jueves, 30 de abril de 2009

A festa do maios en Tui


A celebración dos “maios” xorde como unha festa que manifesta a ledicia pola chegada da primavera, do novo agromar do mundo vexetal. Por eso estas celebracións son propias das sociedades agrarias onde estes ritos posúen un carácter propiciatorio, para garantir a colleita que asegura a propia vida. En Galicia tamén existen numerosas manifestacións do que se deu en chamar o “ciclo do maio” que, por mágoa, en moitos casos desparecen a medida que avanza a transformación da nosa sociedade. Moitas destas manifestacións evolucionaron e foron cristianizadas. Velaí o caso da nosa cidade. Na nosa bisbarra conservamos algunha tradicións vencelladas ao ciclo do maio como o monumental arco que por San Brais erguen os veciños de Tabagón ou os ramos procesionais de Budiño, ou a tradición de colocar nos coches nesta xornada unha ponliñas de xesta.
Carecemos de noticias sobre os maios na nosa cidade, agás as relativas a súa derradeira etapa, nos primeiros anos da década dos sesenta do pasado século; de seguro que era unha festa tradicional que fora decaindo cos anos, e así o Centro de Iniciativas e Turismo tudense dirixido daquela por Manuel Fernández-Valdés Costas, con Julio Bugarín Montes como secretario, comezaron a convocatoria dun concurso de maios, “velando por la conservación de nuestras tradiciones”, en colaboración coa Delegación Local do Frente de Juventudes. Iniciativa que proseguiu nos anos seguintes a nova directiva do CIT presidida por José Casal Aboy e, entre outros, con José Aparicio Fernández como Vicepresidente e con José Durán Sierpe, o lembrado “Che Durán”, como delegado de festexos e excursións.
Os últimos anos de celebración na nosa cidade da festa dos maios, foron pois os anos 1960 ao 1963. A data de celebración era nos primeiros días do mes, algún ano o 2 de maio e outros o propio dia 1. Tamén variou o seu horario, primeiro na tardiña e xa no 1963 foron de mañá, pero sempre no mesmo lugar: o paseo da Corredeira.
Dada a época as bases do certamen regulan o aspecto máis trangresor da festa, as coplas: “los grupos que deseen tomar parte en este simpático concurso, pueden realizar su inscripción en este centro de iniciativas a la mayor brevedad, debiendo presentar las coplas autorizadas por la Delegación Provincial del Ministerio de Información y Turismo”.
Os premios eran en dúas categorías, para os “maios” de 150, 100 e 50 pesetas e con similares cantidades premiábanse as mellores coplas.
No ano 1961 resultou gañador o maio presentado polo grupo “D’os Coreanos” do Fogar Padre Salvado, esta mesma agrupación cantaba as súas coplas tituladas “Criticando, criticando”, moi propias do espírito da festa, con letras como as seguintes:

Este noso maio
e mui bonitiño
pois temolo feito
con moito cariño


Feito pra animar
a esta boa xente
qu solten perriña
e Dios a conserve.


Se tiramos do novelo
moito podemos falar
c’as cousas do Municipio
que sacamos a airerar.

Falaremos suave
pra non molestar
daremos unha d’area
de despois outra de cal

Estamos muy contentiños
cos proyeutos d’este Alcalde
imos ver si será un feito
ou será falar de balde.

A os que o rodean
sacúdeos ben
teñen qu’andar dereitiños
e depresa como un tren

Nosas comunicacións
funcionan como lle cadra
o teléfono e correos
e os coches que son tartanas

Si queres viaxar
hasta Pontevedra
tes que facer máis trasbordos
que para ir a Venezuela.

Mesmo o xornal “Faro de Vigo”, patentizando o seu importante papel na vida local, non escapaba da crítica dos componentes do “maio”:

O corresponsal do “Faro”
que non sea mentideiro
que cando mande as noticias
non lle chame o blanco, negro.

Estamos doídos
porque o ano pasado
non nombrou os nosos versos
e puxo outros cambeados

Elementos propios desta festa eran a crítica da vida local e a petición de cartos que facían os compoñentes do “maio” cando percorrían a cidade amosando o seu maio, con figuras xeométricas, sobre todo cónicas, ou mesmo cruces floridas, cantando as súas coplas, e así o relatan

Inda que nos propuxemos
non cair nada pesados,
van salindo muitas cousas
que son a salsa d’os “mayos”.

Hasta outro ano,
que o pasen ben,
que teñan moita sorte
inda que nada nos den.

Nese mesmo ano 1961 foi a agrupación “Os rebeldes” quen acadou o primeiro premio en coplas, namentres que no seguinte ano foron os membros do grupo “Os cativos”, que cantaban coplas como as seguintes:

Ánimo, señores,
empuxemos todos
para que Tui non morra
e conserve os seus tesouros.

Tui está enfermo
e hai que curalo,
e ver si nos damos
algunha no cravo

Para criticar cousas
hai un gran filón
solo con meterse
coa Corporación

Visiten señores
nos Catedral,
e ó chegar á porta
volvan para atrás.

A ver quen encarga
de que estea abert
porque o letreiro
e tan solo leria.


Isto vai para aqueles
a quen lle compita
a Cámara de Comercio
diganos qué pinta

Neste ano 1962 de novo "Os Coreanos" participan no certame e as súas copla versarán encol das obras da nova Casa do Concello:


Xa que discorriron pouco
na feitura do axuntamento
que lle dean fin a esta obra
anque teñ pouco xeito.


Xa non ten remedio
¡que se vai facer!
as cousas tan descompostas
non se poden compoñer.


Os maios tudenses tiñan, segund Clodio González Pérez, como figura tradicional unha cruz de madeira, recuberta con fiuncho e adobiada con flores, que portaba un neno que, coma os seus acompañantes, ía con coroa e bandas florais (similar posiblemente ao que acompaña esta entrada).

Tamén era tradicional en Tui a presenza das “maias”, como as describía o estudoso tudense Manuel Fernández Valdés: “un niño adornado con corona y banda de margaritas silvestres –“maravillas”- lleva la cruz (de madera cubierta de hinojo y de flores) y le rodean otros niños adornados con maravillas, las estrofas son en gallego y castellano y empiezan:

Sal mes de mayo,
Sal primavera,
Sal luz y encanto
Que alegras la tierra


Esta é unha tradición máis urbana e soían pedir para “Felipe Santiago”, pois a festa relixiosa do día un de maio estaba adicada, ata a reforma litúrxica, aos apóstolos Felipe e Santiago, o Menor. Eran “maias” xa cristianizadas e que, as veces, ían acompañadas de arcos enfeitados con flores, fitas de cores, etc.
Dende o ano 1963 os maios deixaron de percorrer as rúas de Tui e achegar a súa irónica visión da vida colectiva. Nos últimos anos, de novo realízanse algúns maios na cidade tudense cinguidos agora a actividade docente dos nosos colexios. Sería boa cousa recuperar estas vellas tradicións que afondan no patrimonio inmaterial tudense.

Rafael Sánchez Bargiela
Edición correxida e aumentada do publicado en Faro de Vigo, suplemento Baixo Miño - Louriña o 27 de maio de 2006

lunes, 27 de abril de 2009

Reportaxe onte en "La Voz de Galicia": Piedra noble en el centro de Tui


O suplemento dominical de La Voz de Galicia de onte domingo 26 de abril de 2009 na sección “La Galicia bonita” publica unha reportaxe sobre Tui. O texto de Cristóbal Ramírez, é moi sinxeliño e con algun pequeno erro (coma considerar a Witiza coma suevo), as fotografias recomendables de Manuel Marrás e paga a pena ler o artigo no xornal pois gaña moito co traballo de maquetación. De todos os xeitos pódese consultar o texto e fotografias en:

http://www.lavozdegalicia.es/galicia/2009/04/24/00031240583089770515477.htm




Desde hace dos mil años: Piedra noble en el centro de Tui

Los franceses incendiaron sus barrios, ignorantes de que saqueaban la antigua capital del reino suévico en Galicia
Tui es una de esas ciudades que existen en toda Europa y que están resabiadas con la historia. Han sufrido, y mucho, por su situación fronteriza, a veces campamento para la agresión, a veces parapeto ante los ataques, siempre campo de batalla. En este caso el otro eran los portugueses con una sonora excepción: cuando las tropas invasoras de Napoleón Bonaparte tomaron posesión del territorio manu militari.
El hecho de haber sido levantada sobre una colina ocupada íntegramente desde el Medievo -laderas incluidas- ha traído como grata consecuencia que la ciudad nueva se expanda sin colisionar con la vieja. En otras palabras, el casco histórico se halla impecable, en perfecto estado de revista para el visitante. Con la catedral erguida piedra a piedra sobre lo que fue un castro, ese núcleo es considerado en el Cronicón de Sebastián de Salamanca la capital del reino suévico de Witiza en Galicia, con la duda no resuelta de si el palacio del monarca se hallaba en realidad en el cercano Pazos do Rei.
Desde luego, Tui conoció tiempos peores que los actuales, cuando los soldados franceses la ocuparon y, como quien dice, de la noche a la mañana se convirtieron en tropas sitiadas, porque los paisanos resultaron ser más bravos de lo previsto y los hostigamientos fueron tan constantes que los galos no podían salir de las murallas. Así que acabaron metiendo vergonzosamente el rabo entre las piernas y escaparon de entre los venerables parapetos graníticos con grandes dosis de enojo encima y escasa elegancia. Quizás por eso se dedicaron a la no menos vergonzosa tarea de incendiar indefensos barrios enteros, muy en línea con la táctica seguida en aquella España que, decía el emperador, iba a conquistar en plan paseo militar. Escribió el geógrafo Otero Pedrayo que «la frontera proporciona a Tuy una vida particular, de tránsito». ¿Se referiría, también, a acciones como esa?
Más prosaico, un texto del XVIII reza que las calles de la localidad, todavía capital de provincia, «son en cuesta, y sus edificios de mala estructura». La vida no era muy democrática por entonces, no: «El obispo, junto con este [se refiere al cabildo] es dueño de la ciudad, nombra justicia todos los años y algunos regidores añales además de tres o cuatro que son perpetuos». Y remataba: «No es lugar de comercio ni tiene más que el preciso para surtir de géneros la provincia».
¿Es esto hoy en día Tui? Por supuesto que no. En verdad que cuesta trabajo imaginarse dónde está la «mala estructura» de los edificios, porque, empezando por la catedral y siguiendo por las viviendas privadas, todo muestra granito. No hay cemento, no hay ladrillo, no hay asfalto. Es el reino de la piedra noble.
-->

En el siglo XVIII ya se comía bien: «Entré Quijote pero salí Sancho»

El hecho de ser ciudad fronteriza desde casi siempre ha permitido disponer de un buen ramillete de impresiones de viajeros. El periodista Juan Arias, quizás el mayor especialista actual en testimonios de personas que visitaron Galicia, publicó un excelente libro en Ediciós do Castro que se titula Viajeros por Galicia. Y, así, constata que por Tui entró Jerónimo Münzer, que procedía de Lisboa e iba a Compostela a caballo. Y que el conde de Carnarvon hizo lo mismo en 1827, también sobre cabalgadura, y nada más ver a los gallegos le parecieron «de más ruin aspecto que los españoles de otras provincias», tras lo cual recordaba que los portugueses soltaban el chascarrillo de que «Dios todopoderoso creó primero a los hombres y luego a los gallegos». El madrileño Pérez Nieva dice en 1896 que Tui tiene «tendencia céltica a encaramarse» como «un viejo gigante». Descriptivo es también el texto de Diego de Torres y Villarroel, que en 1737 paró en Tui y a la salida escribió: «Comido para tres días salí de aquesta morada, porque en ella entré Quijote, pero salí Sancho».

martes, 21 de abril de 2009

Unha descoñecida procesión de San Telmo en Tui


A devoción ao “Corpo Santo” Pedro González Telmo é unha constante na cidade de Tui dende os tempos medievais, pois tras a súa morte xa temos documentada a pregraria dos nosos veciños diante seu intercesor. Mais de setecentos anos de continuidade no seu culto provocan que a figura de San Telmo estea firmemente asentada en múltiples realidades da nosa cidade.
As festas que vivimos estes días teñen o seu punto culminante na solemne procesión que percorre a nosa cidade na tardiña do vindeiro lúns, un desfile procesional que na súa actual configuración data da metade do século pasado, ao incorporarse á procesión de San Telmo boa parte do cerimonial e imaxes que desfilaban na procesión do Corpus Christi. Un traslado motivado polas reformas litúrxicas que realizaba a Igrexa naqueles anos, excluindo outros elementos da procesión fora de Cristo Sacramentado, para resaltar a centralidade deste culto eucarístico. Cómpre indicar que procesión do Corpus foi, sen dúbida, o principal desfile procesional tudense ao longo dos séculos.
Xunto a esta procesión de San Telmo conservamos outra, con máis percorrido histórico, a procesión coas reliquias, tanto de San Pedro González como doutros santos, pola “Coronilla”, ou ruas adxacentes á Catedral tudense, e que é prólogo da Misa solemne de San Telmo na nosa Catedral; un desfile que afortunadamente aínda hoxe se realiza con solemnidade na mañá da festividade.
Pero xunto a estes desfiles procesionais existe outra procesión de San Telmo, prácticamente descoñecida polos tudenses, pero que anualmente é cumprimentada polas Clarisas no seu Mosteiro de Nosa Señora da Concepción. As nosas “Encerradas” amosan deste xeito, nunha nova oportunidade, a súa identificación con esta cidade que as acolle dende hai cincocentos anos.
Na tarde do lúns da infraoctava de Pascoa, festividade de San Telmo, as monxas clarisas realizan polo interior do seu recinto monástico unha procesión na honra de San Telmo, na que participa toda a comunidade e na que xunto aos cantos elévanse pregarias ao noso patrón a prol da cidade de Tui e as súas xentes. A vocación contemplativa das nosa Clarisas e a súa función de intercesoras polas necesidades de todos os homes e mulleres e, nomeadamente, dos máis achegados, queda nunha nova oportunidade manifesta.
A procesión ten lugar logo da oración de nona, arredor das catro e media da tarde, e percorre as dependencias monásticas dende a Igrexa ata a horta conventual. Aínda que nalgunha oportunidade o santo foi transportado nunha andiña, decorada con flores, normalmente era levado pola monxa máis nova –na actualidade portao a abadesa- namentras a comunidade recita o santo Rosario, entoa salmos e antigamente cantaban os gozos de San Telmo. Ao chegar á horta é colocado nun pequeno altar alí levantado para o caso. Perante o percorrido procesional realizanse diversas pregarias polas necesidade da cidade tudense e se invoca a protección de San Telmo.
A imaxe de San Telmo, que porta un relicario e que acompaña a este traballiño, é unha fermosa obra barroca pintada polo mestre tudense Jacobo Paez de la Iglesia (Tui, 1803-1888), con numerosas obras espalladas polo bispado tudense: Santa María de Salceda, Riofrio, Morgadáns, Goián... e mesmo na propia cidade de Tui. Tanto a coroa, o barco e o relicario en prata foron, posiblemente, realizados polo ourive tudense Francisco Barreira.
O mosteiro das Clarisas tudenses posue, como corresponde a un convento de tan loga tradición, un amplo conxunto de reliquias, entre elas, tres do noso santo patrón. Un documento de 1900 conservado no arquivo monástico informa sobre a orixe dunha das reliquias: “La hermana lega Sor Rosario de San Telmo antes de tomar el dcho hábito estuvo sirviendo en casa de D. José Leandro Mendelo, canónigo en esta ciudad y encargado de las reliquias del glorioso santo, estando la cabeza del santo en casa de dicho señor para arreglarlo el pintor, la hermana Rosario estaba alumbrando con una vela de cera, cuando vio se le desprendían unos fragmentos de la frente y luego se los pidió al dicho Señor Mendelo, quien se los negó; pero luego de pensarlo un rato se los dio, la Sor Rosario mandó hacer de plata un reliquario que es el que tiene S. Telmo pendiente del cuello y deseando que se incluyesen en el referido relicario hasta que a ruegos de la Sor Rosario la Abadesa Sor María de la Concepción de Jesús, pidió al Capellán D. Jesús Fernández Costas las metiese en el relicario como así lo hizo en el año de mil ochocientos noventa y nueve cerrándose y sellándose con plata... Amáis desta reliquia o convento das Clarisas tudenses posue outras dúas tecas de prata con senllas reliquias san telminanas procedentes dunha casa tudense.
A xornada de San Telmo era, e segue sendo, unha data festiva no convento, case todos os anos –ata o presente- reciben nesa xornada a visita do bispo e lembran as monxas que ata o xantar era especial nesa xornada: ovos fritidos con chourizo e patacas, e, á sobremesa, marmelo.
Na actualidade a comunidade de Clarisas que segue conservando esta secular tardición con agarimo, anceia levantar na horta conventual unha pequena capeliña dedicada ao noso santo patrón aproveitando un antigo depósito de auga, e na que estarán tamen os santos da orde franciscana: santa Clara e san Antonio.

Rafael Sánchez Bargiela

Publicado no suplemento das "Festas de San Telmo" en Faro de Vigo, 18 de abril de 2009

jueves, 16 de abril de 2009

Crónica da Guerra da Independencia en Tui ( e X): a saida das tropas napoleónicas de Tui o 16 de abril de 2009




Rematabamos o anterior capítulo desta crónica referindo como a chegada das tropas do mariscal Soutl á Valença de Minho provocaron de inmediato o levantamento do cerco da nosa cidade, ao entender as tropas comandadas por García del Barrio que era imposible facer fronte a un número tan elevado de milicias francesas.
Tras a toma de Valença as forzas napoleónicas fixeron senllas accións nos arredores para queimar o barrio de Urgeira e o convento de Ganfei, onde estivera o mando luso en varios momentos.
En Tui o xeneral Lamartiniére de seguro que animado pola súa posición de forza e dadas as imperiosas necesidades das súas tropas esixe á poboación de continuo viveres, diñeiro, roupa, etc para os seus feridos. Aínda que estes requerimento eran constantes, el 13 de abril mandó prender y poner arrestados en la casa del Ayuntamiento al Deán, D. Francisco Ventura de Castro, al Canónigo, D. Juan Carlos Vales Vaamonde, y a varios vecinos principales, amenazándolos con llevarlos a Oporto a las órdenes de Soult sino aportaban inmediatamente dos millones de reales. Era unha cantidade desorbitada e fora de toda lóxica, pero a esixencia era inmediata.
Osuna Rey relata como “El Cabildo se vio en la obligación de pedir prestados cien mil reales, entregando al general francés una gran cruz de plata que sólo salia en la procesión de Corpus, de gran mérito artístico y de más de una arroba de peso, amén de otras piezas de plata. El Ayuntamiento, por su parte, tuvo que entregar todos los títulos que poseía de acciones del Banco de San Carlos; y los demás particulares, no pequeñas cantidades en metálico y también alhajas y objetos de plata y oro. En total los franceses se llevaron mil trescientas setenta y nueve onzas se plata.
Tamén sufriron a virulencia da represión diversas parroquias do entorno tudense; así foron queimados e saqueados lugares de Guillarei, Paramos, Randufe e Pazos de Reis (neste caso por segunda vez) e memos en Baldráns, onde queimaron dous altares da igrexa parroquial levándose varias roupas e ornamentos litúrxicos de valor.
Tamén por estas xornadas avanza dende Santiago unha columna francesa ao mando do xeneral Maucunne en auxilio dos sitiados en Tui, eran máis de tres mil homes que chegan a Pontevedra o 12 de abril e dende alí estaran continuamente hostigados polas tropas e alarmas da zona, en Pontesampaio estaba Morillo con 2000 homes que non pode impedir o seu paso. Posiblemente estes ataques enfureceron a Maucunne que proseguiu o seu camiño cara Tui realizando unha terrible represión. O 13 de abril a columna chega a Tui, onde no entraron “permaneciendo los del 6º Cuerpo en San Bartolome de Rebordáns, y entrando solamente los soldados que, enfermos en Santiago y pertencientes al 2º Cuerpo de Soult, se habian repuesto en los hospitales. Viendo, por otro lado, que Tui ya estaba en contacto con la división de Heudelet en Valença, decidió el general Maucunne el regreso a Santiago al día siguiente, el catorce de abril. Ese día catorce fue aciago para los habitantes del valle de A Louriña, para el de Redondela y para todas las aldeas próximas al camino que desde Tui iba hasta Ponte Sampaio”. A represión nesta xornada alcanzou, segundo o que recollen os libros de defuntos das parroquias do camiño, un total de 104 mortos polos franceses, deles 28 mulleres.
As tropas francesas reciben do mariscal Soult a orde de dirixirse cara Porto e cara a cidade do Douro se encamiñan os corpos do exercito instalados en Tui e a súa provincia, en Ourense e no sur de Lugo. Especial importancia tiña o traslado das pezas de artilleria que dende febreiro Soult deixara na nosa cidade (36 pezas de artilleria, dous morteiros e outros canón), únicamente ficaron en Tui algúns canóns clavados que non era posible transportar por precisar de cureñas especiais e moito gando para o seu traslado. O 16 de abril de 1809, festividade de san Telmo as tropas francesas abandonan definitivamente a praza de Tui logo de dous meses e medio de estadia, período ao longo do que, como vimos nestas crónicas, poucos días tiveron de tranquilidade as tropas napoleónicas.
O balazo da presenza francesa era demoledor, pois amáis do saqueo realizado ao longo destes meses sobre autoridades e poboación de Tui e a súa bisbarra, dos múltiples danos causados aos conventos e edificios públicos das cidade, etc o historiador Avila y La Cueva aínda narra aoutra consecuencia máis devastadora: a peste.
Como Tuy y otros varios pueblos del Obispado quedaron infectados por la epidemia que había entre los franceses, se encendió tal contagio en ellos que era innumerable la gente que moría; en esta Ciudad tanto antes de marchar aquellos como después, causaba admiración ver los muchos que fallecían; y según resulta por las partidas de defunción extendidas en el libro de difuntos de ella que regía entonces y del Castrense, murieron en la parroquia de la Ciudad 370 personas. Según yo he contado sus partidas una por una, y quien sabe los más que morirían y que no les extenderían partidas, por que en aquella confusión y trastorno no es de extrañar quedasen algunos sin ponérselas. La mayor mortandad fue en los meses de marzo, abril, mayo y junio, pues en ellos hubo días de ocho y nuevo difuntos, y en una ocasión he visto traer a marido y mujer juntos a enterrar. En el número de los 370 , no entran los muchos soldados franceses que han muerto de aquella epidemia pues eran tantos los que fallecían que los llevaban en carros a enterrar a los campos, y a estos no les pusieron partidas de defunción
Terrible tributo daquela ocupación, daquelas tráxicas circunstancias nas que viviu Tui e a súa provincia dende febreiro de 1809. Tui ficou pois libre da ocupación napoelónica pero a Guerra non rematou daquela para os tudenses. Moitos integrados na División del Miño, participaran, por exemplo, na batalla de Pontesampaio, nos primeiros días de xuño, que supón a derrota defintiva das tropas napoleónicas en Galicia ou en novas campañas militares polo norte de España.
Como en todas a guerras o balance está cheo de dramatismo: morte, violencia, saqueos, fame, pobreza, peste… pero xunto a elo agroman valores que non podemos esquecer: coraxe dun pobo, fe na súa vitoria, defensa da libertade... heroismo colectivo, pois a crónica desta guerra da independencia en Tui é a crónica dunha fazaña colectiva, do labor de tantos e tantos homes e mulleres que deixaron o seu traballo, a súa casa, a súa familia... para defendermos colectivamente da ocupación napoleónica. Para todos eles o noso recoñecemento e a nosa lembranza.

Rafael Sánchez Bargiela

miércoles, 8 de abril de 2009

Crónica da Guerra de Independencia (IX): o episodio da Macoca, as discrepancias dos sitiadores e o levantamento do cerco de Tui


-->
Logo da derrota da columna napoleónica de Chapuzet culminada nas terras de Ribadelouro polas tropas de paisanos da provincia de Tui, por fin o 31 de marzo chega un reforzo de tropa militar ao campamento das Penizas, un rexemento enviado pola Xunta de Lobeira, constaba de 752 plazas, de los que 400 estaban provistas de fusiles españoles y el resto desarmadas ao mando do administrador de Boullosa, D. José Joaquín Márquez, proclamado coronel. Estas tropas remprazan aos portugueses que se tiñan retitrado para defender á provincia do Minho diante da chegada das tropas de Soult.
Tras a reconquista de Vigo as maioria das forzas achegáronse para reforzar o cerco da nosa cidade de Tui, agás o coronel Pablo Morillo que percorrerá a provincia de Compostela afervoando á poboación.
O capitán Colombro descrebe con data 7 de abril a situación tudense: los enemigos han fortificado considerablemente la plaza, que esta se halla guarnecida con 47 piezas de cañón todas de bronce, extraidas de nuestro parque, con una guarnición de 1.200 hombres útiles; la mayor parte de artillería y caballería, e igual o mayor número de enfermos, con municiones de toda especie para cuatro meses y alguna escasez de víveres. Fronte a esta forte presenza francesa en Tui, as tropas sitiadoras caracterízanse polos continuos roces, envexas e mesmo enfrentamentos, impedindo unha acción combinada e efectiva. Nos días anteriores tiña chegado ao cuartel xeneral de Entenza o teniente coronel Garcia del Barrio, comisionado da Xunta Suprema, que recoñece como xefe superior das forzas do cerco de Tui ao abade do Couto. Sen embargo axiña decátase que existe unha sublevación contra a súa autoridade especialmente por parte dos campamentos de San Xian e Freande dirixidos polos tudenses Cosme Rodríguez Seoane e Juan Ramón de la Barcia. Chegara tamén a este último campamento nos primeiros días de abril Tenreiro e o tenente portugués Almeida, reclamando Tenreiro que Almeida fose recoñecido como xefe superior de todos os sitiadores, ao que opoñense os campamentos de Santa Comba, Penizas e San Caetano. As rivalidades e divisións ameazan arruinar o cerco de Tui.
Diante desta situación o 7 de abril Garcia del Barrio convoca unha xuntanza en Santa Comba en este estado y habiéndose presentado con sus credenciales el Teniente Coronel D. Manuel García del Barrio, comisionado de la Suprema Junta Central pudimos con mucho trabajo reunir a los jefes de la gente armada a quienes se les hizo entender la necesidad de elegir un jefe o cabeza que dirigiese todo, y recayó la elección en el expresado García, titulándose Comandante General Interino de la Provincia de Tuy, a pesar de esto no faltan rencillas y descontentos, pues cada uno de por si desea tener tanta autoridad como V. E. mismo
A evidencia destas rivalidades evidenciouse no día 6 de abril en que Del Barrio preparou un ataque xeral contra a cidade de Tui. As tropas das Penizas e San Caetano saen ás 10 de mañá colocándose en situación de batalla á espera dos campamentos de Santa Comba, San Xian e Freande que non acuden, fracasando o ataque.
No día seguinte Del Barrio conmina ao xeneral frances Lamartiniére á rendición, respostando éste que se en seis días non recibe apoio doutras forzas negociaria a súa capitulación.
No mediodía do 9 de abril chegan á Macoca varios carros cargados con cinco cañones de hierro de diferentes calibres, cureñas, balas, metralla, barriles de pólvora y telas para saquetas de los tiros, material todo que procedía de Vigo. Portados por mariñeiros, éstes sen agardar á protección de fusileros ou a ocupar unha situación de defensa, e sen mando algún, comezan a disparar sobre a Corredoura tudense. As forzas do inmediato destacamento de Cabeza de Francos se retiraron aos seus postos deixando sen protección a esta forza de artilleria, consecuentemente a resposta francesa foi inmediata, así Cerviño relata como caían muchas balas y granadas sobre la Macoca y enseguida llega bastante infantería francesa que por tres o cuatro puntos subieron a la cumbre, apoderándose de los cañones y de cuantas provisiones habían conducido los carros por la mañana. Los marineros que servían las piezas, a la aproximación de los franceses y careciendo de fusiles huyeron a la desbandada, salvándose todos, y muriendo solo un paisano de los de San Bartolomé.
Posiblemente deste feito de guerra ou doutro similar procede o proxectil de canón que ilustra esta crónica, conservado no mosteiro das Clarisas tudenses.
Cando García del Barrio decátase da situación envía urxentemente á Compañia de Tiradores de Felipe de la Concha, ao Batallón de Colombo e ordea municionar ao rexemento de Lobeira pero chegan tarde e so poden tirotearse coas forzas francesas que como castigo queimaban as casas da zona de A Macoca e A Poboanza.
Namentras as forzas de Freande que tiñan na Granxa de San Xosé dous cañóns pedreiros que trouxeran de Baiona acompañaron ao fogo da Macoca e sufriron tamén o ataque napoleónico que consiguen levarse os canóns a pesares da forte resistencia das escopeteiros deste enclave. De regreso a Tui as tropas francesas queiman a Granxa e as casas episcopais de Sobreiras. As desgrazas das nosas tropas complétanse con varias baixas de soldados na zona de A Veiga ao ser atacados pola cabaleria napoleónica.
O día 10 de abril será esencial no desenvolvemento desta guerra na nosa bisbarra. Por unha banda, Lamartiniére tiña previsto un ataque sobre As Penizas. Del Barrio quería ese mesmo día defender fortemente este emprazamento e que namentras as forzas dos outros campamentos sitiadores atacasen á cidade de Tui. Pero nesta xornada unha división francesa dirixida polo xeneral Heudelet chega con 4000 homes ás portas de Valença e consegue a rendición desta praza, cuxas forzas foran derrotadas había dous días en Ponte de Lima.
O dairio de Ruibal descrebe os acontecementos: Poco después de las nueve de la mañana, las baterías de Valença fronterizas a Tuy comenzaron a disparar lo cual no nos sorprendió, porque raro era el día en que no enviaban algunas balas contra los franceses; pero no tardamos en advertir que no se oía el zumbido de aquellas y que los cañones no arrojaban proyectiles. Con los anteojos observamos que los franceses de Tuy corrieron a las piezas que tenían en las murallas y enseguida descendió en Valença la bandera portuguesa, elevándose en su lugar la tricolor; y entonces la artillería de Tuy hizo una salva general en todo el perímetro de la fortificación. Quedamos estáticos, mirándonos unos a otros y preguntándonos que significaba aquello.
As tropas de Soult tiñan pois completado en dous meses o percorrido iniciado na nosa cidade, a súa chegada a Valença concede as tropas napoleónicas unha superioridade de tal calibre que o tenente coronel Garcia del Barrio ordea o levantamento do cerco á cidade de Tui. Seguimos o relato de Ruibal, a mellor fonte de información: el campamento de San Cayetano, dos horas antes tan alegre y animado por más de cinco mil personas, se hallaba ahora transformado en triste desierto; la gente armada, traficantes, mercaderes, curiosos, tiendas, tabernas y mistelerías, todo desapareció como por encanto. En las Penizas ya se había ausentado la multitud bulliciosa y alborotadora de chuzos y escopeteros, y solo quedaban dos batallones de Lobera y la Victoria, mi Compañía y los artilleros, con las armas en pabellones y protegiendo la emigración de los habitantes de aquellas aldeas, que no tardarían en ser invadidas por el enemigo
Os outros campamentos de Bornetas, Freande e Santa Comba correron igoal sorte, só o procurador De la Barcia mantivo o sen emprazamento en San Xian, a excesiva distancia de Tui como para ter alguna operatividade sobre o adversario. As unidades militares retiráronse cara a zona de Ponteareas e Salvaterra, o Abade Giraldez e as súas tropas da Louriña continuaron augas arribas do río Louro e os paisanos ou retornaron ás súas casas ou estableceronse nos montes que separan a Louriña do Fragoso. Velaí como no 10 de abril rematou o cerco de Tui sen ter acadado a conquista da capital da provincia e praza estratexica para todos. Sen embargo, a ocupación francesa que agora é moito máis ríxida e opresora durará escasamente unha semana máis.
Rafael Sánchez Bargiela

martes, 7 de abril de 2009

Xornadas sobre o Bicentenario da Guerra de Independencia en Tui os días 13 e 14 de abril


O CONCELLO DE TUI CELEBRA UNHAS XORNADAS CONMEMORATIVAS DO BICENTENARIO DA GUERRA DE INDEPENDENCIA EN TUI OS DÍAS 13 E 14 DE ABRIL

A Concellería de Cultura do Concello de Tui organiza para os vindeiros días 13 e 14 de abril unhas xornadas conmemorativas do bicentenario da Guerra da Independencia na nosa localidade co obxectivo de ofrecer aos veciños e interesados un achegamento a este momento histórico da nosa cidade.

Os franceses chegaron á cidade de Tui o 3 de febreiro e abandonaron a nosa localidade o 16 de abril, logo de tres meses e medio de ocupación, tempo durante o que os paisanos da bisbarra tudense cercaron á cidade levantándose contra a ocupación napoleónica.

Para afondar no coñecemento deste momento histórico do que agora celebramos o segundo centenario foi programadas unha Xornadas de acordo co seguinte programa:

• Luns 13 de abril de 2009
- Conferencia de Jose Navas Ramírez-Cruzado, director do Museo Militar de A Coruña: “La Guerra de la independencia en Galicia, operaciones militares”.
• Martes 14 de abril de 2009
- Mesa redonda sobre “A Guerra da Independencia”
- Participantes:
 Ernesto Iglesias Almeida, cronista oficial da cidade de Tui
 Alberto Magno Pereira de Castro, historiador de Valença do Minho
 José María Pélaez Valle, profesor da Universidade de Vigo
 Modera: Rafael Sánchez Bargiela, historiador

A coincidencia co calendario das festas de San Telmo ten obrigado ao Concello tudense a adiantar un par de días a celebración destas Xornadas para que non alterasen substancialmente o desenvolvemento das actividades programadas pola Comisión de Festas.

Para o concelleiro de cultura a celebración destas xornadas trata de promover entre os tudenses o coñecemento do noso pasado histórico, nomeadamente os acontecementos vencellados á Guerra da Independencia, na que a nosa cidade como capital provincial tivo un especial protagonismo. Rodríguez Pérez amosase satisfeito do nivel dos participantes nestas Xornadas, especialistas todos neste período histórico.

Estas xornadas terán lugar no Telecentro de Tui, ubicado no primeiro andar do Edificio Área Panorámica, na rúa Colón, nº 2 da nosa cidade, ás 19.00 horas.