viernes, 20 de agosto de 2010

Os vehículos no conxunto histórico: un comentario


O 16 de maio do pasado ano 2009 publicamos en Tudensia un post que baixo o titulo de “A necesaria regularización do tráfico no conxunto histórico” remataba cos seguintes párrafos:

A adopción de medidas de regularización do tráfico na zona vella tudense, limitando o acceso exclusivamente aos residentes e sinalando as zonas exclusivas de estacionamento, estou convencido que repercutirán positivamente e promoverán unha concienciación do respecto necesario cara ao noso conxunto monumental. Con todo é abrir un proceso que deberá estar en constante revisión para comprobar o seu funcionamento e superar os desequilibrios ou problemas que produza. Unhas medidas que se poden adoptar progresivamente, iniciándose por exemplo nas fins de semana ou nos períodos vacacionais, cando numerosos turistas achegaranse ata Tui, pero que, cómpre non esquecer, terán como principais beneficiarios aos propios veciños de Tui.

Logo de máis dun ano aquela proposta de debate suscitada dende as nosas paxinas virtuais non fomos quen de pulat pola apertura de proceso algún; testemuña da febleza dos novos medios de comunicación e información como “Tudensia”, e, sen embargo, resulta imprescindible abordar este tema.

Unha urxencia que aínda adquire maior necesidade neste ano santo compostelán no que a nosa cidade, como porta de entrada do camiño portugués a Santiago de Compostela, acolle cada día e, especialmente, nas fins de semana, numerosos peregrinos que percorren este vello roteiro xunto a moitos mais turistas que procedentes de numerosos lugares da Península e máis aló visitan Tui para coñecer o seu patrimonio.

En días pasados fun espectador accidental das dificultades que un grupo de turistas tiveron de sortear para achegarse ao noso conxunto patrimonial: coches estacionados na rúa Porta da Pía que impedían a circulación conxunta de peóns e vehículos, unha chea de coches estacionados na Praza do Concello –un espazo, que por certo, ten reservas de aparcamento para Corporación, Cabido e Policia- con dous automóviles manobrando e detendo consecuentemente aos peóns, e, finalmente, ata varios vehículos estacionados na Travesa do Hospital que obrigaron aos visitantes a circular en ringleira. Pero non rematan xa as dificultades. Ao sair da Catedral pretenden acceder á rúa Seijas e novos problemas de accesibilidade polos vehículos estacionados, pois non hai un acceso de peóns entre esta rúa e a Praza de San Fernando... Logo ao quereren achegarse ata as Clarisas, de novo varios coches estacionados na rúa das Monxas e de novo a camiñar de un en un para sortealos, e tiveron sorte pois non había furgóns de carga e descarga. A impresión que levaron este fato de visitantes foi penosa, pero, como ben coñecemos, non estamos narrando cousa extraña algunha senón unha situación cotiá.

O “sorprendente” é que, nas entradas do conxunto histórico, existe unha sinalización que limita o acceso á zona monumental exclusivamente aos residentes pero ninguén, incluido quen escribe estas liñas, a respecta, básicamente porque ninguén esixe este respecto. Trátase pois de aplicar o establecido: que accedan ao casco histórico os vehículos dos residentes, para estacionar o seu automóvil no seu garaxe –se posue a preceptiva licenza municipal- ou asignándolle un lugar de estacionamento aos que carezan de aparcadoiro propio.

Xa apuntabamos hai un ano quen non se trata de prohibir senón de regular, de compatibilizar o acceso en vehículo dos residentes co acceso peonil a esta zona histórica de veciños e visitantes. Estamos falando dunha pequena cidade como Tui onde ninguén que teña de acceder ao conxunto antigo, terá de camiñar máis de cinco minutos dende o estacionamento do seu vehículo ata o seu lugar de destino (¿canto leva senón o pequeno paseo dende o aparcamento municipal da Área Panorámica ata o Concello ou Facenda?). As cidades históricas como Tui que están construidas á medida do home, son acolledoras para as personas, pero se rebelan contra a nova dimensión da modernidade –mal entendida- onde un home está indisociablemente unido a un vehículo. O privilexio que posuimos os tudenses de recibir este legado, este espazo urbano histórico, implica asumir os seus requerimentos para poder disfrutalo axeitadamente, o que resulta imposible é pretender que o conxunto histórico "funcione" igual que un espazo contemporáneo. Velaí o noso privilexio.

Unha medida accesible e que significaría un gran paso sería o establecemento desta limitación de acceso alomenos nas fins de semana, cando un número máis amplo de visitantes achégase á nosa cidade e poderían visitar con tranquilidade os nosos monumentos máis senlleiros. Estou convencido que esta medida repercutirá nunha mellor conservación e valorización do noso patrimonio cultural, posibilitará un disfrute máis axeitado dos espazos públicos desta zona, tanto polos turistas como, especialmente, polos propios tudenses, que acceden aos establecementos de lecer existentes –“disfrutando” ás veces dunhas terrazas polas que case circulan os vehículos sorteando mesas e cadeiras, coa evidente incomodidade e perigo-. Implantar novidade entraña riscos e incertezas, provoca críticas instántaneas, pero a experiencia de tantos e tantos lugares é que estas medidas contribuen, sen dúbida, á revitalización destes espazos públicos históricos das cidade, e que todos visitantes, veciños, comerciantes, industriais... saimos gañanado.

jueves, 12 de agosto de 2010

Unha nota sobre a música na Catedral de Tui


Fagot e obóe no Museo Catedralicio de Tui

Neste mes de descanso as festas populares enchen as parroquias de Galicia e tamén na nosa bisbarra son numerosos os festexos que reúnen a veciños e visitantes arredor de romarías de grande sona. Pero a cidade de Tui celebra a festividade da Asunción de Nosa Señora, advocación que da nome a nosa Catedral, sen que esta festividade posua relevancia algunha.

Recurrimos ao egrexio historiador tudense Manuel Fernández-Valdés Costas que na súa sección do “Calendario folklórico” do Boletín do Centro de Iniciativas e Turismo de Tui de agosto de 1961 publicaba o texto que de seguido reproducimos. O seu maior interese é rememorar unha vella tradición musical da nosa Catedral coa que se conmemoraba esta festividade:

La fiesta de la Asunción

El día 15 de agosto celebra la Iglesia la Asunción de Nuestra Señora que es la excelsa patrona de la Catedral de Tui. Al romper el día, la orquesta de Capilla, desde los pico (almenas) de la Catedral tocaba un himno con las chrimías, que se repetía varias veces en el transcurso de la jornada.

Las chirimías eran unos instrumentos de madera semejantes al oboe. El primitivo trio fues sustitutido por un quinteto formado formado por una flauta, un clarinete, un fagot y dos chrimias. El himno de Tui lo oyó Vesteiro Torres en su época estudiantil, dice que así era la marcha imperial de Carlos V, conocido por “La Prusiana”.

Las chrimías eran un insrumento tipico y se tocaba en todas las grandes festividades, entradas de obispos, proclamación de soberanos, etc.

Esta noticia sobre a interpretación desta peza musical no cume da Catedral na festa da súa patrona resulta certamente de grande interese pois testemuña a importante presenza que a música tiña, en tempos pasados na nosa Catedral e, consecuentemente, na nosa cidade. A Catedral nos tempos medievais e modernos era un activo foco de cultura que atopaba na música unha das súas principais manifestacións.

O cronista oficial da cidade, Ernesto Iglesias Almeida ten escrito sobre as testemuñas musicais vecenlladas á nosa Catedral e os seus usos litúrxicos:

“Sabemos que se tocaba el órgano en el siglo XV. En 1420 se le pagan 20 maravedís a un fraile que arreglaba los órganos. Desde aquel entonces varios han sido los que han existido. Las cajas actuales se remontan a mediados del siglo XVIII.

Las exigencias del culto, sin duda, debidas al Concilio de Trento, aumentan a partir del siglo XVI. En 1528, el obispo Diego de Avellaneda, crea una cátedra de canto llano, contrapunto y canto de órgano. Se conoce un contrato realizado el 12 de abril de 1600 por el Fabriquero de la Catedral con los ministriles Joam Pérez, Álvaro y Alonso Martínez, Pedro Duarte y Joam Fernández para tañer las chrimias de la Catedral en los días festivos que se determinaban por la cantidad de 12 ducados anuales cada uno.

Conocemos los nombres de los maestros de capilla a partir de Tomás Portillo (1652). Importantes personajes de la música española pasaron como tales maestros en la Catedral, entre los cuales figuran los nombres de Matías García Benayas, Juan Antonio Basterra, Gaspar Schmidt, Manuel Rábago Ballesteros, Manuel Martínez Pose y otros.

Las actas capitulares están repletas de notas referentes a la música en la Catedral: los niños de coro, que dependían de los maestros de capilla, de los músicos y de los organistas que a través de los siglos fueron sucediéndose en la Catedral, incidiendo sobre sus numerosos problemas, en su mayoría de índole monetaria, que tenían.

Sabemos también los instrumentos musicales que se tocaban e incluso su indumentaria que poco debía diferir de la de otros asistentes a coro: sotana negra que, con el tiempo se va a los calzones con medias, frac, corbata, todo negro. Hasta que finalmente y por cuestiones económicas se autorizan los pantalones corrientes negros de los tiempos modernos.

La orquesta a mediados del siglo XVIII estaba compuesta de “baxete” y bajón, varias flautas, dos trompas, dos violines, un violonchelo, un violón y un contrabajo, además de los dos órganos mayores de la catedral y las ya mencionadas chirimías” (Iglesias Alemida, Ernesto: “La música en la Catedral de Tui (un apunte)” en Porta da Aira, nº 10, Ourense, 2004).

Como evidencia desta tradición musical a Catedral conserva os seus órganos barrocos, cuxas caixas foron realizadas por Domingo Rodríguez do Pazo no ano 1714 e que conforman un conxunto único na Península. No Museo Catedralicio podemos contemplar tamén dúas pezas excepcionais e que formaban parte do instrumental da orquestra catedralicia: un fagot e un óboe do século XVIII. Esta última peza é identificada normalmente como unha chirimia e así figura en numerosas publicacións. Sen embargo, cando fun realizar a fotografía que acompaña a este “post” o amigo José Ramón Fernández, experto coñecedor da nosa Catedral, me informa que recentemente un pretixioso músico que protagonizaba un concerto na Catedral ficou sorprendido por esta peza, que el identificou coma un obóe, de procedencia inglesa, afirmando que é unha peza excepcional con moi escasos paralelos en Europa.

A música das chirimias tudenses, que andando os anos serían reemprazadas posiblemente por obóes e/ou violíns, resoaría polo templo catedralicio nas grandes festas litúrxicas: Nadal, Corpus, Santiago, Asuncións e nalgunhas vésperas, en total nunha vintena de celebracións anuais. A marcha que interpretaban as chirimias da Catedral tudense está recollida por Casto Sampedro que sinala que “podería remontarse ao século XV ou XVI, pero probablemente é algo posterior. A finais do XIX, o entón mestre de capela Manuel Martínez Pose trascribiuna e envioulla ás personas que lla solicitaran, entre elas Xoán Montes e Casto Sampedro. Nunha carta a este último, o mestre tudense pregúntase se a marcha da Catedral de Lugo, practicamente idéntica á de Tui, non será unha copia desta: En Lugo también se ejecuta (...) pero no sé si esto se hará desde tiempo inmemorial, como aquí, porque hará cosa de 20 años que Montes me la pidió y desde aquí se la envié ¿Sería para confrontarla o para establecerla allí?. Lo ignoro.

Casto Sampedro incluíu esta marcha no seu Cancioneiro Musical de Galicia, a pesar de non ter orixe popular. O mesmo fixeron Torner e Bal y Gay que tamén a recolleron no seu Cancioneiro Gallego compilado a comezos dos anos 30” (En Rivera Armero, Richard e García González, Ana: Itinerarios históricos-musicais Tui. Sarria, Ouvirmos, 2009).

A Real Banda de Gaitas da Deputación de Ourense ten gravado a “Marcha de chirimias da Catedral de Tui” no seu disco “Himnos e marchas procesionais de gaitas”, que figura no CD que acompaña ao libro que vimos de citar sobre a música en Tui. Resulta imposible rematar esta nota sen apuntar unha pequena ilusión, recuperar a interpretación dalgunhas pezas do rico acervo musical da nosa Catedral (que foi obxecto de estudo en senllas publicacións: Trillo, Joam e Villanueva, Carlos: La música en la Catedral de Tui. A Coruña, Diputación, 1987 e Rey Olleros, Manuel: La música de los libros cantorales en la Catedral de Tuy: catalogación e interpretación. Fundación Ignacio Larramend, 2006) para as principais festas litúrxicas do ano. A colaboración cos músicos locais ou co Conservatorio tudense podería ser unha vía a explorar para tentar esta recuperación dunha parte do noso patrimonio.

Para facermonos unha idea aproximada podemos contemplar o seguinte video que recolle o “Canto das chrimias da Catedral de Santiago” interpertada por Brañas Folk e a Coral de Ruada






lunes, 2 de agosto de 2010

Morre en Tui o pintor Xosé Luis de Dios


Na noite pasada falecia na nosa cidade o pintor Xosé Luis de Dios, natural de Ourense, pero residente en Tui dende hai moitos anos. Nunha vella rúa do conxunto histórico tiña instalado o seu estudio este egrexio artista, un dos máis significativos nomes da plástica galega contemporánea. Dende Tudensia amáis de expresarlle aos familiares e aos moitos amigos de Xosé Luis de Dios as nosas condolencias, queremos con este "post" feito na premura da actualidade contribuir ao recoñecemento deste singular artista que tivemos a sorte de contalo entre os nosos veciños.

No xornal dixital de "A Nosa Terra" figura o seguinte apunte:

Xose Luis de Dios é un dos artistas máis significativos do último terzo do século XX. Nado en Ourense no 1943 realizou a súa primeira exposición no 1963 e xa no 1967 expuña na recoñecida Sala Toisón de Madrid. A súa última exposición reuniu a súa obra no Centro Cultural Caixanova en xaneiro do 2008.

Ligado aos movementos antifranquistas, mantivo amizade co escritor Celso Emilio Ferreiro, co cineasta Carlos Velo ou co pintor Xaime Quessada. Así, como moitos artistas da época comprometeuse na loita antifranquista, factor que marcou parte da súa traxectoria artística.

En ferbreiro de 2008 na edición galega do xornal "El Pais" José Luis Estévez asinaba un artigo que paga a pena reproducir nesta xornada:

"Como dijo Fray Luis de León, vivo retirado y ni envidioso, ni envidiado". Así resume su estado de ánimo actual el pintor Xosé Luis de Dios (Ourense, 1943), un artista poco reconocido en su propia tierra y al que Caixanova dedica ahora una exposición retrospectiva que puede verse en Vigo hasta el próximo 24 de febrero y que se exhibirá en la ciudad natal del artista en el mes de abril. Pinturas, dibujos y una selección de cuadernos y libros ilustrados permiten acercarse a la obra de un artista con una trayectoria que se caracteriza por la diversidad de estilos e influencias.

De Dios pertenece a una generación de artistas nacidos en plena postguerra en Ourense. En la década de los 60 una serie de intelectuales, escritores y artistas se agrupan alrededor de la figura de Risco y participan en tertulias en las que se debate sobre diversos temas. El pintor acaba formando parte del grupo Volter, junto a Acisclo Manzano y Xaime Quessada, que apuesta por la renovación del arte gallego frente al folclorismo imperante en la época. La presencia de la literatura, especialmente de la poesía, es una de las constantes en los cuadros del artista orensano.

El dominio del dibujo y los vivos colores son características que destacan en De Dios. En sus obras de los 60 proliferan los personajes desgarrados. En los años siguientes, las figuras de sus cuadros reflejan un mundo mucho más calmado. A finales de los 60 se trasladó a Madrid, donde vivió varias décadas, con frecuentes viajes a Galicia, adonde regresó hace unos años.

De Dios se muestra irónico ante la deriva actual del arte y apunta que en el fondo los pintores se limitan a seguir pintado "un trocito de las cuevas de Altamira". El artista orensano señala que hay que pintar como se siente, "tanto si lo que pintamos está de moda como si no", y apunta que a veces la modernidad puede descubrirse en un petroglifo "con miles de años". En su opinión, el arte será siempre necesario "independientemente de su utilidad".


Tempo haberá para falar sobre Xosé Luis de Dios e a súa obra, pois o paso do tempo de seguro que contribuirá a afondar no recoñecemento da achega deste destacado membro da xeneración dos "artistiñas", que tanto teñen aportado á renovación da plástica galega contemporánea.