martes, 11 de diciembre de 2012

Próximo centenario do Dr. Francisco Comesaña e de Choncha Concheiro


Este blog ten, entre outros obxectivos, recuperar para a memoria da nosa cidade feitos, costumes e persoas vencelladas ao espazo tudense. Hai nomes abondosamente reiterados e outros que, coñecidos en diversos segmentos de idade ou condición, fican aínda practicamente descoñecidos para grande número dos nosos veciños. Un destes nomes é o de Francisco Comesaña Rendo, Paco Comesaña, e da súa muller Asunción Concheiro García, Choncha. Certamente aínda hai moitos amigos e coñecidos seus que poden achegar unha biografía con mais coñecemento e profundidade, pero a circunstancia de que no vindeiro ano cúmprase o centenario do nacemento de ambos xustifican este esbozo biográfico,  Francisco Comesaña morreu no ano 1997 pero Chonchiña aínda vive, agora dende hai escasamente dous anos en México. Estas notas están centradas especialmente na figura do doutor Comesaña baseándose nalgunhas lembranzas persoais e sobre todo na consulta de diversa bibliografía, que curiosamente é escasa.

Francisco Comesaña Rendo nace en Cienfuegos (Cuba) no ano 1913; fillo de emigrantes galegos, regresou a Galicia cando contaba seis anos de idade. Os seus pais eran tudenses e nesta localidade contaban con casa e tamén en Compostela. Estudou Medicina na Universidade de Santiago, foi alumno interno do catedrático de Fisioloxía daquela Universidade, José García Blanco y Ogarzabal. Nalgunhas publicacións se indica que non completou a súa carreira polo estoupido da guerra pero non é certa esta afirmación. No depósito do seu titulo como médico figura unha nota, redactada en plena represión franquista, que versa: el interesado está inhabilitado para ejercer la profesión en España conforme al Decreto de 7 de octubre de 1938.

Afiliado ás Xuventudes Socialistas compostelás das que foi secretario xeneral, así como presidente das Juventudes Socialistas Unificadas trala fusión coas Juventudes Comunistas, tiña, a pesar da su mocidade, unha intensa actividade política nos anos da II República.No ano 1931 coñecerá na Ferradura compostelá a unha moza natural de Ordes, onde nacera o 1 de maio de 1913. Con Ascensión Concheiro García (Chonchiña), que estudaba Maxisterio, iniciará un longo noivado, como era norma daqueles anos, e unha fermosa vida compartida. Choncha vive dende o pasado ano 2011 en México onda a súa filla.

Ao triunfar o golpe de Estado do 18 de xullo de 1936, participou na defensa de Ordes (A Coruña) e logo foi detido en Compostela. Conchiña relata a súa detención na mesma xornada en que vez primeira ía xantar a parella coa familia dos Comesaña, en Santiago na rúa das Rodas, onde residía Francisco. Unha patrulla da Garda Civil, posiblemente chegada de Ordes, detén violentamente a Comesaña Rendo sendo encarcerado na cadea coñecida como Falcona nos baixos do Pazo de Raxoi. Alí permanece ata o mes de decembro en que se inicia o Consello de Guerra contra Paco Comesaña e os outros quince compañeiros que detiveran canda él polos sucesos de Ordes, sendo condenados a morte por “rebelión militar contra el  Alzamiento Nacional” en sentenza do 22 de decembro de 1936. Consta que tivo de facer fronte, en concepto de responsabilidade civil, a unha sanción de 500.000 pesetas por “los prejuicios sufridos por la revolución” así o recolle a Causa 230/36 de Santiago do Tribunal Militar Territorial IV da Coruña.

Dada a dobre nacionalidade de Francisco Comesaña, a súa familia (especialmente a súa nai e a súa noiva) comezan as xestións para lograr o indulto apoiándose nesta condición de cubano. Varios xornais da illa recollen esta campaña con titulares como “el médico cubano condenado a muerte” que acada unha dimensión internacional, recibíndose numerosas mostras de apoio e moitas cartas de recomendación sobre o doutor que a súa nai e noiva achegan persoalmente a aquelas persoas que podían promover o indulto diante das autoridades do novo réxime.

O 11 de febreiro de 1937 son fusilados os seus compañeiros descoñecendo que tiñáselle concedido o indulto ata momentos antes. Un estremecedor testemuño de Isabel Ríos, presa tamén na Falcona, recolle este momento:
Comesaña, un campañero de Tuy, sabe que está indultado. Cuando se entera o cuando se encuentra con Choncha y sus familiare, sufre una crisis de llanto horrible; yo en mi vida  había visto llorar a nadie como él. No podía tolerar la idea de ser indultado y que doce compañeros de su mismo proceso fueran ejecutados

Segundo referencias de Choncha a intervención do médico falanxista Manuel López Sendón, tisiólogo e daquela Director do Sanatorio Antituberculoso da Choupana en Santiago, evitou que Comesaña fora “paseado” pois “as súas respectivas nais eran viciñas e amigas”. Gracias tamén ao apoio dun maxistrado, Choncha consegue o traslado de Paco á cadea da Coruña, onde permanece ata tres anos, sendo posteriormente enviado ao sanatorio penal da serra de Valencia, chamado “Porta Coeli”. No ano 1941 deciden casar por poderes: Choncha en Ordes acompañada dun dos seus irmás e Francisco no devandito sanatorio penal.
Ao cabo do pouco tempo é trasladado de novo a Galicia, en concreto a Vigo, onde son agrupados todos os presos de orixe cubana. O tren pola neve queda parado en León varias semanas e namentres Francisco consegue unha recomendación para viaxar xunto á súa esposa dende Monforte a Vigo. Ao paso por Guillarei, agardaban o tren a súa nai, a súa irmá, que os acompañará ata Vigo, e numerosos amigos aos que saúda dende o vagón a través dos vidros. Seguimos o relato que recolle:
Tras pasar Redondela Francisco abandona á súa irmá que subira en Guillarei, e a súa muller para ir fumar e emprende unha longa conversa cos gardas. Choncha estaba verdadeiramente desilusionada ante a reacción do seu home, pois, despois de tantos meses, en lugar de quedar con ela, vaise coa garda civil. Ela non entendía de ningún xeito esta reacción.
Cando xa entraban na cidade de Vigo, Francisco volve ao vagón das dúas mulleres e pregunta cal era o mellor hotel da cidade. A súa irmá contéstalle que é o Universal. Entón, Comesaña failles un aceno que lles permite entender as dúas mulleres que dende Redondela estaba tramando unha argallada, polo que a partir destes momentos ámbalas dúas déixanse levar. Francisco convencera ós gardas para que lle deixaran  pasar con Choncha aquela noite en Vigo pois ó chegaren tan tarde ninguén se ía decatar de se chegaran no último tren da noite ou no primeiro da mañá. A única condición que os gardas lle impuxeran era que, se alguén coñecido os recoñecía en Vigo, el tería de entregarse (…) ‘llegamos allí, ibamos los dos muy elegantes, entonces llegó allí se registró: ‘Por favor, una habitación para mi y otra para mi escolta’. Entonces, pensaron allí que era un personaje, que tenía escolta… se volvieron locos y no sabían que hacer … otra habitación para la señorita, mi hermana, y, por favor, nos sirven la cena en la habitación’ (1)
Esta fermosísima, e á vez dramática, historia inspirou o libro “O lapis do carpinteiro” do escritor –que residiu en Tui varios anos- Manuel Rivas.

No cárcere de Vigo estivo tres anos, pois houbo unha revisión do seu proceso e foille rebaixada a condena de trinta anos a seis anos e un día, saíndo en liberdade condicional no agosto do ano 1943. Comesaña tenta retomar o seu traballo como médico pero tamén presta apoio sanitario a escapados e á guerrilla cun evidente risco para él a súa familia, que axiña ía medrar coa chegada do seu primeiro fillo. No ano 1944 parten dende Vigo no trasatlántico “Marqués de Comillas”, xunto a outros cubanos expulsados de España polo franquismo, exiliándose na illa do Caribe.




En Cuba comeza unha ampla campaña antifranquista, e na Habana nacerá o seu primeiro fillo, sendo apadriñado polo seu camarada comunista e amigo Julian Grimau (a quen de seguro coñecía de Galicia onde Grimau, que militara primeiro na Orga, era o delegado na Coruña de editorial La Fe en cuxo local se reunían intelectuais e artistas, logo regresará a Europa dirixindo dende Francia a resistencia antifranquista, sendo detido e fusilado pola ditadura no ano 1963). Os exiliados en México reclaman a presenza de Comesaña para desenvolver unha nova campaña de propaganda naquela nación, onde recibe unha oferta de traballo e deciden instalarse en México DF ocupándose da dirección médica dun laboratorio farmacéutico e participando con outros médicos nun hospital, financiado por varias sociedades, que ofrecía asistencia gratuíta aos exiliados.

Na capital azteca vive no mesmo edificio no que residen outros exiliados (entre Luis Soto e Cesar Lombardía) e participa en numerosas actividades do exilio. Foi fundador do Padroado da Cultura Galega, e na súa revista “Vieiros” publica en 1968 un artigo titulado “Cavilando…” sobre a celebración do Día da Patria Galega. Dende aquela o seu ideal comunista fica vencellado ao nacionalismo galego. “Choncha” pola súa banda, coida dos seus filla e participa na “Asociación de Mulleres Españolas Mariana de Pineda” dedicada a apoiar aos presos nas cadeas de España. En 1957 reciben autorización para viaxar a España e apadriñar a un sobriño de Paco, unha visita de quince días sempre baixo vixianza policial.

Aínda que a súa muller viaxaba periodicamente a España para visitar a súa familia, Comeseña non retornará definitivamente ata trinta e tres anos despois, no ano 1977 instalándose na casa familiar de San Bartolomeu. Nunha entrevista en El Pais de 2008 Choncha lembra este regreso cunha fermosa anécdota: Cuando regresamos, en Tui nos hicieron una fiesta. Era el día de San Bartolomé (algun informante local corrixe é di que era San Roque) y cuando la procesión pasó por delante se cayó la cabeza del Santo. Todo el mundo dijo: "Se bajó a saludar al comunista".

Paco Comesaña amosa a súa querenza tudense nunha entrevista publicada no suplemento das Festas de San Telmo no “Faro de Vigo” de 18 de abril de 1977, ao pouco tempo do seu regreso a Tui, onde declara ás preguntas do correspondente, Alberto Estevez Piña, sobre as súas lembranzas no tempo de exilio:
Hay una doble preocupación, por un lado, la “morriña” del gallego, acentuada, en mi caso, por la “morriña” de tudense, ya que durante los treinta y tantos años de exilio no logré apartar en ningún momento de mi mente las imágenes  fuertemente grabadas en mi cerebro de las orillas del Miño, del grandioso paisaje que admiré de niño desde el Aloya, de las piedras milenarias, de los carballos fuertemente enraizados en el río Louro, en mis tiempos limpio, puro y sin contaminar, y “a ponte da veiga” muy cerca del cual aprendí a nadar en el “Cañoto”. Por otra parte, también dentro de la misma “morriña” un penetrante sentimiento político gracias a cuya concepción pensé siempre que un día regresaría a mi querido e inolvidable Tuy con una visión de libertad y democracia, en la cual los nacidos en este rincón maravilloso podamos vivir sin angustias, sin temores ni odios, pensando que una organización pública justa hará posible que jamás en nuestra tierra tengan que producirse nuevos mártires por defender privilegios universales de justicia y libertad.
Tampoco olvidé nunca a maestros de mi época de juventud, como Don Daniel Alonso Bernárdez, director de la “Pasantía X” gracias al cual un buen número de estudiantes tudenses aprendimos el hábito de estudiar y el orgullo que nos hacía sentir nuestro querido maestro, cuando decía que sus alumnos eran de los mejores cuando nos examinabamos por libre en los institutos de Pontevedra y Orense

Aínda que regresou cunha saúde delicada, logo de varios infartos, agravada cunha doenza respiratoria, Comeseña mantivo unha intensa actividade e converteuse dende a súa casa tudense nun símbolo da nova democracia que agromaba daquela no noso país, da superación do conflito civil sen renunciar as súas ideas. Morre en San Bartolomeu, no seu bario polo que sentía unha especial querencia, no ano 1997.

A inmediata celebración do centenario do nacemento de ambos é unha axeitada circunstancia para lembrar na nosa cidade a Francisco Comesaña, a Chonchiña Concheiro e a súa familia que amosaron dende sempre un grande agarimo por esta vella cidade á que se sinten tan intimamente xunguidos. Otougar o seu nome á rúa que circunda a súa casa e finca (e que comunica San Bartolomeu con Palláns) mantería merecidamente acesa a súa lembranza entre os tudenses.

(1) En Graña Pérez, Beatriz: Voces da memoria, galegas exiliadas, emigradas e resistentes. Universidade de Santiago, 2003. Hai unha extensa biografia de Choncha Concheiro de grande interese e da que tomamos numerosos datos para este post asi como as imaxes e pode consultarse en http://books.google.es/books?id=iudbUcbPV_cC&pg=PA44&lpg=PA44&dq=francisco+comesa%C3%B1a+rendo&source=bl&ots=8sI-mBTxho&sig=mdvUUj7LatVUh0W4NJPCwWU_liI&hl=es&sa=X&ei=7smTT8OeEurJ0QWypYXcAQ&ved=0CC4Q6AEwAjgK#v=onepage&q=francisco%20comesa%C3%B1a%20rendo&f=false)

domingo, 18 de noviembre de 2012

Dous poemas "inéditos" de Xosé María Álvarez Blázquez


Revisando antigos programas das festas de San Telmo, ollando o correspondente ao ano 1934, cando foron trasladadas aos inicios do verán –coincidindo coas festas de San Xoán- , no xeitoso programa editado descubrimos, con sorpresa, senllos poemas de Xosé María Álvarez Blázquez: “Cohetes” e “Yo quiero”. A figura de don Xosé María que abrangue múltiples aspectos no ámbito cultural (“poeta, narrador, dramaturgo, conferenciante, editor, arqueólogo, investigador da literatura, e a historia e a etnografía” enumera o seu fillo Xosé María, “infinito curioso e infinito amador de todos os saberes” subliña Darío Xohán Cabana) tamén, na expresión poética, acada un relevancia indiscutida.
Conservase o que se ten como o seu primeiro poema, “Queixas”, datado en Tui o 24 de decembro de 1927, cando Xosé María contaba con só doce anos de idade. Como ben anota o xa citado D. X. Cabana este poema “non pode ser o seu primeiro intento, porque os seus hendecasílabos son absolutamente correctos”. Tamén o propio autor no “Inquérito” que formula Filgueira Valverde no ano 1935 escrebe: “Lin na miña vida dúas novelas de aventuras, pero en troques dinme enchentas de versos malos na miña nenes. Eu mismo fixen o pirmeiro aos 10 anos”. O seguinte poema conservado data do 22 de xuño de 1928, “A campana da miña igrexa” onde xa evidencia a súa querencia pola lírica popular e o seu coñecemento dos versos do pobo.
Como sinala Luis Alonso Girgado “como poeta a súa traxectoria coñece, en alternancia lingüística galego – castelán, un estadio inicial, de primeiros exercicios líricos e tentativas durante a década de 1930. Rexistramos, nese período, un libro primeirizo como Abril  (1932), froito da paixón poética de anos de adolescencia. Do bienio 1932-34 son as composicións que conformarán a parte de Poemas de ti e de min pertencente a don Xosé María. Con posterioridade na mesma década, poemas soltos na pontevedresa, requintada, amadocarballista (e lorquiana) revista Cristal (1932-33)-que funda co seu amigo e poeta Xoán Vidal- onde publica unha ducia de poemas breves, tres deles en galego “O merlo poeta”, “Inmensidade” e “Romance do afiador”. Poemas da súa autoría témolos así mesmo en Númen (Vigo, 1943), algúns deles na órbita do neotrobadorismo e con anterioridade en Spes (Pontevedra, 1934).”
Os poemas agora atopados neste libriño das festas de San Telmo do ano 1934 corresponden pois a esta primeira etapa da súa produción lírica. Certamente naquela altura, con escasamente 19 anos, Xosé María estaba xa acreditado xa como un fecundo poeta e honraba coa súa sinatura o programa editado nas festas patronais aportando estes dous poemas: “Cohetes” e “Yo quiero…”.
Postos en contacto co seu fillo e tamén poeta Xosé María Álvarez Cáccamo nos comenta, coa xenerosidade de sempre, o seguinte: O poema COHETES soábame. Consultei a Poesía Galega Completa e aí topei FOGUETES, versión galega evidentemente posterior, e non só por datas de publicación senón pola feitura, máis lograda e madura que a de COHETES, que foi incluída en “Poemas de ti e de min”(1949).
O outro poema comeza moi ben (aínda que concibido desde unha estética algo atrasada para 1934) pero vai perdendo vigor e remata nun desmaio expresivo que nos deixa expectantes, como agardando pola súa conclusión. Non hai, que eu saiba, versións posteriores, nin en galego nin en castelán.
Achegamos pois ambos poemas, escritos en castelán, que testemuñan a habelencia literaria que xa tan precozmente amosaba Xosé María Álvarez Blázquez.



COHETES

Cohetes en la noche azul,
florecida de añoranzas;
cohetes sobre los campos,
cohetes sobre las aguas,
cohetes sobre los cuerpos,
cohetes sobre las almas.

Quien fuera fugaz cohete
que en la noche reventara,
después de subir lo ansiado
para no esperar ya nada.
¡La caña a la tierra: el cuerpo,
y el humo al espacio: el alma!...

Tuy, 1934



YO QUIERO...

Yo quiero que me entierren donde haya habido un árbol,
en ese hueco amigo que ha dejado al marchar;
que mi carne dé savia a las raíces mustias
y mis huesos, con ellas, formen un solo haz.

Y así, a la primavera, tengan nuevos retoños,
con esa fuerza invicta de todo cuanto nace.
¡Yo quiero el sepulcro inhóspito y sombrío
en donde vanamente se haga vida mi carne!.

Tuy, 1934


jueves, 1 de noviembre de 2012

O xogo do trompo



A cultura tradicional adoptada nas súas diversas expresións os ritmos cíclicos do ano, existindo un amplo abano de manifestacións anuais que respostaba, en xeral ás diversas festas e celebracións relacionadas coa climatoloxía e os ritmos da produción agrícola. Neste tempo de inicio de novembro, logo da colleita e da vendima, chegaban os magostos e a proba do viño novo, as manifestacións vecenlladas ao mes dos Santos e Defuntos.
Unha expresión desta cultura cultura popular, hoxe en día practicamente perdida ou transformada, son os xogos infantís. E cando chegaba o frío e a chuvia os nenos de Galicia, e tamén os tudenses, comezabamos a xogar ao “trompo”. Curiosamente era un xogo de tempada, que conforme avanzábamos neste de mes de Santos ou xa en Decembro ficaba esquecido ata o vindeiro ano.
Moitos dos lectores deste “post” lembramos as “partidas” que cos nosos trompos desenvolvíamos os rapaces arredor das “fochas” realizadas nos patio do colexio ou nas rúas e parques, onde sempre aparecía algún xogador co trompo “millorado” dotado dun “ferrote” cunha alongada punta que “nicaba” aos contrincantes de xeito despiadado.
Rememoramos hoxe este xogo tradicional que xa hai anos que non ocupa o tempo de lecer dos nosos rapaces, cun texto do erudito tudense Manuel Fernández Costas, que tamén asinaba coma Manuel Fernández-Valdés, onde descrebe con precisión este pasatempo infantil nun fermoso e interesante traballo de investigación sobre os xogos infantís tudenses publicado no ano 1952:

El trompo, es también juego de acción, propio del invierno. No tiene formulilla especial, pero su nomenclatura es gallega.
El pivote de hierro, sobre el que gira, se llama “ferrote”, y la cabeza “cogote” o “cocote”. La cuerda se llama “baraza” (tal vez por el tamaño aproximado de una braza), y de ahí los verbos “embrazar” y “desembrazar”. “Nica” es la huella que deja el “forrote” al incidir sobre otro trompo.
Entre los varios juegos de trompo, el más vulgar es el de “As sere nicas”.
Para echar mano se hace un círculo en la tierra y todos los jugadores van echando su trompo. El que queda más alejado del centro, “apanda”. El objeto del juego es arrastrar el trompo del que apanda (suele emplearse un peón de mala calidad, que se llama “pandote”) hacia una pequeña cueva, que se llama “focha” o “fochanga”. Para eso, todos los jugadores procuran impulsarlo con sus trompos, con excepción  del paciente, que le imprime un movimiento contrario para retrasar l caída en la “focha”. Todos los jugadores tienen que tocar el “pandote” con sus trompos bailando, bien el momento de echarlo o cogiéndolo en la mano. Si algún jugador falla, pasa a ocupar el lugar del “pandote”.
Cuando el “pandote” entra en la “focha”, todos los jugadores tienen el derecho de darle siete “nicas”; son raros los trompos que resisten la prueba, y lo general es que se abran en dos, lo que produce general entusiasmo.

Manuel Fernández Costas: “Juegos infantiles en la comarca de Tuy” en Revista de Dialectología y Tradiciones Populares. Tomo VIII, cuaderno 4º, 1952, pp. 646-647.

miércoles, 3 de octubre de 2012

A documentación histórica da cidade retorna ao Arquivo Municipal logo de 69 anos


Vista parcial da documentación histórica do Concello de Tui
no depósito provisorio para o seu tratamento técnico

O Concello de Tui aparece como un órgano de goberno da cidade dende que Fernando II de concedeulle á cidade o seu “Foro”. Esta institución tivo sempre unha dependencia directa do bispo e señor da cidade, que controlaba o seu funcionamento e os nomeamentos, orixinando diversos conflictos ao longo da Idade Media. Será o bispo Diego de Muros quen, en 1484, promova unha nova ordenanza que regulan o funcionamento do Concello tudense onde a preeminencia episcopal continúa sendo absoluta. Na mesma liña están as Constitucións sinodais do bispo Diego de Avellaneda de 1528.
O goberno municipal tudense estaba encabezado por un alcalde maior, un xuíz anual e catro xurados de nomeamento episcopal xunto a un procurador elixido polos veciños e confirmado polo bispo. Andando o tempo se incorpora a figura do rexedor, imposta pola monarquía, cargo público que, cando as dificultades económicas do reino no século XVII, será enaxenado. Na Idade Moderna existe tamén unha patrimonialización destes cargos por parte de familias fidalgas ou da nobreza. Nesta época o Concello tudense asume a representación da provincia de Tui nas Xuntas do Reino de Galicia ata que a nova configuración administrativa do Estado que xorde no século XIX remata con esta realidade de tradiciñon medieval.
O funcionamento do Concello é a orixe da documentación histórica que  agora retorna á nosa cidade: documentos administrativos, acordos e actas capitulares na que reflíctese a relación co bispo e señor da cidade, a actividade municipal nos diversos ámbitos da súa competencia. Esta documentación conservouse no arquivo municipal, na propia Casa do Concello de Tui, ata que en 1943 por mor das dificultades polas que atravesaba a vida municipal e paralelamente pola política cultural das novas autoridades españolas que impulsan un centralismo que terá a súa transposición no ámbito provincial, con medidas como o traslado á capital da provincia da documentación histórica dos diversos arquivos municipais, entre eles o tudense.Así o 25 de febreiro de 1943 o director do Arquivo Histórico Provincial de Pontevedra, Enrique Fernández Villamil, asina o correspondente recibí del Ayuntamiento de Tuy la documentación antigua de su archivo, para ser depositada en este archivo.
A recuperación da vida democrática nos Concellos a partir da Constitución de 1978 levou aparelladas novas dinámicas na vida local. Neste aspecto, a cultura agroma como un dos principais eixes da vida municipal, tamén na cidade fronteiriza. Nesta liña a Xunta de Goberno Local, a proposta do alcalde Antonio F. Fernández Rocha,  na súa sesión  de 13 de abril de 2005 acorda “solicitar a transferencia ó Arquivo Histórico Provincial de Pontevedra da documentación municipal tudense pertencente ó Arquivo Municipal de Tui”. Comezou así un proceso legal no que o Concello tudense houbo de acreditar os medios materiais, técnicos e humanos que garantan a custodia e tratamento deste patrimonio documental. E logo dos preceptivos informes técnicos da Consellería de Cultura da Xunta de Galicia enviados ao Ministerio de Cultura, como organismo titular do Arquivo Histórico Provincial –cuxa xestión compete á Comunidade Autónoma-, resolveuse definitivamente, con data de 21 de decembro de 2011, a devolución deste legado documental á cidade de Tui e que agora dende o pasado luns 1 de outubro está xa definitivamente no seu lugar, no arquivo municipal da nosa cidade.
Esta documentación consta de 145 libros, de entre os anos 1597 e 1834, en soporte papel e encadernados en pergameo. Deles, 115 corresponden aos acordos e catas ordes de 1597 – 1775; 5 libros co documentación varia de 1705-1771; 16 libros de copias das actas da Xunta do Reino de Galicia entre os anos 1608 e 1834 e 3 libros Reais do Catastro do Marqués da Ensenada da cidade de Tui e da freguesía de San Xurxo de Saiáns.
Esta documentación será custodiada no arquivo municipal tudense e conforma un conxunto documental de grande interese pois posibilitará que os investigadores poidan achegarse ao coñecemento da historia da nosa cidade ao longo dos século XVI ao XVIII, un período ata agora escasamente coñecido. Con esta recuperación vemos enriquecido o patrimonio tudense que está integrado no só polos nosos monumentos, mobles e inmobles, senón tamén pola documentación que testemuña a nosa historia e a nosa vida colectiva.
Coa documentación eclesiástica conservada no Arquivo da Catedral e con este arquivo histórico municipal, Tui aumenta o seu caracter de referencia para o coñecemento da historia de Galicia e enriquece o seu patrimonio cultural.

Publicado parcialmente en "La Voz de Galicia" (edición Vigo)  do 18 de abril de 2012, 

martes, 18 de septiembre de 2012

"Pulcher Pelagius" unha lectura teolóxica e patrimonial da exposición




Admirar os iconos, e en xeral os grandes cadros da arte cristián, nos conduce por unha vía interior, unha vía de superación de un mesmo e, nesta purificación da mirada, que é purificación do corazón, revélanos a Beleza, ou alomenos un raio do seu esplendor. Precisamente desta xeito nos pon en relación coa forza de la verdade. A miúdo  teño afirmado a certeza de que la verdadeira apoloxía de la fe cristián, a demostración máis convincente da súa verdade contra calquera negación, atópase, por un lado, nos seus santos e, por outro, na beleza que la fe xera. Para que actualmente a fe poida medrar, tanto nos como os homes que encontramos, debemos dirixirnos cara os santos e cara o Belo.(Mensaxe enviado polo cardeal Joseph Ratzinger aos participantes no «Meeting» de Rímini (Italia) celebrado do 24 ao 30 de agosto de 2002 por iniciativa del movemento eclesial Comuñón e Liberación sobre o tema «A contemplación da beleza»)

Esta cita do actual Papa Bieito XVI escrita anos antes da súa elección como bispo de Roma introduce adecuadamente este comentario arredor da exposición organizada pola Asociación de Amigos da Catedral de Tui, na Capela das Reliquias, que baixo o nome de  “Pulcher Pelagius” dedicada á conmemoración do MC aniversario do nacemento do mártir San Paio. É dabondo coñecida a súa historia, o neno deixado como refén polo seu tío, o bispo Hermioxio, en Córdoba na corte de Abderramán III e que logo de tres anos e diante do rexeitamento ás insinuacións de caracter político e logo sexual do califa é martirizado á idade de trece anos, estendéndose axiña o seu culto. San Paio é posiblemente a figura máis salientable do santoral tudense e na nosa cidade están baixo o seu patrocinio dúas institucións educativas (o Seminario e o Instituto) con máis de cento cincuenta anos de traxectoria.
No percorrido por esta exposición, sinxela na súa montaxe pero rica polo seu contido e os materias expostos,  podemos vislumbrar como a vida de San Paio resulta moito máis rica se a situamos nos seu contexto histórico. Paio nace no ano 912, segundo as biografías da época, en Tui, aínda que unha tradición conservada ata os nosos días sitúa este natalicio na parroquia de Alveos, en Crecente. Paio era membro dunha importante familia da alta aristocracia galaica que xogaba naquel momento un papel protagonista na vida social e política do reino de León. Velaí a razón pola que o seu tío, o bispo Hermoixio, participa na batalla de Valdejunquera (Navarra) xunto as tropas do rei sendo tomado prisioneiro xunto o bispo de Salamanca Dulcidio polos musulmáns e trasladado á capital do califato, Córdoba.
Como era práctica habitual naquel tempo, para a liberación do bispo tudense é solicitado un elevado rescate que o propio interesado ten de xestionar na súa terra e deixa cono refén no cativerio cordobés ao seu sobriño, Paio, daquela un neno de arredor de dez anos de idade. A estadía carceraria de Paio, pola súa condición nobiliaria, posúe certos privilexios, como era habitual naqueles tempos. Paio que xa comezaría a súa formación en Tui prosegue agora con ela, e así o seu biógrafo Raguel sinala que era casto, sobrio, apracible, prudente, atento á oración e asiduo á lectura, non esquecía os preceptos do Señor e promotor de boas conversas. Podemos conxecturar que Paio mantivese relación coa comunidade mozárabe cordobesa, que dalgún xeito tutelaría ao rapaz, o que explicaría a actuación destes cristiáns logo do seu martirio (ao recoller os seus restos e custodialos como reliquias martiriais)
Non sabemos concretamente as razóns, posiblemente ligadas a unhas negociacións sobre o seu rescate que se dilatan en exceso, polas que Abderramán chama ao mozo á súa presenza. A corte cordobesa daquel tempo era un dos lugares de mais elevada cultura do mundo, e o califa promovía as artes, as letras, o pensamento... nunha corte onde ocupaban altas responsabilidades na xestión escravos e criados ennobrecidos que garantían a súa fidelidade ao califa, e onde existía, xunto aos eunucos do harén califal, unha tradición de practicas homosexuais con mozos. Considerando ambos elementos entendemos o diálogo entre Abderramán e Paio, que para acceder á sala califal debe mudar de indumentaria. Alí élle ofrecida unha alta dignidade naquela corte que rexeita, xunto ao convite a adherirse a fe en Mahoma –este era un costume preceptivo establecido para os cristiáns-. Logo de certas insinuacións sexuais de membros daquela corte e do propio califa Paio proclama, aínda con máis forza, a súa negativa provocando a súa condena a morte. Para os cristiáns a morte de Paio é un martirio glorioso, para os musulmáns unha execución xusta
Froito do relato de Raguel e da utilización posterior do seu culto a figura de Paio estivo de sempre vencellada á súa castidade, entendida como absterse do goce sexual, realzando asi a acusación de homosexualidade dos musulmáns nun contexto de Reconquista. Esta acusación era unha poderosa arma de propaganda que explicaría, en parte, a difusión do seu culto. Pero hai outra acepción de casto que abrangue mellor a condición vital de Paio; casto é aquel que se axusta ao que considera licito, neste caso á lei divina, á lei natural. Neste contexto unha persoa xusta é tamén unha persoa casta. Velaí como a castidade de Paio é expresión dunha condición máis profunda, da vida de alguén que procura vivir, como sinala Raguel, nos preceptos do Señor. Este biógrafo expresara que a beleza exterior de Paio –que atrae ao Califa- é expresión dunha beleza interior proporcionada por unha vida baseada na fe en Cristo. É o exemplo do “miles” cristián, unha imaxe recorrente na representación iconográfica de Paio, un mozo adornado pola beleza da cultura, do coñecemento e mesmo pola súa beleza física pero sobre todo da beleza da súa vida interior e de oración que explica que desbote os ofrecementos do Califa por ficar con aquelo que Paio estima superior.
Esta condición de Paio, cunha vida de valores alternativos aos do mundo no que vive, que é feliz coa súa condición, coa súa vivencia chegando a preferir o martirio á renunciar a súa identidade, posúe, logo dun milenio, unha vixencia certamente sorprendente. No contexto actual, dunha cultura globalizada que tentan uniformizarnos e mesmo dunha Igrexa e dunha fe reducidas a ámbitos cada vez mais minoritarios, lembrar a figura de Paio é comprender como a afirmación da propia identidade, neste caso, a súa condición de cristián plenifica as persoas ata convertelas en alternativa ao seu entorno que, tantas veces, nos envolve e atorde.
O propio titulo da exposición “pulcher” relaciona a figura de Paio coa súa condición de persoa fermosa, pero que tamén podemos traducir por glorioso, excelente, bo... Esta beleza, interior e exterior, de San Paio é transmitida pola Igrexa ao longo dos séculos a través da arte, vehículo privilexiado dunha comunicación que ten coma obxectivo conmover ao espectador. As modernas teorías da comunicación foron sempre empregadas pola Igrexa que comprendeu que a comunicación por medio das emocións, da sensibilidade é moito máis eficaz que simplemente a verbal. Os elementos patrimoniais que integran esta exposición procedentes da nosa Catedral evidencian este papel de transmisores dunha experiencia de fe.
Na mostra “Pulcher Pelagius” podemos contemplar tres lenzos do século XVI, de escola italiana, que o Cabido encargou a Roma para ilustrar o santoral tudense, e onde figuran dous ascendentes de San Paio, o bispo Hermoixio e o bispo San Vimara, xunto co lenzo do martirio pelaxiano. Conservados na Sancristía estes óleos conforman un conxunto de grande categoría artística.
O “Pasional tudense”, outra das pezas expostas. é manuscrito do século XII que recolle a copia más antiga conservada da “Passio Pelagii” realizada polo presbítero cordobés Raguel a poucos anos do martirio de Paio. Este “Pasional” é unha expresión do culto e da liturxia catedralicia que testemuña a continuidade da fe.
Culmina a exposición coa reliquia que hai agora cen foi entregada polo Mosteiro de San Paio de Oviedo á Catedral tudense e que expresa, ata fisicamente, a memoria dunha vida que nos ten transmitido unha experiencia de fe que nos enriquece e afirma a través do seu culto público.
Unha magnifica talla en madeira de San Paio, do século XVIII, procedente da Capela de Santa Catalina da nosa Catedral centra o espazo expositivo cunha representación do mozo San Paio como “miles Cristi” acompañado da palma símbolo da súa condición de mártir.
Completan a mostra outras representacións iconográficas pelaxiana e unha alusión as festas celebradas en Tui no ano 1925 co gallo do milenario do seu martirio, recollidas nunha serie fotográfica realizada pola fotógrafo norteamericana Ruth Mathilda Anderson, nunha das súas xiras por Galicia financiadas pola Hispanic Society.
Singulares pezas artísticas conservadas na Catedral tudense pero non especialmente coñecidas e que con esta mostra revelan a riqueza patrimonial que atesoura este templo, exemplo sobranceiro desta sabia combinación de arte e de fe, expresión da nosa singularidade.
Recuperando as palabras de Ratzinger, que abrían este post, esta exposición realiza unha ollada á beleza da fe expresada na traxectoria de San Paio e na producción artística realizada para a transmisión desta vida exemplar. Convidamos a visitala ata o vindeiro 20 de outubro.

martes, 4 de septiembre de 2012

Apuntes para unha cronoloxia da restauración da igrexa de San Bartolomeu: precisións aos comentarios de Alberto Estévez Piña

Retablo central da igrexa de San Bartolomeu ata1966

Publicaba hai unhas semanas un “post” sobre as intervencións arqueolóxicas efectuadas na igrexa parroquial de San Bartolomeu de Rebordáns dirixidas por Manuel Chamoso Lamas e Jose´F. Filgueira Valverde.  No artigo  da súa autoria “Excavaciones arqueológicas en la iglesia y atrio de San Bartolomé de Rebordanes de Tuy (Pontevedra)” publicado en “Noticiario Arqueológico Hispánico” do ano 1976,e que seguimos naquel "post· indicaban o seguinte: “Los trabajos realizados fueron comenzados en los primeros meses del verano de 1970 (... y) quedaron totalmente finalizados el día 21 de noviembre de 1970” abranguendo a escavación das tres naves do templo e unha intervención no adro. Con base ás afirmacións deste artigo, ás propias lembranzas persoais e á lóxica que leva a que unha actuación arqueolóxica sexa previa ao proceso de obras, afirmaba na introducción daquel “post”: No ano 1970 comezou un proceso –que demorou varios anos- de restauración deste templo. Como paso previo a esta intervención foi realizado na segunda metade do ano 1970 un proceso de escavación arqueolóxica.

Posteriormente os amigos de “Tui ruegos y preguntas” me informan que a través de Facebook o amigo e erudito tudense Alberto Estévez Piña cuestiona estas datas reclamando unha rectificación “en favor del rigor histórico” por medio dun amplo comentario onde mestura as súas lembranzas con datos xornalísticos. Evidentemente o amplo coñecemento de Alberto Estévez levoume a afondar neste tema sobre a cronoloxía das obras de restauración deste templo histórico.
Cómpre resaltar que nos dous comentarios aos que tiven acceso, Aberto Estévez comeza falando que estas obras de restauración se iniciaron no ano 1966 e logo retrotrae as mesmas a 1963 indicando “para la buena comprobación de todo lo referido se puede consultar el Boletín de Información y Turismo de Tui de fecha 1 de agosto, página 3, y 1 de octubre, página 3 de 1963 donde se encuentra referido todas mis manifestaciones”. Consultado o Boletín do Centro de Iniciativas e Turismo de Tui (ese é o seu nome correcto) nas datas indicadas sorprendentemente non figura noticia algunha ao respecto. Podería pensar nun erro de datas pero é que nos comentarios figura citado o ano 1963 máis de dez veces e o ano 1966 unicamente nunha ocasión. O rigor reclamado non aparece nesta oportunidade.

Pola miña banda, manteño unha lembranza persoal ao respecto, pois no ano 1968  efectuaba naquel templo a miña Primeira Comuñón, non estando por tanto afectado por obras que impedisen o seu normal funcionamento. Será no ano 1970 cando pase a empregarse a igrexa de San Domingos como templo parroquial arredor de tres anos, pois ali fun confirmado no ano 1971 polo bispo Delicado Baeza, que ocupaba a cátedra tudense dende outubro de 1969. Estes recordos encaixan cos datos achegados por Chamoso e Filgueira.
Na procura de datos mais concretos fixen un seguimento das informacións publicadas no Boletín do CIT (editado entre os anos 1960 e 1968) e podemos establecer a seguinte cronoloxía, coa salvedade dunha consulta aos expedientes conservados no Arquivo Diocesano de Tui que poderían aportar algunha precisión. Temos pois as seguintes secuencias cronolóxicas:

-         En decembro de 1960 o Boletín do CIT informa de recente visita a Tui do Comisario de Zona do Patrimonio Nacional que tras percorrer os diversos monumentos da cidade, solicita que a Deputación Provincial recoñeza como monumentos provinciais diversos bens, entre eles a Igrexa de San Bartolomeu.

-         O párroco de San Bartolomeu, Francisco Xavier González Vázquez, promoveu tras a súa toma de posesión, unha intervención na cabeceira deste templo para retirar os retablos existentes e rebaixar o seu chan ata alcanzar o nivel orixinal do templo. Así no Boletín do CIT de xaneiro de 1964 aparece na páxina 10 a foto dunha capeliña lateral de San Bartolomeu co seguinte texto: “La foto representa la capilla lateral izq. recientemente restaurada, sin ningún tipo de subvención, por el actual Abad. Rvdo. D. Francisco Xavier González Vázquez”.

-         En agosto do mesmo ano 1964 figura no Boletín do CIT outra foto da capela lateral esquerda na que parece no ter existido aínda ese proceso de restauración.

-         Sera en xullo de 1966 cando ese proceso de intervencións promovido polo abade aborde a ábsida central do templo. Na devandita publicación figura unha noticia titulada “Hallázgos arqueológicos en San Bartolomé” onde detalla o proceso: o abade decide retirar o “extemporáneo retablo neoclásico” (sic) que presidía este templo deixando ao descuberto a ventá románica da ábsida cos seus capiteis, un friso axadrezado, unha cruz de consagración e as pinturas murais do século XVI. En días posteriores, informa a crónica, inspeccionaron os achádegos o Director do Museo do Prado, Dr. Sánchez Cantón, e o representante da Junta Provincial de Monumentos, Sr. Filgueira Valverde. Aos poucos días achegárase ao templo o Comisario de zona do Patrimonio Histórico, Sr. Chamoso Lamas.

-         Segundo o Boletín de setembro de 1966 o 14 de agosto visita Tui e nomeadamente San Bartolomeu o Director Xeral de Bellas Artes, D. Gratiniano Nieto, acompañado dos especialistas antes citados, do alcalde de Tui (José Casal Aboy, que ocupaba o cargo dende o ano anterior) e representantes do Cabido, citando agora xa a imaxe pétrea de San Bartolomeu achada no chan da ábsida ao procurar o seu nivel orixinal.

-         O proceso seguido ata agora é claro: retirada dos retablos e posteriormente rebaixe do chan ata o nivel orixinario, pero sen que exista unha escavación arqueolóxica propiamente dita. É amplamente coñecido como o descubrimento da imaxe de San Bartolomeu é efectuada polos propios obreiros que afondaban no chan daquel templo co evidente risco de non apreciar axitadamente os restos arqueolóxico que poideran existir.

-         No Boletín de outubro de 1966 se informa que dende finais de agosto unha equipa de restauradores da Dirección General de Bellas Artes, dirixida polo Sr. Ballester, procedeu á restauración das pinturas murais. E continúa esta nota sinalando o seguinte: “esperamos (que esta intervención) sea continuada con alguna subvención al objeto de devolverle su primitivo suelo y proporcionar a todo el conjunto una mayor esbeltez. Tenemos además la casi seguridad de que a favor de esta liberación de tierras, que constituiría una verdadera excavación, puede proseguir la interesante labor de hallazgos importantes, dada la solera histórica de esta antigua iglesia y sus relaciones con el viejo y desaparecido monasterio”. Por tanto no outono de 1966 non tiñan comezado as obras de restauración propiamente ditas desta igrexa agás as puntuais intervencións realizadas anteriormente, en 1964 e nese mesmo ano, polo abade daquela parroquia e que abranguían unicamente á cabeceira do templo coa retirada de retablos e rebaixe do chan.

-         Corrobora esta afirmación unha nova nota do Boletín do CIT de febreiro de 1967 ao referir unha nova visita de Chamoso Lamas ás obras da Catedral na que falouse tamén de que existía unha proposta “a la Dirección General de Bellas Artes de dos subvenciones de cien mil pesetas: una para proseguir las excavaciones y la restauración del piso primitivo de la iglesia de San Bartolomé y otra, probablemente, para la urbanización de la Plaza de la Misericordia”.

-         Ningunha nova referencia figura no Boletín a estas posibles intervencións de San Bartolomeu nos seguintes números editados ata a súa desaparición no verán de 1968. Resultaría extrano que esta publicación tan atenta a estes temas patrimoniais silenciase estas posibles obras.

-         Completamos estas informacións coas vivencias persoais xa referidas. Ata 1970 non se traslada o culto parroquial á Igrexa de San Domingos ao iniciarse o proceso de restauración deste templo románico promovido pola Dirección General de Bellas Artes, concretamente segundo referencias orais de veciños foi a misa de San Brais, o 3 de febreiro de 1970, a última efectuada naquel templo. Un proceso de restauración que signifca, en primeiro lugar, unha intervención arqueolóxica previa coa escavación das naves da igrexa -onde descobren o que resumimos no noso anterior "post"- e a continuación unha intervención arquitectónica coa reposición do piso primitivo do templo, etc. Rematan as mesmas no ano 1973 cando se reabre de novo ao culto esta igrexa parroquial. 

-    Certamente os datos cronolóxicos aportados por Chamoso Lamas e Filgueira Valverde e que recollímos en Tudensia se axustaban á realidade, pois a auténtica obra de restauración do templo de San Bartolomeu foi a realizada pola Dirección General de Bellas Artes a partires de 1970. Esta restauración tivo o seu precedente e elemento motivador nas obras promovidas polo párroco Francisco Xavier González Vázquez, pero que polo seu alcance non impediron en ningun momento o desenvolvemento do culto  que evidencia a súa escasa dimensión no que atinxe á obra que non aos achádegos ocasionados. 
     Amaís Chamoso e Filgueira dirixen as escavacións arqueolóxicas e nunca "toda la obra de la nueva solera del templo" como afirma Alberto Estévez pois non eran arquitectos. Tampouco escavan "alrededor de todo el atrio de la iglesia" senon exclusivamente fronte á porta central de acceso dando continuidade ao escavado no interior do templo. E finalmente non é en 1970 cando publican o seu traballo senón ao cabo de seis anos, en 1976.

-         Aos poucos anos haberá unha nova e importante intervención, que tamén obriga ao traslado do culto a San Domingos, para proceder á restauración da cuberta que deixou á vista un novo axedrezado ata daquela oculto por un falso teito de madeira.

Con estas notas, que por falta de tempo non podo facer mais amplas e concretas, espero fiquen clarexados os principais fitos na cronoloxía das obras de restauración da igrexa de San Bartolomeu, que non concordan exactamente coas que refire Alberto Estévez Piña nos seus comentarios onde mestura datos e datas, baseados unicamente nas súas lembranzas persoais e, evidentemente, sen contrastar as citas que emprega para rebater as afirmacións contidas en Tudensia. Tamén no noso "post" omitíamos as obras promovidas nos anos 1964 e 1966 precedente do auténtico e completo proceso de restauración iniciado no ano 1970 ata 1973, único que pode recibir este nome de restauración.

Agradecemos a Alberto Estevez Piña as súas achegas e comentarios, sempre de interese. Todos agardamos que este caudal de coñecemento sobre a nosa cidade e as súas xentes chegue a plasmarse nunha publicación para que non fiquemos privados destas amplas lembranzas e datos que, axeitadamente contrastados, a todos nos enriquecerían e que corren o risco de perderse coa súa persoa.

Velaí, fronte as numerosas vantaxes, os riscos das novas tecnoloxias da comunicación e da información que pola súa inmediatez, caso das redes sociais, non posibilitan unha análise tranquila e axeitada. Cando se aportan nos nosos escritos e comentarios datos erróneos sen un labor rigoroso de investigación e contraste contribuimos á confusión dos nosos lectores 

Finalmente, aproveito esta ocasión para reclamar que a imaxe pétrea de San Bartolomeu colocada na actualidade na ventá románica da ábsida central (que segundo Alberto Estévez Piña "encaja a las mil maravillas, coadyugando para aumentar el singular arcaismo de la iglesia...") ocupe outro lugar máis axeitado neste templo, pois os vanos non  foron construidos para acoller imaxes e non é prudente alterar a linguaxe arquitectónica cando existen outras alternativas máis idóneas para a contemplación desta excepcional talla.

jueves, 23 de agosto de 2012

"Um dia como os outros" un filme sobre a ponte metálica


A vella ponte metálica, deseñada polo enxeñeiro Pelayo Mancebo Agreda, e inaugurada o 25 de marzo de 1886 constitúe un dos exemplos máis sobranceiro da introducción en Galicia dos novos métodos constructivos relacionados coa arquitectura do ferro.
Con precedentes nos Viaductos de Redondela ( de 1876 e 1884) ou nas pontes metálicas que construe Eiffel en Porto (Ponte María Pía en 1877) ou en Viana (1878) a obra sobre río Miño converteuse dende a súa execución no símbolo das relacións entre Galicia e Portugal.
Aínda hoxe, en que está vivindo un proceso de consolidación, é transitada por mais de cinco mil vehículos ao día, evidenciando a sua importante función de rúa central da Eurocidade Tui-Valença.
Achegamos para os nosos seguidores un fermoso filme “Um día como os outros” que ten como protagonista absoluta a nosa ponte de ferro e que foi realizado no pasado ano co gallo dos 125 anos da súa inauguración. Agradecemos aos autores a autorización para este link.



Um Dia Como os Outros
Nos 125 anos da ponte rodoferroviária de Valença-Tui.
Imagem: Dario Silva e Pedro Miranda
Edição: Pedro Miranda
Assistente: Hugo Gomes
Música: De Ushuahia a La Quiaca - Gustavo Santaolalla
Conceito: Geofotografia.pt
Agradecimentos: CP, CP CARGA, REFER


lunes, 13 de agosto de 2012

As escavacións arqueolóxicas de 1970 en San Bartolomeu de Rebordáns

A igrexa parroquial de San Bartolomeu de Rebordáns é un monumento realmente singular pola súa arquitectura e a súa antigüidade, unha auténtica alfaia. Pero xunto aos valores artísticos e históricos non é tan amplamente coñecida a súa dimensión arqueolóxica que posúe un grandísimo interese.


No ano 1970 comezou un proceso –que demorou varios anos- de restauración deste templo. Como paso previo a esta intervención foi realizado na segunda metade do ano 1970 un proceso de escavación arqueolóxica dirixido por Manuel Chamoso Lama, responsable daquela dos temas de patrimonio en Galicia, coa colaboración de Xosé Filgueira Valverde, director do Museo de Pontevedra. Froito daquela campaña foi o descubrimento da necrópole sobre a que se asenta esta igrexa de San Bartolomeu, e que hoxe podemos contemplar baixo o chan do templo parroquial, e de diversas estructuras arquitectónicas no adro que foron tras o seu estudo de novo soterradas para garantir a súa conservación.
 Sobre esta campaña de escavacións publicaron os seus responsables un pequeno traballo en “Noticiario Arqueológico Hispano” do ano 1976. Do seu contido imos extractar varios parágrafos e o plano desta intervención para achegarnos ao coñecemento do que hoxe conservamos, e podemos contemplar, no subsolo da Igrexa de San Bartolomeu.



Los trabajos realizados que fueron comenzados ya en los primeros meses del verano de 1970 no defraudaron (...) Da descrición dos traballos que realizan neste traballiño podemos apuntar a existencia de varios niveis arqueolóxicos ou momentos de ocupación deste terreo.
Inicialmente, después de levantar un primer nivel de tierras partiendo del asiento del pavimento, dejó al descubierto los basamentos del primitivo templo prerrománico, en los cuales aparecen empleados abundantes elementos romanos, sillares y ladrillos. Un segundo nivel ou estrato dejó a la vista una primitiva organización constructiva formada por largos muros que acusan la existencia de crujias, las cuales enlazan, según permiten apreciar claras responsiones, con los basamentos de espaciados pilares. Cabe suponer que estos vestigios constructivos corresponden a la existencia de un claustro o de un amplio peristilo romano, que podemos interpretar coma unha estructura doméstica. Recentemente o arqueólogo Fermín Pérez Losada concretiza estes achados como de tipo mais netamente urbán concretamente un pórtico ou soportal pilastrado disposto sobre unha rúa. Os paralelos son múltiples no ámbito urbano galaico-romano
Continuando co relato de Chamoso e Filgueira: Ligando con el nivel así obtenido, se descubrió una necrópolis formada por grandes tumbas construidas con enormes piezas de granito procedentes de edificaciones romanas, y, entre estas, y como cabecera de una de las sepulturas, una bien tallada pila. Otras tumbas son de grandes ladrillos romanos, otras están construidas con finas y largas placas de caliza, cuidadosamente recortadas, lo que hace suponer se trata de piezas utilizadas como revestimiento de jambas. Los fondos de las tumbas son siempre de grandes ladrillos romanos y una de ellas cierra en los pies con una tégula. En el mismo nivel se halló un gran sarcófago de granito cuya tapa luce, aunque bastante gastada, la decoración de “stola”(...) 


Una de las tumbas hallada en la zona de la nave central tenia en cabecera una estela de granito que presentaba en su frente grabada una figura femenina, estela que puede calificarse como de época tardo-romana.


Podemos, como conclusión, establecer a existencia de varios niveis de ocupación. O máis antigo correspondería coas estructuras domesticas ou habitacionais de época romana, posiblemente un edificio porticado sobre unha rúa. A un momento posterior corresponde a necrópole que abrangue dende o tardorromano ata época altomedieval, como evidencian os restos atopados e as propias estructuras sepulcrais. Como sinala Pérez Losada a necrópole obviamente é intrusiva no nivel romano anterior pero respecta as estructuras murais e adáptase á súa orientación (ONO-ESE) implicando en consecuencia que as ruínas romanas aínda eran obvias e visibles nos inicios da utilización do lugar como cemiterio A súa cronoloxía estaría en época imperial ou baxorromana. Finalmente en época altomedieval, nese período que adoitamos chamar xermánico que corresponde coa dominación sueva e visigótica do século V aos inicios do VIII, se erguen os alicerces dun templo prerrománico, precedente do que actualmente conservamos.


Completáronse os traballos arqueolóxicos cunha sondaxe no adro do templo: Una amplia cata abierta en el atrio a partir de dos metros de la puerta principal del templo, dejó al descubierto una extraordinaria edificación con muros de espesor de 1,20 metros. Se trata de una organización constructiva absidial, desarrollada en semicirculo, pero mostrando unos extraños contrafuertes, a la vez que, al finalizar el desarrollo semicircular, se recoge la construcción como si se estrechase la nave que debe seguir a tan poderosa edificación. Os nosos autores identifican estes restos como vestixios do antigo mosteiro de época medieval existente neste lugar.

Sirvan esta pequenas notas tomadas dos autores citados para promover o coñecemento e comprensión dos restos arqueolóxicos do templo de San Bartolomeu que como sinalan Chamoso e Filgeira: La importancia de lo aqui hallado solamente puede ser comparado hasta el presente a lo descubierto en las excavaciones efectuadas en la Catedral de Santiago de Compostela.

Bibliografia:
Chamoso Lamas, Manuel e Filgueira Valverde, José: “Excavaciones arqueológicas en la iglesia y atrio de San Bartolome de Rebordanes de Tuy (Pontevedra)” en Noticiario Arqueológico Hispano, nº 4, 1976, pp.323-333.
Pérez Losada, Fermín: “Entre a cidade e a aldea: estudio arqueohistórico dos aglomerados secundarios romanos en Galicia” en Brigantium, vol. 13, A Coruña, pp. 61-87.

Fotografías do arquivo gráfico da Real Academia de Bellas Artes “Nuestra Señora del Rosario” de A Coruña.







martes, 24 de julio de 2012

A historia dun piloto tudense da Escuadrilla Azul : Alfonso Ruibal Sabio



A biografía das persoas é sempre un relato cheo de interese, ata a máis anónima ou anódina, contén no percorrer do tempo elementos que, co paso dos anos, suscitan, cando menos, a nosa curiosidade. Achegamos hoxe unha pequena semblanza dun tudense, cuxa desaparición no decurso da II Guerra Mundial en Rusia ten suscitado numerosas especulacións, polo que podemos falar da lenda de Alfonso Ruibal Sabio.

Alfonso fora nado en Tui o 24 de xaneiro de 1915 membro dunha familia de alongada traxectoria na nosa cidade. Fillo de Rafael Ruibal e Ángela Sabio y David, sendo o cuarto de cinco irmáns. Con 21 anos ao producirse a sublevación militar do 18 de xullo de 1936, evidenciando as súas inclinacións políticas, se presenta na Escola de Tiro Naval de Marín coma voluntario e pasa a integrarse na dotación do cruceiro “Baleares”, onde embarca no Ferrol o 1 de decembro.

Como tripulante deste cruceiro participa na toma de Málaga o 18 de xuño de 1937 e posteriormente se incorpora no aeródromo de Tablada (Sevilla) para formarse como piloto. Na Guerra Civil realiza xa as súas primeiras accións aéreas, chegando a ser tenente provisional. Remata a Guerra recibe como destino a Academia de Aviación de León.

Posteriormente se incorpora á “Escuadrilla azul” no seu primeiro grupo. Trátase de varios grupos de pilotos, todos de experimentada traxectoria que se suman ás forzas militares que España envía en apoio as tropas de Hitler na súa campaña en Rusia. Namentres que na “División Azul” se alistan numerosos falanxistas xunto a aventureiros e militares, no caso da “Escuadrilla Azul” se procura enviar a un grupo selecto de pilotos que formándose xunto a máis prestixiosa forza aérea existente daquela, a “Luftwaffe” hitleriana, fosen logo a elite da forza aérea española. Namentres que a “División Azul” loitaron na zona de Leningrado, as forzas da “Escuadrilla” foron dirixidas ao fronte central co obxectivo de avanzar cara Moscú. Estes grupos de combate testemuñan o apoio do réximen franquista que, nos primeiros momentos da II Guerra Mundial, presta ao réxime hitleriano con quen comparte bastantes prantexamentos ideolóxicos e como pago ao apoio recibido na Guerra Civil. 


Esta Escuadrilla Azul parte de Madrid o 25 de xuño de 1941 integrada por 17 pilotos que eran veteranos da Guerra Civil ao mando do comandante Ángel Salas Larrazabal.

O 27 de outubro de 1941 Ruibal participa nunha operación contra o aeródromo soviético de Klin. Durante o desenvolvemento das operacións e o ametrallamento da base o Messerschmitt 109 que pilotaba foi alcanzado polas baterías antiaéreas polo que comunicou por radio ao comandante Salas –xefe da escuadrilla- que se paraba o motor. Ao pouco informou de novo que estaba só a cen metros de altura, a uns doce quilómetros do lago Staubecken, tras o que non se voltou ter contacto con él, desaparecendo naquel territorio ser ter noticia algunha do piloto nin do seu aparato o Bf109 E W.Nr 1341. O tenente Ruibal foi a segunda baixa desta Escuadrilla.

“O lugar no que se perdeu o seu rastro fixo que Ruibal fose o aviador do Exército alemán caído máis preto de Moscú, marcando un fito. O notable avance logrado polo Exército alemán nas semanas posteriores ao combate de Klin, fixo que o comandante Salas se prantexase a búsqueda do avión de Ruibal, co fin de comprobar se tiña sobrevivido ou, alomenos, atopar os seus restos persoais.

O 3 de decembro, o tenente médico Álvarez Salas-Morris partiu con dous mecánicos cara o lugar onde sospeitaban tiña caído o avión de Ruibal. As indagacións efectuadas cos campesiños rusos levaron aos militares ata un avión derribado cerca dun lago xeado. Cando chegaron alí comprobaron que se trataba dun Junker 88 e non o Messerschmitt de Ruibal. Os paisanos afirmaron que outro avión tiña conseguido aterrar nun punto situado ao Sur, pero que os militares soviéticos tíñano levado, logo de ter apresado ao piloto”.

Os españois nunca foron capaces de corroborar esta versión xa que Alfonso Ruibal non figurou entre os prisioneiros de guerra rexistrados polos soviéticos. Ao comprobar que o lugar onde supostamente tiña tomado terra era axeitado para un aterraxe de emerxencia, os rumores se dispararon entre os membros da “Escuadrilla Azul”. Foi así como chegou a dicirse que Ruibal tiña logrado salvarse da morte pasando ao inimigo, amais de que tiña casado cunha rusa. A súa familia chegaron noticias da súa supervivencia e mesmo se tiña perdido as súas pernas. As dúbidas eran tan grandes que mesmo un dos seus irmáns tramitará os permisos, moi difíciles naqueles anos do primeiro franquismo, para viaxar a Rusa na súa procura, aínda que ao final parece ser que non chegou a emprender esta viaxe.

“Ao longo da súa participación na campaña rusa, Ruibal efectuou 14 servizos e participou en catro combates aéreos, nos que derrubou un avión soviético. Cando foi confirmada a súa desaparición foi ascendido a capitán sendo condecorado tanto polo exército alemán como polo español”.

Proba da alta cualificación que en materia de aviación acadou o piloto tudense foi a patente que rexistrou ao seu nome en agosto do ano 1940: “procedimiento de mando automático del paso, para hélices de aviones que lo tienen variable y en los que se emplean como medio de accionamiento de aquel una dínamo motor”. A concesión data de xaneiro de 1941 non sendo publicada esta ata xuño de 1942, por mágoa meses despois da súa desaparición.

Temos pois que a biografía deste tudense pérdese en territorio ruso, como unha víctima anónima mais daquela terrible II Guerra Mundial na que participaba. Coa súa improbable supervivencia naquela caída comezou outra historia que descoñecemos, toda un lenda sobre Alfonso Ruibal.



Bibliografia: Gutierrez, José M.: “Pilotos gallegos para Hitler: la División Azul aérea” en El Domingo – Suplemento de La Opinión de La Coruña, 25 de marzo de 2007.

lunes, 16 de julio de 2012

A procesión fluvial do Carme en Tui


Celebrouse hoxe na nosa cidade a tradicional festividade de Nosa Señora do Carme, patroa da Armada e dos mariños e mariñeiros, que culmina coa procesión fluvial que anualmente percorre as augas do río Miño. Un cortexo procesional por un cauce fluvial que non ten moitos paralelos en Galicia
A presenza dun buque da Armada Española na nosa cidade data de arredor do ano 1868 cando se formaliza oficialmente o Tratado de Límites entre España e Portugal. Ata o ano 1899 esta misión de vixianza e policía estivo a cargo da canoneira “Segura”, ano en que foi substituído pola nova canoneira “Perla” ata 1928 en que chegou a lancha “Cabo Fradera” que foi reemplazada por un novo buque en 1963 e que aínda continúa na actualidade.
Pero, en resposta a unha consulta efectuada esta mesma tarde, descoñecemos cando comezou a realizar esta procesión fluvial e aínda que na miña memoria sempre está asociada á presenza da imaxe de Nosa Señora na patrulleira militar, non sempre foi asi.
No breve artigo do cronista tudense, D. Manuel Fernández Valdés, do ano 1961 comprobamos que ata aquela a imaxe de Nosa Señora do Carme era transportada  nunha barcaza, das que se dedicaban ao transporte fluvial. Por tanto a incorporación da lancha da Armada ao cortexo procesional é posterior a aquela data, poucos anos despois en paralelo coa desaparición definitiva daquelas barcazas do noso río.

FIESTAS DEL CARMEN

Tuy es una ciudad de prosapia marinera por su caudaloso rio navegable hasta Caldelas y por ser fondadero desde tiempo inmemorial de un guardapescas de nuestra Armada de Guerra.
El día de la patrona –Nuestra Señora del Carmen- se celebró siempre con gran solemnidad: músicas, fuego volador y acuático, regatas internacionales, bailes populares y por la tarde la solemne procesión fluvial.
Va la Virgen sobre un trono y bajo un dosel en una barcaza de gran tonelaje, impulsada por un remolcador; en la misma barca van clero, autoridades y música. Numerosas embarcaciones menores engalanadas dan escolta a la Madre de Dios.
Todo el pueblo de Valença do Minho se asoma a las murallas para presenciar el pintoresco desfile. En el Puente Internacional se vuelcan sobre la imagen verdaderas cascadas de flores.
Aquí dan vuelta las embarcaciones y regresa la procesión hasta el muelle de Tuy. este regreso, ya de noche, permite todo el lucimiento del maravilloso fuego acuático que atrae a todos los vecinos de las dos orillas y a muchos forasteros. En tierra de organiza la procesión y la Virgen del Carmen, con su escolta de devotos es conducida a la Iglesia de Santo Domingo.
Después del copioso rancho extraordinario a la marinería, comienza el baile en el prado a la orilla del Miño y al terminar la fiesta se retiran mozos y mozas en grupos cantando las coplas que se renuevan todos los años, pero nunca faltan la que dedican nuestras menegildas a los marineros:
            “La cañonera de Tuy
            todo lo tiene bueno,
            buenos palos, buenos remos,  
            buenos chicos marineros”


Manuel Fernández-Valdés
Boletin del CIT de Tui, julio 1961.