalmente, que o obxectivo único das tropas do sur de Galicia estará centrado na liberación da cidade de Tui, da capital provincial, e onde os franceses tiñan situado o seu principal posto de referencia, agardando a chegada de reforzos das tropas do mariscal Soult que dende había máis de tres semanas partirás polo rio Miño arriba para atravesar a fronteira e ocupar o reino de Portugal, e que o 29 de marzo ocupa a cidade de Porto.
Deste xeito ata o cerco de Tui chegan novos reforzos pero tamén novos protagonismos, novos enfrontamento entre os lideres das tropas españolas... que dificultan de xeito especial a consistencia do cerco da nosa cidade.

martes, 24 de marzo de 2009

Francisco Sánchez, no "Dicionario enciclopedia do pensamento galego"



Ten chegado ás miñas más un interesante e documentado libro que baixo o titulo de “Dicionario enciclopedia do pensamento galego” analiza as biografias de 110 pensadores significativos de Galicia así como 16 monografías temáticas (dende ‘antropoloxia’ a ‘relixión’) a cargo de destacados especialistas. A obra está promovida polo Consello da Cultura Galega e Edicións Xerais de Galicia.
A curiosidade levoume de inmediato a pescudar polos nomes tudenses que figura na obra atopando os seguintes: Francisco Caldas Pereira e Castro (nado na metade do século XVI na nosa cidade e que acadou notable sona como xurista na Europa do século XVIII, aínda que é unha referencia dentro do artigo dedicado a Gómez Pereira, outro egrexio filósofo do século XVI, autor da monumental obra “Antoniana Margarita” que certos autores como o Padre Isla o declaran “galego pola graza de Deus e do bispado de Tui”), Mercedes Oliveira Malvar (1957) doutora en Pedagoxia e profesora de Ensino Medio de Filosofia e, finalmente, Francisco Sánchez.
A entrada sobre o filósofo tudense é do profesor de filosofía da Universidade de Santiago de Compostela Martín González Fernández (Salvaterra de Miño, 1958) que xe se ten ocupado do “Tudense” en diversas publicacions e que participou nas Xornadas sobre Francisco Sánchez celebradas en Tui no outono de 2006.
Sánchez o Escéptico é considerado hoxe, xunto a Michel de Montaigne e Pierre Charron como un dos máximos expoñentes e representantes do escepticismo renacentista de finais do século XVI
Un dos enigmas que envolve a obra de Sánchez é, precisamente, dilucidar o que quixo dicir con aquel Quid? Co que asina os seus traballos, sexa o Carmen de Cometa (1578), sexa o Quid (1581). Pódese lembrar como anécdota, que na documentación escolar, académica, a súa sinatura remata sempre cun signo de interrogación. Non é de estranar, xa que logo, que os seus editores, os seus fillos e o seu biografo, dispuxeran, na edición póstuma da 1636, xunto ao retrato debido a Miguel Lasns e unha lenda laudatoria, ao remate precisamente desta, de novo, o emblemático ‘Quid?’ (...) tamen hai algunos acenos de coqueteria do propio Francisco Sánchez, frustrados logo: “Por iso, como nada sabía –Sócrates, xunto cos escépticos da Antigüidade, incluido Favorino- nada quixo escribir para nós. Frecuentemente sinto eu a tentación de facer o mesmo”
Agradecemos esta nova obra que recolle unha análise do pensamento dun dos máis ilustres fillos de Tui, cunha obra de indubidable interese aínda na actualidade.
Todos os seus escritos, todo o seu traballo, de medicina, de matemáticas, de filosofía, sempre volve dalgún xeito a un punto de partida e de repouso, ás reflexións epistemolóxicas inseridas e constitutivas do Quid nihil scitur (...) Noutros lugares, nomeadamente nos seus opúsculos menores, nos seus comentarios filosóficos a Aristóteles, pero xa no prematuro Carmen de Cometa (1578) pronunciase contra a corrente filosófica neoplatónica, tan importante nos séculos XV e XVI en Europa, case que a ideoloxia triunfante do Renacemento, se se quere, que falaba da “dignidade do home”, cando non da súa “deificación ou divinización” (...) “O home, animal glorioso elévase por enriba de todas as cousas e se puidese expulsar a Deus do ceo, faríao. Entón vai ata onde pode: fínxese, crese Deus e ata se esforza (...) para que os demáis o crean como tal” (do seu libro De Divinatione per somnum, ad Aristotelem).
Sobre as conxeturas sobre a ascendencia xudía de Francisco Sánchez, o profesor González Fernández, que non entra na análise deste aspecto, sen embargo esparce polo texto notas que ratifican esta linaxe: Fronte a Montaigne e Charron, Francisco Sánchez, non é reivindicado como patrón pola “corrente libertina” do século XVII –G. Patin ou G. Naudé-. Isto marca unha diferenza. Se aqueles dous foron “católicos liberais”, en opinión de R. H. Popkin, escondra ou non o seu “fideísmo” certa indiferenza relixiosa ou incredulidade; Sánchez, bó “cristián novo”, comportase como un celoso “católico tradicional” combina o “Quid?” cos “Laus Deo Virginique Mariae!”, declárase “filósofo cristián” e fala como “nós os católicos”, menciona a calquera propósito a “Cristo”, encabeza cun “signo da cruz” as cartas, cumpre, pois, con todos os ritos do compulso converso.
Apuntes sobre a obra filosófica do Tudense, do Esceptico, que logo de mais de catro séculos segue suscintando o interese dos estudosos da filosofía e da cultura occidental, onde Francisco Sánchez ten un lugar agrexio.
Aquel rapazolo que percorreu as rúas tudense na metade do século XVI, fillo do médico do Cabido tudense, Antonio Sánchez, e que logo as presións contra os xuidazante obrigou á procura de novos lugares de vida en Burdeos, facilitando así á sua formación humanística, segue reclamando das xentes de Tui un recoñecemento non para honrar á figura de tran insigne médico e filósofo senón para honrarmos todos os tudenses de ter un fillo desta terra miñota que logo de case cinco séculos os seus escritos seguen suscitando debates, reflexións e análise dos estudos. Resulta certamente sorprendente que únicamente un dos Institutos da cidade leve o seu nome, compre dedicarlle unha rúa, colocar unha estatua, unha praca conmemorativa... para que nos dignifique a todos os tudenses.

Rafael Sánchez Bargiela

viernes, 20 de marzo de 2009

Crónica da Guerra de Independencia en Tui (VII): á Veiga do Louro primeiro escenario bélico


-->
Deixabamos no anterior relato desta crónica aos diversos elementos das tropas e paisanos sitiadores instalados nos seus respectivos campamentosm arredor do 14 de marzo, comezando de seguido as escaramuzas coas tropas francesas. O 19 de marzo o Abade do Couto recibe no seu cuartel de Entenza a dous comisionados pola Junta Central para colaborar no cerco de Tui, Pablo Morillo e Manuel Acuña y Malvar, que chegan logo dunha accidentada travesia a través de Portugal, ainda que tamén estarán presentes no cerco de Vigo.
En base ao relato de Ruibal logo recollido polo coengo Antonino Cerviño coñecemos con certo detalle os acontecementos que se suceden no campamento do monte de As Penizas, nas terras de Paramos. Osuna Rey resume así os feitos acontecidos no día 21 de marzo:
Enterado D. Felipe de la Concha, jefe de la Compañía de Tiradores del Miño, que una columna estaba avanzando por el puente de A Veiga, decidió acometerla. La compañía descendió por el este de As Penizas hasta aproximarse a las casas de A Veiga, y a cubierto de ellas se aproximaron a la vega del Louro donde estaban desplegadas los infantes franceses en número de 150 a 200, que cubrían a multitud de forrejeadores que segaban el trigo y la hierba para sus caballos. A poco fue bajando gente de As Penizas y San Caetano, y aunque los franceses disponían de cuatro cañones de a ocho y un obús (que retiraban a la ciudad al anochecer), y que estas piezas abrieron fuego sobre los españoles, viendo que estos les dirigían un nutrido fuego de fusilería, se retiraron por el puente hacia Tui, dejando muchos costales y sacos llenos de hierba, y apoderándose los españoles de ocho fusiles con sus bayonetas y correajes; según el cirujano español, las bajas propias fueron de pocos heridos y pronto estarían bien.
Pero os enfrentamentos xa eran constantes nas diversos enclaves do cerco tudense. De novo no día 22 de marzo a Compañía de Tiradores, sen dúbida os máis aventurados de todas os sitiadores, voltan sair das Penizas e atancan con objeto de sorprender y atacar a la guardia francesa en Santa Eufemia. La operación, segundo o cronista Ruibal, se realizó con toda felicidad. Los enemigos experimentaron bastantes bajas de muertos y heridos. La compañía se apoderó de once fusiles con las bayonetas correspondientes, sin que por su parte hubisen perdido un solo hombre.
Logo deste bautismo bélico o cadete Ruibal cos seus compañeiros foi protagonistas doutro sonado ataque contra os franceses. Na madrugada do día 24 de marzo Ruibal cun pequeño grupo de fusileros, pero coa protección de toda a Compañía de Tiradores do Miño e un numeroso grupo de escopeteros do campamento de As Penizas, saliron cara a Tui para apoderarse dunha “caballada” dos franceses que saia todas as mañás á pastar fora das murallas tudenses. Tras deter por sorpresa aos tres franceses que coidaban dos animais logran apoderarse de 34 cabalos e 8 mulos, que levan ao campamento de Paramos.
O comandante das tropas españolas para facilitar a retirada coloca na ponte nova doce piñeiros coas súas ponlas unidas e atadas con outras de Carballo, igualmente preparan unha trincheiras para colocar aos seus soldados. Pois como era previsible os franceses ao coñecer o furto, fan sair de Tui unha ampla columna (segundo Ruibal 2500 infantes e 400 cabalos) que atacan a ponte nova con 300 xinetes pero non logran cruzalo. De seguido a infantería volta a intentalo en dous frentes, a ponte e a zona de Guillerei resistindo as nosas tropas. Finalmente as tropas napoleónicas desisten e retornan a Tui.
Nesta acción podemos destacar quen combaten xentes de varias nacionalidades, pois xunto a españoles e portugueses, loitaron integrantes de dúas compañias de 15 rexemento francés, dous escuadráns de húsares e dous de dragón, un deles alemán, e cabaleiria italiana e bávara, amáis dun escuadrón de cazadores de Saxonia. En consecuencia, aínda que falemos a cotío de tropas francesas é moitos máis propio referirse a tropas napoleónicas pois os exercitos comandandos por Bonaparte abranguian xentes de moitas nacionalidades europeas.
En la distribución de los fusiles cogidos al enemigo, Concha recibió 45, que destinó a armar a otros tantos reclutas, el resto que eran muchísimos más, se los reservó para su gente el comandante del campamento. El armamento de la caballería se destino para el Marqués de la Romana.
No día 25 de marzo achegase un batallón portugués do Rexemento nº 21, con dous cañons de “a cuatro”. Gracias a súa intervención na noitiña dese día as tropas galegas lograron sair dunha emboscada pola cabaleiria francesa. A intervención da artilleria lusa e de dous canons que o comandante das Penizas trouxera de Salvaterra xunto ao terreo de lameiro que existia na zona da Veiga polas chuvias impediron que os xinetes napoleónicos poidesen actuar con facilidades facilitando que as tropas se escondesen nas casas de Guillarei.
Pero estos soio son anticipos do primeiro enfrontamente serio que terá como escenario as terras de Ribadelouro nos días seguintes e que tanta importancia terá para a reconquista de Vigo.

jueves, 12 de marzo de 2009

Crónica da Guerra de Independencia en Tui (VI): establécese o cerco da cidade e as primeiras escaramuzas



Arredor do oito de marzo as tropas, basicamente integradas por paisanos e al´gún militares , establecen o cerco á cidade de Tui.
O cuartel xeral deste operativo militar foi establecido en Entenza, parroquia do actual concello de Salceda de Caselas, afastado bastante quilómetros de Tui. Artellouse o cerco mediante catro campamentos ou avanzadas que controlaban as comunicacións de Tui con outras cidades e vilas, a saber:
- No monte das Penizas, en Paramos, co obxectivo de controlar o camiño cara Ourense. Esta comandado por un capitán e polo Abade de Toutón e integrado por xentes procedentes das comarcas da Paradanta, Condado e Louriña. Entre os mozos foi creada una Compañia de tiradores, dirixida polo presbítero de Ponteareas, Felipe de la Concha, que levou primeiro o nome de “Tiradores de Sobroso” e logo “Tiradores do Miño”, e estaba integrada por 260 prazas.
- Na parroquia de Ribadelouro foi instalado un segundo campamento para controlar as comunicacións con Vigo. Esta baixo o mando do Abade de Cela, Miguel Pavón, e contaba básicamente coas xentes da comarca da Louriña.
- No camiño cara a Baiona, nas posicións de Freande e de San Xulián estaban instalados dos grupos de tudenses. Un ao mando do xuiz da cidade, Cosme Rodríguez Seoane, e outro baixo a dirección do procurador xeral, Juan Ramón de la Barcia. Este campamento tiña unha avanzada no castro de Cabeza de Francos, unha posición cun gran control do val do Miño inmediato a Tui.
- Un último campamento estaba na zona de As Bornetas, en Randufe, pechaba o camiño da Guarda. Del formaban parte as xentes dos caudillatos de Tomiño e A Guarda así como algunhas compañías de portugueses que estiveron escasamente unha semana. Este campamento era o que tiña unha posición máis aberta ao carecer dun outeiro de protección.
Este cerco á cidade de Tui ficou complemante montado arredor do 12 de marzo e estaba integrado, segundo o histador J.M. Osuna Rey a quen seguimos neste relato, por unha elevado numero de homes, case 10.000 nos últimos días de marzo. Eran escasos os membros do exército que formaban parte destas tropas, a meirande parte eran labregos que armados con escopetas, fouces, ou mesmo sen armamento algún integraban estas divisións “paramilitares”.
O día 14 de marzo o Abade do Couto, D, Mauricio Troncoso, como comandante xeral das tropas dirixiuse a través dun emisario ao xeneral francés Lamartinière, como responsable da praza de Tui, esixindolle a rendición incondicional. Máis o militar napoleónico, coñecedor da situación e do aopio que tropas portuguesas prestaban aos españoles naquel xornada únicamente deixou retido ao emisario e preparou a resposta para o día seguinte.
Así o 15 de marzo Lamartinière enviou contra os sitiadores un elevado número de tropas de infanteria, cabaleiría e mesmo artilleria, é a primera escaramuza seria de combate, o “bautismo de fogo” para moitos dos nosos paisanos. A estratexia dos sitiadores será non facer fronte ás tropas napoleónicas, e así as tropas das Penizas retiraronse cara Soutelo, retornando ao dia seguinte a ocupar este monte de Paramos.
Ao día seguinte de novo os franceses realizar unha nova incursión agora contra os campalentos de Freande, e de novo os nosos paisanos retiranse agardado a volta á cidade das tropas francesas para ocupar novamente as posicións.
Cómpre reseñar a colaboración das tropas portuguesas coas forzas sitiadoras, recurridos ao escrito de Francisco Ávila y Lacueva que nos relata o seguinte: también pasaron a esta provincia de Tuy algunas partidas cortas de portugueses para ayudar a los naturales del país: más al paso que fueron útiles entre nosotros tambien causaron algunos perjuicios aquí por que por su culpa se lavantó por dos veces el cerco de Tuy, la una en el 18 de marzo y la otra el 24 del mismo mes, el motivo era por que les llamaban de Portugal qual fuese por tracción, qual por lo que ellos quisiesen suponer y se marchaban dejando a los paysanos solos y como estos tenían poca pericia militar también se retiraban temiendo alguna tracción, de que había hartas por entonces.
Estas tropas de apoio procedentes do veciño país estaban asentadas especialmente no campamento das Bornetas, para reforzar as débiles defensas daquel enclave. De seguro que por esta mesma circunstancia esta avanzada será a que manteña case diariamente tiroteos coas tropas napoleónicas e así Osuna recolle como nos días dezaoito, dezanove e vinte hai rexistradas un total de oito baixas de veciños de As Bornetas ou de Randufe nos libros parroquiais.

lunes, 9 de marzo de 2009

O Paseo da "Corredera", unha hipótese



Participei hoxe nunha agradable tertulia no programa matinal da Radio Galega, celebrada en Tui, sobre o propio Palco da Música, no céntrico “Cantón de Diomedes” para falar do Paseo da Corredera tudense, nun percorrido que realizan polas máis emblemáticas rúas de cidades e vilas de Galicia.
Falar do Paseo da Corredera é falar do centro da vida social da nosa cidade, dese longo rueiro que é escenario dos principais acontecementos no devir colectivo tudense. É a ampla rúa para o paseo, para a tertulia, para o xogo dos cativos, para enterarse de canto acontece, para ver e ser visto (ou para mirar pois cos tudenses nunca se sabe)... un espazo público excepcional pola súa centralidade e amplitude, polo seu caracter peonil, que promove o encontro, a charla, o paseo... en definitiva un espazo único para crear comunidade, identidade, cidade. Amáis a súa propia configuración é case unha metáfora por leva aos seus paseante dende o interior da cidade histórica a unha ampla panorámica da veiga da Miño, e das terras galegas e portuguesas, en definitiva lembra perennemente aos tudenses que o camiño non remata na nosa vella cidade senón que cómpre sempre ollar ao horizonte
A participación neste programa ofreceume a ocasión de revisar notas e apuntes sobre esta rúa tudense e agromou de novo unha vella teima persoal sobre a orixe deste topónimo da “Corredera”, pois o nome oficial de “Corredoira” diría que case ninguén o emprega, nin aínda os galegofalantes.
Segundo Ávila y Lacueva xa tiña este nome no ano 1290 designando a unha congostra existente xunto á muralla medieval, entre os camiños reais que partian dende a Porta da Pía cara Baiona e dende a Porta Bergán cara Porriño. Ou era unha corredoira que nacía no postigo das Estrabancas –única porta da nosa muralla medieval que se conserva, ocultada polo edificios do Cantón de Diomedes.
Por outra banda, en moitas cidades da Península atopamos este mesmo nome para nomear rúas: Corredera. en castelán, e Corredoura, en portugués. Lembro agora exemplos como Vitoria, Jérez, Córdoba, Murcia..., ou Caminha no inmediato Minho portugués. Estas correderas ou corredouras teñen a súa orixe vencellada á presenza de feiras de gando e a existencia inmedita ás mesmas dun espazo amplo e, especialmente, longo onde correr aos cabalos, onde probar as súas condicións físicas nos días do mercado. Co tempo acolleran espectáculos públicos ou de pasatempo social. Velaí o significado das Correderas ou Corredouras.
O diccionario etimolóxico Maria Moliner defiene unha das acepcións de “Corredera” como “sitio destinado a que corran por él los caballos. Algunas calles que lo fueron llevan ese nombre como propio”. Tamén en portugués enténdese por corredoura unha dupla acepción: lugar de passagem, mais ou menos largo ou lugar nas feiras, destinado às cavalgaduras (esta última coma veba propio do Alentejo).
E sabemos que na nosa “Corredoira” celebráronse dende finais da Idade Medias as tres grandes feiras anuais con que contaba Tui: a de San Telmo, San Bartolomeu e Santo André (as dúas primeiras aínda hoxe conservadas como feiras de cabalos, cada vez con máis éxito e participación). Resulta pois consecuente que houbese un lugar ou espazo para “correr” as cabaleirias. A propia estructura da rúa, ampla e recta, resultaría desta funcionalidade.
Non teño investigado verbo deste tema pero penso que esta hipótese non debe desbotarse; aínda que existise un topónimo medieval “corredoira” non é improbable que, andando o tempo, fose identificado con esta verba que designa unha función asociada ás feiras de animais, nomeadamente, de cabalos como as que se celebraban neste enclave. Se así fose ao noso principal paseo poderíamos chamalo con máis propiedade “Corredoura” en lugar de “Corredoira”.
No século XVII este lugar, ata daquela fora do recinto amurallado quedou abranguido dentro das novas defensas urbanas levantadas con motivo das guerras con Portugal, existindo ao fondo da “Corredera” a porta de San Francisco, pola que accedía o camiño real que ía ao Porriño, Vigo e Santiago, e no século XVIII tamén a ruta cara Ourense e a Meseta.
Houbo nesta rúa longa casas de fidalgos como os Correa, os Alemparte, estivo a Cátedra de Gramática (na zona dos soportais), o Hospital Real, o covento dos franciscanos, etc. Aínda hoxe conserva edificios egrexios como o antigo pazo dos marqueses de Mos (hoxe Xulgado), o seminario menor, o edificio do antigo casino (do arquitecto francés de asecendencia polaca afincado en Vigo Michel Pacewicz), o palco da música, as esculturas do Bispo Salvado (de Alfonso Quinteiro) ou os Cabalos de Xoán Oliveira.
Nada mellor que rematar estes comentarios cos versos de Manuel Lago González nun poema titulado “Lembranzas da terra”:
Tui, a dos vellos amores,
na memoria lle surdía,
toda de flores cuberta,
toda de groria vestida,
coa súa gran Corredoura
donde a xente andaba e viña
antre regueiros de luces
y-antre mares de alegría
,

Rafael Sánchez Bargiela

viernes, 6 de marzo de 2009

Crónica da Guerra de Independencia en Tui (V): os preparativos do cerco


-->

Como los franceses que quedaron en Tui y otra porción grande de ellos en Vigo pedían a las aldeas de las inmediaciones raciones sin término, robaban y saqueaban quanto hallaban en ellas sin respetar lo más sagrado de los templos pues los entraban y llevaban hasta los vasos sagrados hechando por el suelo las sagradas formas, y hacían pedazos con los sables las imagenes de los santos, como yo he visto algunas en astillas: los paysanos que no podían mirar esto con indolencia trataron de sacudirse de sobre si una carga tan pesada y odiosa como lo era la presente; y hechando mano a las armas como único recurso que les quedaba se presentaron con ellas en el campo
O historiador tudense Francisco Avila y Lacueva, testemuña presencial destes feitos, relata deste xeito como os tudenses sofren os abusos das tropas invasoras extendéndose o espirito de insurrección entre as xentes da nosa terra.
Namentras, logo que Soult, coas suas tropas está xa no interior da provincia de Ourense camiño da fronteira con Portugal, os continxentes que ficaron en Tui e na súa provincia amáis de reclamar novos abastos á poboación na cidade tudense comezan un labor de fortificacion da cidade, reforzando as estructuras defensivas que estaban daquela bastante deterioradas: afortecen as portas e postigos da cidade, emprazan a súa artilleria sobre as murallas namentras que a infanteria establécese en tres cuarteles: na praza da Catedral o de artillería, na rua Trasaobra, ou actualmente Sanz e na porta da praza os de infantería.
E Tui como base do exército francés no sur de Galicia continúa recibindo novos continxentes de tropas, así o 6 de marzo de 1809 entran en Tui 1.300 franceses con 40 carros de fariña e outros xéneros, produto do saqueo ao que someteron á cidade de Pontevedra, pero o mesmo día saíron da nosa cidade para Santiago de Compostela, un batallón de infantería (cun número variable pero superior aos 400 homes) con cinco pezas de artillería e un escuadrón de cabaleiría (cuxo número non superaria os 200 soldados).
Namentras D. Mauricio Troncoso, o abade do Couto, superado os incidentes coas tropas franceses, retoma o seu labor de aglutinante das forzas dos paisanos para acometer o cerco de Tui. Recollemos o seu relato, no libro de Osuna Rey:
Retirándose el abad a su casa, insertando nuevamente oficios a todas las Justicias y Caudillos, y juntamente al General en Jefe del Reino de Portugal, D. Bernardino Freire de Andrade, de las facultades con que se hallaba del Excmo. Sr. Marqués de la Romana, inmediatamente con fecha 4 de marzo de su Cuartel General de Braga dio orden que los Gobernadores Justicias de su Reino le diesen todos los auxiliosn que el Abad del Couto pidiese, lo que inmediatamente el Corregidor de la Villa de Melgazo, y el Gobernador de la Plaza de Monzón, y el de Valencia, le suministraron con más de cincuenta y tantos cajones de municiones, y ofreciéronse con todos los auxilios de que careciese y en vista de esta determinación, reunió así mas de ocho mil hombres entre paisanos y soldados dispersos del ejército, y el 12 del mismo mes coge dicho Abad con su ejército haciendo de General a sitiar la ciudad de Tuy.
Este cerco á nosa cidade establécese a partir do oito de marzo, pero o propio nome temos de poñelo en cuestión, pois as tropas sitiadoras van estar moi olonxadas das vellas murada tudenses, os postos de avangarda dos sitiadores estarán, como mínimo, a dous quilómetros. Pero o obxectivo, dada a precariedade de tropas profesionais e de medios materiais, eran máis ben artellar un cerco que impedise os movementos das tropas francesas, a chegada de novos reforzos militares, a recepción de suministros, as súas saídas na procura de abastos para o sustento das tropas acantonadas na cidade e, especialmente, dificultar as súas comunicacións con outras prazas, nomeadamente, a de Vigo.
Este último feito será de grande importancia estratéxica e favorecerá ao cerco á que está sometida a cidade de Vigo polo Abade de Valadares e outros persoeiros, apurando así a culminación da reconquista de esta praza a finais de marzo.
Así pois hai hoxe douscentos anos os lideres populares que encabezaba Mauricio Troncoso de Lira están agrupando polas comarcas da Paradanta, do Condado, da Louriña, do Val Miño e, como non, do Baixo Miño a mozos e homes para achegarse ata Tui, a capital provincial, para establecer o sitio desta praza.