domingo, 22 de febrero de 2009

Crónica da Guerra da Independencia en Tui (IV): os nomes propios tudenses: Rodríguez Seoane, Vaamonde, De la Barcia, Kindelan, Sanz, Ruibal, Avila...

Tras a chegada a Tui, en torno ao 20 de febreiro, de boa parte dos equipos artilleiros das tropas do mariscal Soult, éste que era consciente da importancia estratéxica da nosa cidade, deixou ao seu mando ao xeneral Lamartinière. Nesa mesma xornada o Marqués de la Romana recibe en Oimbra (Ourense) ao Abade do Couto, Mauricio Troncoso de Lira, e logo da entrevista acorda nomealo “Comandante de todo el paisanaje de aquel distrito (Achas e Tui) en virtud de su ardiente celo y patriotismo que ha manifestado bien visible en los ataques que ha dado a los enemigos” e amáis ordea se “le envíe alguna tropa del exercito al mando de un oficial inteligente que pueda concurrir al plan que ha propuesto y teniendo toda satisfacción en D. Josef Tomarco, capitán del Regimiento Zamora” ordea que acuda no seu apoio xunto a 60 homes.
No 25 de febreiro xa está o Abade do Couto con estes reforzo de tropas militares na su casa (na fotografía), pero cómprelle fuxir a Portugal pois 700 franceses da división situada no Mosteiro de Melón, cercan a súa casa e tras roubar a destrozan. Pero a decisón de poñer cerco á cidade tudense xa está tomana e nos últimos días do mes de febreiro sucedense os preparativos para a organización deste operativo militar arredor da capital provincial.
Pola súa banda en Tui o concello tamén está movendose a prol de resistir a ocupación francesa. O señorio do bispo sobre a cidade regulaba, dende as constitucións sinodais de Diego de Muros de 1484, o goberno da cidade. Deste xeito, o bispo nomeaba cada catro anos aos rexedores – a principios do século XIX en número de catro- e un alcalde ordinario ou xuiz, que presidía o Concello, e que compartía a administración de xustiza co alcalde maior, un letrado da confianza do prelado. O concello completábase cun procurador xeral anual, de elección popular –aínda que eran máis ben escasos os tudenses que concurrían a votar- que canalizaba aos intereses dos veciños e, dende a época de Carlos III, existían dous deputados de abastos, dedicados aos acopios de abastos ou alimentos e das contribucións como a do sal.
Naquel ano 1809 o Concello tudense esta integrado polos seguintes cargos: O licenciado D. Cosme Antonio Rodríguez Seoane, como xustiza da cidade; os rexedores, por orde de categoria, eran o Licenciado D. Agustín Rodríguez Vaamonde, o licenciado D. Juan de Valbuena Rodriguez, D. Francisco Coto e D Agustín Pérez Garcia; os deputados de abastos eran D. Francisco Muñoz de Avalle e D. Manuel Antonio Dominguez. O Procurador xeral era D. Juan Ramón de la Barcia.
Tres nomes salientan nesta nómina: Cosme Rodríguez Seoane, Agustín Rodríguez Vaamonde e Juan Ramón de la Barcia. Especial protagonismo terá nesta actividade Rodríguez Seoane, o xuiz tudense, que, dende primeira hora, percorrerá o territorio provincial animando e promovendo a cooperación entre todos para a loita contra o francés; él mesmo será o responsable dun dos campamentos de asedio á cidade perante o cerco de Tui. Logo, tras a saida dos franceses de Galicia, terá un importante papel como membro da Xunta Superior de Galicia en representación da provincia tudense.
Lembremos tamén que Tui estaba representada, dende a súa fundación, o 5 de xuño de 1808, na Xunta Suprema, polo fidalgo Manuel María Avalle, señor de Fiolledo (Salvaterra de Miño), onde nacera. Fora rexedor do Concello de Tui, participando na constitución da Xunta Provincial contra os franceses, e logo, como vimos de enunciar, na Xunta Superior do Reino de Galicia. Xunto ao conde de Ximonde representará a Galicia na “Xunta Central”, constituida en Aranxuez o 25 de setembro de 1808. A ameaza napoleónica obrigou ao traslado desta Xunta a Badaxoz, Sevilla e finalmente Cádiz.
Agustín Rodríguez Vaamonde, era natural de Ponteareas, estudara en Tui no convento de San Antonio tres anos de Filosofía, cursando logo Leis e Cánones na Universidade de Santiago. Casou en Tui con Juana Roca Portela e na nosa cidade desenvolveu a sua actividade no ámbito xudicial. Segundo nos informa Manuel Fernández-Valdés, en 1807 era xuiz maior real da cidade e xurisdicción tudense. Tras a ocupación francesa, en 1809, foi de novo xuiz e organizou “os servizos de defensa da provincia ata a constitución da Xunta de Armamento e Defensa da provincia tudense, da que foi secretario”. Posteriormente, en 1833, foi “oidor” da Real Audiencia de Galicia, con sede na Coruña, da que chegou a ser decano e tamén rexente interino, morrendo nesta cidade. Rodríguez Vaamonde, de tendencias liberais moderadas, participou activamente nas Cortes de Cádiz, onde foi secretario da Cámara e, posteriormente, tamén na vida parlamentaria no Trienio liberal.
Finalmente temos que facer constancia de Juan Ramón de la Barcia, médico do Cabido, e que como procurador do xeral asumirá tamén importante protagonismo nos episodios belicos da francesada. Este persoeiro presidirá no Trienio liberal a “Junta Apostólica” que defensora do absolutismo establécese na nosa bisbarra., estará presidida por D. Juan Ramón de la Barcia, médico do Cabido (premiado logo cunha Cátedra na Universidade de Santiago) e procurador, xunto a D. Manuel de Castro, barón de Sancti Johanni, D. Ignacio Manuel Pereira, señor de Reboreda e do Pazo da Xunqueira (o membro mais activo, nomeado logo coronel), D. Tomás Blanco Cicerón, capitán do Rexemento de Tui, D. José Pérez de Limia, crego de Valadares, D. Basilio Gil Araujo, crego de Cequeliños, D. Manuel María Núñez e D. Manuel María Avalle, señor de Fiolledo e exdeputado. Esta xunta mesmo inicia un levantamento armado, en 1820, que perdurará, con pousa intensidade, ata 1823.
Juan Ramón de la Barcia y Lacueva foi catedrático de Medicina na Universidade de Santiago dende 1825 e iniciador dunha saga de médicos que chega ata os nosos días. A súa mais interesante aportación foi ter introducido a vacina de Jenner, contra a viruela, ao pouco de ser creada, e ter vacinado á poboación do sur de Galicia e Norte de Portugal. Mantivo sempre as súas ideas absolutistas que mesmo o levaron ao desterro en Ferrol en 1834.
Outros tudenses con reseñable participación na Guerra da Independencia foron os seguintes:- Vicente Kindelan y Meneses (nado en Tui en 1874), dunha linaxuda familia tudense, participou na Guerra como capitán de Infanteria e de Granaderos do Rexemento Provincial de Tui, cando morre era Tenente Coronel graduado de Infanteria por méritos de guerra.
- Laureano Sanz y Soto (natural de Tui – 1793), integrado en 1808 na columna que acompañaba as tropas francesas do mariscal Junot para unha primeira tentativa de invasión de Portugal. Ao coñecer a sublevación do 2 de maio baixo a dirección do coronel Conde de Maseda retornan a España, participando dende aquela en toda a Guerra de Independencia: Rioseco, San Marcial, etc. Logo ocupou alto cargos políticos e militares.
- Francisco Avila y Lacueva, o historiador participou activamente nas loitas bélicas contra os franceses na nosa terra, e chegou ser tenente de Infantería
- José Maria Ruibal y Verdugo, que en 1809, con quince anos, escapa de Tui ocupada polos franceses para unirse as tropas dos paisanos que cercaba a cidade, incoporándose xunto ao seu compañeiro de fuxida, Juan Manuel Fernández –empregado da aduana- á compañía de “Tiradores do Miño” que dirixia o presbítero ponteareán, Felipe de la Concha. Participa en numerosas accións militares no cerco de Tui, na batalla de Carrcedo ou de Pontesampaio, onde é nomeado capitán, ¡con quince anos!. As suas peripecias guerreiras están recollidas nun diario inédito que aportaría interesantes datos á historia tudende deste período da Guerra de Independencia. Tras a súa estadia en Perú retornou a Tui onde foi alcalde, en 1842.

viernes, 20 de febrero de 2009

Notas ao entroido tudense


A celebración do Entroido ten adquirido na cidade de Tui unha grande sona, pois participan no desfile do martes de entroido numerosas comparsas e milleiros de persoas ateigan as rúas tudenses para contemplar este espectáculo. Ata o punto que na actualidade o martes de entroido é festivo local no noso concello.
Este desfile de comparsas e disfraces, con todo, posúe unha vixencia de escasamente vinte anos, pero foise consolidando coma unha das grandes citas festivas tudenses vencellada ao enterro do bacallau no domingo seguinte. Este entroido actual é de caracter urbano, pois recollendo unha parte da tradición do carnaval, asume moitos aspectos que espallan os medios de comunicación, seguindo as pegadas dos cariocas: desfiles, comparsas con música, pouca roupa, etc. Outro efecto/defecto máis da “globalización” que padecemos. Con todo a principal característica do entroido, a ruptura da orde establecida, a alteración dos roles sociais, etc. cumprese abondosamente na festa tudense, pois, por fortuna, moitas comparsas, e especialmente coas suas coplas satíricas, pasan revista á vida da localidade.
Pero lamentablemente, en Tui a recuperación do entroido, logo da chegada da democracia, non supuxo a recuperacion das vellas tradicións vencelladas ao ciclo “carnavaleiro” da nosa terra. Nun artigo do erudito tudense Manuel Fernández Valdés, de 1961, -que reproducimos de seguido- comprobamos como aínda existía daquela a lembranza da tradición do xogo das olas na nosa cidade, testemuña das celebracións tradicionais do entroido en Tui. A outra figura sempre presente no noso entroido, eran as “mascaritas”, amplamente espallas no franquismo como única expresión satírica permitida: eran disfraces feitos coas ropas vellas da casa, que enlazaba tamén coas antergas tradicións do país e lonxe do disfraz “comercial” que hoxe tanto abunda.
Con todo son os pobos os que, paseniñamente, van conformando as súas costumes que andando o tempo serán xa tradicións. O Entroido como tantas outras cousas ten mudado pero aínda estamos a tempo de recuperar vellas tradicións que nos identifican.
Polo seu interese reproducimos o xa referido traballo de Fernández Valdés sobre o entroido de Tui pois ilustra os elementos máis difundidos en tempos pretéritos do noso entroido.

EL CARNAVAL
Manuel Fernández Valdés

“Febrerillo loco” nos ofrece, más altas o más bajas, las fiestas del Carnaval. Son fiestas de gran arraigo en el vulgo, desde una antigüedad muy remota. Son derivadas de las famosas fiestas “Lupercales”, dedicadas al dios Pan. Se celebraban en la Roma pagana con desenfrenadas orgías; los hombres se disfrazaban con pieles de animales y llevaban cencerros a la cintura. Reminiscencias de estas máscaras son los “zamarrones” de Laza y de Salamanca, los “guirrios”, “mazorros”, “cigarrones”, “choqueiros” y otros muchos que algunos creen de origen prehistórico. Aunque estas fiestas han decaido mucho, no han desaparecido.
Concretémonos al carnaval finisecular de Tui en sus tres modalidades: callejero, de salón y doméstico. El Carnaval callejero con sus máscaras de escoba, cochambrosas, está muy bien suprimido. En este Carnaval debemos incluir el antiguo juego de las ollas. Todas las criadas del servicio doméstico guardaban las ollas y tarteras de barro, inutilizadas durante el año, pero conservando su forma. Y en Carnaval se hacía un gran corro en las plazas y encrucijadas, separadas las criadas por una distancia de tres o cuatro metros y por el aire se iban pasando de mano en mano las ollas o tarteras, hasta que se estrellaban. La culpable era castigada –en todos los juegos se castigan las faltas- pasando todas las que participaban en el juego sus manos tiznadas de hollín por la cara de la culpable, que, como es natural, devolvía las caricias. El juego seguía con otro cacharro, hasta que se agotaban las existencias. Al final, todas, tiznadas, desgreñadas y con las ropas en desorden parecían furias del Averno.
Las sociedades de recreo celebraban animados bailes de máscaras, que tambien prodigaban en las casas particulares que dispusieran de piano y un buen salón. En el Teatro se hacían grandes bailes de pago, a los que acudía la buena sociedad, para sostener, desde palcos y plateas, grandes batallas de serpentinas y confettis. De estos bailes se recuerdan muchas bromas que pergonan el ingenio y humorismo de los tudenses. De ello salió enriquecido el anecdotario de Tui.
El Carnaval doméstico se traduce en las pantagruélicas comidas de ritual en las carnestolendas. Había que despedirse de la carne antes de entrar en el reinado del bacalao. No olvidemos que aquellas cuaresmas eran mucho más tiranas que las actuales.
El lacón con grelos alternaba con los monstruosos cocidos “con todos sus cabales” como diría Picadillo: “cacheira”, oreja, pezuña, rabo....
“¡Alegría, alegrote,
que anda o rabo do porco no pote!”
Y la reposteria nos brindaba –y sigue brindando- las ricas filloas, orejas y flores de Carnaval.”


Publicado en “Boletín de Información del Centro de Iniciativas y Turismo de Tui”, febrero de 1961, p. 3.
Rafael Sánchez Bargiela

martes, 17 de febrero de 2009

Crónica da Guerra de Independencia en Tui (III): A batalla de Mourentán e cando fican 3311 homes con 36 pezas de artilleria en Tui.


Na anterior crónica comentabamos como o mariscal Soult tralo fracaso do seu intento de cruzar a Portugal primeiro en Tui e logo no esteiro do Miño, decide que encamiñarse cara Ourense para cruzar o Miño naquela cidade e penetrar en Portugal pola “raia seca”.
O historiador Osuna Rey no seu magnífico libro “Los franceses en Galicia” relata as ordes de Soult: “ordena que la división de caballeria de Lahoussaye se ponga en marcha el 17 de febrero a lo largo de la orilla derecha del Miño hasta Ribadavia para continuar hasta Ourense. La caballeria de Lorges que estaba en O Porriño debía marchar hacia Ribadavia pasando por Ponteareas. La 4ª división (Heudelet), partir desde Vigo, con los zapadores (coronel Garbe) para llegar lo más pronto posible a Ribadavia. Las órdenes fueron también para que el Cuartel General y la 3ª división (Delaborde) partiesen el 17 por A Franqueira hacia Ourense; la 2ª división (Mermet) debia dejar Tui el día dieciocho.’La primera división (Merle), cuyo cuartel general aún estaba en A Guarda, y la caballería ligera (Franceschi) con el suyo en Baiona, debían comenzar sus movimientos el 18 y pasar por Tui el 19, recomendándose a Franchesi marchase de ta forma que pudiese que pudiese ocupar la vanguardia del ejército’”.
No seu percorrido a división de Heudelet e as tropas que acompañaban ao xefe dos servizos do exército, o coronel Lenoble, chegan o 17 á ponte das Achas, que cruzar ap día seguinte tras superar algunha pequena escaramuza, en Melón realizan un descanso no que consumen as reservas de viño daquel mosteiro benedictino e continúan a Ourense.
Namentras a 4ª división de dragóns do xeneral Lahoussaye chega o 17 á ponte de Mourentan, sobre o río Deva, e topan alí coas forzas de paisanos comandadas polo abade Mauricio Troncoso de Lira, que conseguiron frear avance frances durante toda a xornada, pero ao caer a tarde aos xinetes tomaron terra como forzas de infanteria vadearon o río, e ocuparon, en loita corpo a corpo, as aldeas inmediatas e mesmo Mourentán e logo Cequeliños queimandoas por completo, logo de saquealas.
Un oficial francés relata: Mas de 400 españoles perdieron allí la vida; a la vista de la carniceria y de las casas reducidas a cenizas, deploré la suerte de aquellos infortunados (...) los habitantes de Mourentán abandonaron su aldea, huyendo a la montaña hasta donde fueron perseguidos y se mató a un gran número de ellos. A cifra de vitimas esta en revisión pois non se corresponde cos rexistros dos libros de defuntos, probablemente un centenar de mortos nesta xornada será unha cifra máis axustada.
Este episodio de Mourentán ten un doble significado, por unha banda, é o primeiro combate serio que os paisanos de Galicia presentaron ao exército francés, logrando facerlle numerosas baixas aínda que resultaba imposible deter a unha maquinaria tan potente como eran as tropas napoleónicas. Dende ese dia as escaramuzas, os ataques por sorpresa, as guerrilas, espallanase por toda a provincia tudense e o Abada do Couto será recoñecido como a principal autoridade deste “exército” popular. Sus planteamientos tácticos sobre la utilización del terreno en primer lugar, su constancia en la lucha y sus dotes organizativas, hacen del Abad de O Couto, afirma Osuna Rey, una figura singular, quizás la primera de todas las que contribuyeron a la liberación de Galicia.
E tras a derrota de Mourentán o principal obxectivo de Troncoso de Lira será a liberacíón da cidade de Tui. Nestes combates os paisanos adquieren unha experiencian na loita que logo desenvolverán no cerco á cidade episcopal.
O mariscal Soult, que sairá de Tui posiblemento o 19 de febreiro, ao coñecer as moitas dificultades que atopan as súas tropas no camiño cara Ourense e comprobando como o movemento da artilleria retrasaba a todo o exército pois a orografia dificultaba o seu tránsito, determina unha reducción sustancial do parque de artilleria, ordeando que o resto retroceda á cidade tudense.
El mariscal juzgando que Tui era un punto importante, confió su mando al general Lamartinière, oficial con raro mérito –recollemos un escrito dun militar francés Lenoble citado por Osuna-, dejando en la ciudad una guarnición de más de 350 hombre de infantería que debían aumentarse con los que salieran de los hospitales –tenían 900 enfermos- y todo el personal de artilleria que se reuniese en Tui, además de 36 piezas de todos los calibres del parque, disponían allí de dos morteros, varios cañones y municiones llevadas desde Vigo.
Tras a chegada das forzas de artilleria, entre o 20 e 22 de febreiro, Tui tería unha guarnición de 3.311 homes, entre os que contabamos aos xa citados ingresados nos hospitais e tamén 300 ou 400 feridos e enfermos repartidos polas casas da localidade ao coidados dos propios tudenses. Os tudenses daquela hora tiñan que sufrir as consecuencias da ocupación militar francesa: aloxar as tropas, esixencias de impostos e contribucións, saqueo de víveres, incautación de armamento e munición, pois as tropas francesas, segundo testemuñas da época, estaba mal dotada e peor sumnistrada tendo que usar os recursos dunha terra, ben pobre daquela, pois nin os muiños abondaban para o sumnistro de fariña. Resulta evidente que diante dunha forza armada de tal envergadura os habitantes de Tui pouca resistencia poderían presentar e agardaban a oportunidade que chegaría nas vindeiras semanas cando as tropas do país poñan cerco á cidade.

Rafael Sánchez Bargiela

viernes, 13 de febrero de 2009

"O Santo Oficio da Inquisición en Tui" por Juan Miguel González Fernández




O Santo Oficio da Inquisición nace na época medieval, como un instrumento do Papa para loitar contra as herexías. No albor da Idade Moderna irase establecendo nos países occidentais. No caso de España (Coroas de Castela e Aragón), foi nos tempos dos Reis Católicos cando adquire pulo, como organismo de abarcaba toda a xeografía, por riba de fueros e privilexios locais, e que quedaba supeditado ao monarca e quedaba á marxe da Igrexa nacional.
Nesta expansión, primeiro se establecerá en Valladolid, para logo pasar a Galicia. Formouse un “distrito” que abarcaba todo o Reino. A súa instalación na estratéxica cidade de Santiago será lenta e conflitiva. Nun segundo intento serio, o Santo Oficio galego queda fundado en 1574 baixo a éxida do inquisidor Quijano del Mercado.
No cume desta organización político-relixiosa encóntrase o Inquisidor Xeneral. Destes hai dous que se teñen por naturais de Tui -ainda que poda confundires a cidade co bispado-, son: o Ldo. Juan de Cortázar (1584-91) e o Dr. en dereito Marcos Veira y Otero (1690-93); tamén estivo vencellado ao país o Ldo. Juan Rojo Mendizola (1647-50), coengo doctoral da Catedral de Tui. As veces este cargo directivo só era un paso dentro da súa carreira administrativa; así, Rojo Mendizola chegará a ser Inquisidor de Logroño e Murcia. Cortazar, que fora fiscal de Canarias, ascenderá a Inquisidor de Valencia e Valladolid. O coengo Veira Otero, achegado do Gran Inquisidor Sarmiento Valladares, que viña de Navarra, foi promovido a Fiscal de Santiago, logo saiu Inquisidor de Valladolid, para logo pasar ao Tribunal da Corte, e finalmente a altísima praza de conselleiro da Suprema.
Na base da pirámide e extentidos por todo o tecido galego, estaban os comisarios, sempre cregos -abades os máis-, e os familiares, quen buscaban gañar maior categoría social e blindarse en caso de problemas, co “fuero” privativo da Inquisición. En 1587 a cidade de Tui contaba con cinco familiares (en Salvaterra nada menos que 7), 6 en 1641, e 4 en 1680. Segue a manter un comixario no 1611, neste caso o Provisor -xuiz máximo da diocese- do Bispado, pero pérdeo en 1670. En resume: en Tui mantívose nos finais do século XVI e todo o XVII un número case constante de representantes, sen dúbida pola inmediatez da fronteira con Portugal, pola que entraban e saían xudeos, dependendo do que apretase a represión nun ou noutro estado.
A Inquisición perseguía aqueles comportamentos que atacaban a ortodoxia católica moral e dogmática, tal como estaba formuladas no Concilio de Trento. Os principais “delitos” que perseguía o Santo Oficio de Galicia nos seu tempo de explendor eran: as proposicións (blasfemias, etc.) (35,5 %), os xudaizantes (20,5 %), a bigamia, o luteranismo e que ían contra a propia Inquisición.

No caso concreto de Tui, centrouse sobre todo nos xudaizantes ou falsos conversos, que pasaban con impunidade a fronteira galáico-lusa, facilizado polo feito de que as coroas de Portugal e España uníronse desde o reinado de Filipe II; os xudeos portugueses, fuxindo da represión inquisitorial, establecéronse nas localidades próximas á raia (Baiona, Tui, Pontevedra, etc.). O Inqusidor Diego González xa sinalaba que queriendo entender los inquisidores de Portugal contra alguno, se pasan a Galicia, y se mudan los nombres [...] y se casan en la tierra y se avecinan y en tiempo de Paulo tercio, por con breve suyo se reconciliaron a nuestra fe sesenta y cinco mil dellos por judíos [...] y han pasado de Portugal a Galicia. Na cidade de Tui foron procesados en torno a 20 reos por xudeoconversos.
Velaquí dous exemplos significativos. Cando a Inquisición mete preso ao boticario de Tui Francisco Luís, a súa nai, veciña da Coruña, e outra muller de Vigo, fuxirán do Reino, a primeira para Francia e a outra para Portugal. Cando interrogan en Santiago a Francisco de Tapia, éste descobre unha rede de xudaizantes, entre os que se contaban o acaudalado Tomé Coronel, arrendador de beneficios eclesiásticos-mesmo os do bispado-, con contactos en Madrid, o cal non logra salvar a súa muller, Antonia Saravia, acusada por sete testemuñas de observar a Lei de Moises, a cal acabou denunciando a varios correlixionarios; a Inquisición impúxolle a reconciliación con confiscación de bens, tendo o matrimonio unha facenda valorada na importante cantidade de 200.000 reais.
No Museu Diocesano de Tui gárdanse cinco sambenitos -únicos en España- consistentes en pintura sobre lenzo, nos que constan o nome e filiación de varios herexes xudaizantes. Un bo número foron penados na fatídica data de 1617. Entre eles contábanse seis fillas do mercader Enríque Méndez; e tamén varios membros da familia Coronel (a muller do comerciante Antonio Paz, e a viuva do avogado Tomé Rodríguez). Todos serán acusados de “herexes xudaizantes", imponéndose o castigo de reconciliación que supoñía o embargo de bens, agás dous que xa fuxiran, a os cales lle correspondía morrer queimados en efixie (figura de pau).
-->Estos sanbenitos exhibíanse nos muros da catedral para escarnio público, pero pasado un tempo os sucesores conseguían, mediante un pago, que foran tapados; daí ven a expresión tirar de la manta. Durante a segunda metade do século XVI algúns linaxes de conversos ou cristians-novos, accederon, mediante compra directa a Roma, ás canonxías da Catedral de Tui, caso dos Saravia -tesoureiro- e dos Coronel. Desde 1601 houbo problemas, pero será en 1616 cando a Inquisición oponse a que acceda ao cargo Tomé León Coronel, perseguíndo con saña aos seus familiares. Finalmente, en 1617 os coengos da Igrexa de Tui impuxeron o estatuto de limpeza de sangue -a imitación de Toledo-, que descartaba para un cargo ou posto a quen tivesen antecesores xudeos, mouriscos.., de xeito que só aceptaban a cristiáns-vellos. Para exercer un máis grande control e para castigar aos réprobos, xirábanse as Visitas de Distrito, que comprendían as localidades máis conflictivas do Reino de Galicia. A cidade de Tui foi visitada en oito ocasións (1567-1649), todas baixo distintos inquisidores. Atopábase pois entre as poboacións de frecuencia alta, compartindo o terceiro posto con Ourense, e só por baixo de Pontevedra (11) e Baiona (9). Polo xeral o percorrido comezaba en Ribadavia, seguía por Salvaterra, logo Tui, dalí a Baiona e finalmente corría a Pontevcedra polo litoral da ría de Vigo, si ben na Visita de 1570 víñase en dirección contraria. As razóns son dúas: controlar a raia occidental con Portugal, por onde entraban os xudaizantes, e vixiar os portos nos que se tiña tratos cos extranxeiros, sempre sospeitosos. Estas campañas tiveron xeralmente un éxito bastante relativo.

martes, 10 de febrero de 2009

Crónica da Guerra de Independencia en Tui (II). Fracaso de Soult de penetar en Portugal polo Miño e primeiras insurreccións dos paisanos.


O Mariscal Soult unha vez establecido en Tui non desatende o seu propósito que non é outro que cruzar a Portugal, para artellar esta invasión desplega pola nosa comarca, segundo informa Osuna Rey, as suas tropas do seguinte xeito:
- A primeira división, ao mando de Merle en A Guarda
- A segunda, con Mermey ao fronte, en Tui - A terceira en Salvaterra con Delaborde - A carta en Vigo comandada por Heudelet - Fanceschi ao mando doutra división en Baiona - Dous rexemento de cabaleria de Lorgen en O Porriño - Os dragóns dirixidos por Lahoussaye pola ribeira do Miño ata á altura de Melgaço. Soult desprazase ata A Guarda apoderandose das barcas dos pescadores daquela vila para remontar polo río, impedindollo o fogo das baterias de A Insua e Camiña. “Soult, continua Osuna, ordenó que los barcos desde el mismo puerto de A Guarda, y por tierra, se llevasen por el norte del Tegra hasta Pías, una aldea a una legua de A Guarda. Y para estos trabajos Soult encargó a sus zapadores que transportaran los barcos hasta el Tamuxe, y que hicieran un camino practicable para la artilleria desde Tui a la zona de Camposancos, donde colocarían las piezas en apoyo del paso del río, amén de que traerían cañones del calibre 24 del fuerte de A Guarda con el mismo objeto. De la artilleria encargó Soult los trabajos al general Bourgeat, que consiguió llevar las piezas de hierro que estaban montadas en los muros del castillo que defendía A Guarda.

Na mañá do 15 de febreiro as tropas napoleónicas están dotadas con barcazas e apoiadas pola artilerria para tentar curzar o río Miño na zona da desembocadura do río Tamuxe, no actual concello de O Rosal, fronte as illas de Canosa e Morraceira do Grilo. Nun primeiro intento son 300 homes os que cruzan o río aproveitando a noite e a pleamar , segundo Avila y Lacueva en sete barcas, pero fose pola escasa pericia dos remeiros ou pola forza do río un dos barcos afastase dos outros, que toman terra entre Seixas e Caminha pero as descargas da artilleria portuguesa os obrigan a retroceder ás tropas de Soult. A outra barcaza foi arrastrada pola corrente ata o bosque de Camarido, logo de Caminha e fronte á fortaleza portuguesa de A Insúa, onde desembarcan, segundo o historiador Osuna Rey, un capitan, 4 sarxentos e 30 soldados. O batallón nº 21 de Línea do exercito portugués ao mando do tenente coronel Champalimaud que estaba acampado nos arredores de Caminha diante da ameaza francesa xunto con moitos paisanos renden na mañá do 16 de febreiro a este grupo de napoleónicos no bosque de Camarido, na foz do Miño.
Soult comproba que resulta imposible penetrar en Portugal cruzando o Miño e ordena, o día 17 de febreiro, que as tropas móvanse en dirección a Ourense para entrar en Portugal pola “raia seca”.

Namentras estes episodios bélicos discurren polo Baixo Miño en Tui recibese a orde de Soult de agrupar a todos os franceses feridos ou doentes, así aos 400 ingresados no Hospital tudense unénse os case cincocentos que estaban en Pontevedra. Pero para o mantemento deste elevado número de tropa, lembremos que na provincia de Tui estaban instalados ata 22000 franceses, os mandos militares napoleónicas comunicánlle as autoridades tudenses, o Concello e as Xustizas da cidade e dos partidos da provincia importantes impostor e gravámenes. Sirva como exemplo que nos partidos de Crecente e Albeos os fraceses esixen: veinte mil raciones diarias de pan, vino, carne, gallinas y huevos, pidiendo juntamente caballerias y capotes.
Tanto o sentimento de invasión como estes importantes gravamenes aos que abrigaban, se fose o caso, pola forza as tropas de Napoleón, neste mesmos días comeza a insurrección dos paisanos, un dos principais lideres deste movemento contra o invasor será Mauricio Troncoso de Lira e Soutomaior, abade de Vilar e o Couto, nas terras de Crecente, quen asuma este papel diante da falla de reposta das autoridades civis e a inexistencia de autoridades militares na nosa zona, pois o exercio que mandaba o Marques de la Romana atopabase polas terras orientais de Ourense, sen intención de facerlle fronte aos franceses.
O Abade do Couto será a persoalidade máis rexa destes episodios bélicos na noza provincia tudense e responsable do cerco a que será sometida a cidade tudense a principios de marzo. O propio Mauricio Troncoso nun documento que publica Osuna Rey relata como comezou o seu labor o ver como as xentes entregan o esixidos polos franceses:
Visto esto por dicho Abad pasa con unos pocos mozos a la casa del Regidor (de Crecente) adonde estaban concurriendo las gentes con los ganados, caballerias y capotes. Sorprende a la Justicia e individuos del Ayuntamiento, quitándoles todo lo que tenían dispuesto para enviarselo al enemigo, y al instante pasa órdenes a los caudillos y justicias, poniéndoles pena de la vida para que inmediatamente todos los hombres sin excepción de persona, aún de clérigos y frailes, se presenten con armas ocupando los puentes como ha sido el de Mourentán, Esmoriz, Tayn y el de las Achas, lo que se ejecutó el mismo día cubriendo aunque con poca gente dichos puentes; y viendo los enemigos que lo que ellos pedían se retardaba, el día catorce del mismo mes llega una partida de caballería por el puente de Mourentán caminando hacia Creciente, se les hace fuego y se la ha muerto quince y quitándole sus caballos se le remitieron a Oimbra al Excmo. Sr. Marqués de la Romana, y al mismo tiempo cogiendo cincuenta y un prisioneros los cuales se remitieron al Corregidor de la plaza y villa de Melgado…
Escaramuzas que anticipan o que será logo a “batalla” que terá como escenario a ponte de Mourentán o día 17, este combate será o primeiro episodio bélico serio protagonizado polos nosos paisanos contra os invasores, comprobando os franceses que os paisanos posuen un gran espíritu de insurrección fomentado por las proclamas de la Romana, segundo informalle por escrito o general Lahousaye ao mariscal Soult errando completamente pois o Marques de la Romana non tiña actividade algunha na provincia tudense, pero este espíritu de rebeldía era animado e impulsado especialmente polo devandito Abade do Couto e a súa decidade actuación.
Deste episodio de Mourentán daremos conta na nova entrega desta crónica.

martes, 3 de febrero de 2009

Hoxe hai douscentos anos que entraron as tropas napoleónicas en Tui. Crónica da Guerra de Independencia en Tui (I)


-->
En el día 3 de febrero, viernes, festividad de San Blas, á las 9 menos cuarto de su mañana empezaron a entrar por la Corredera en nuestra ciudad de Tuy (las tropas francesas) en número de 166 de a caballo, que yo he contado, y venian dela parte de Redondela en descubierta y abanzada; y en la tarde del mismo día llegaron 5.000 de infantería de acia Rivadavia, y asi estubieron entrando en la ciudad por dias hasata el numero de 22mil hombres á las ordebes del General Soult, Duque de Dalmacia, con el fin pasar por esta parte al vecino Reino de Portugal
Así descrebe a chegada das tropas napoleónicas a Tui, hai hoxe douscentos anos, o historiador e testemuña ocular dos feitos Francisco Avila y La Cueva na súa monumental “Historia de Tuy y su obispado”. Desde xeito a vella cidade episcopal, daquela tamén capital provincial era tomada polas tropas invasoras sen atopar resistencia por parte da poboación.
As tropas francesas tiñan entrado en Galicia no aninovo de 1809 perseguindo ao exército inglés de John Moore, que embarcan na cidade da Coruña, logo da batalla de Elviña o 16 de xaneiro que é a primira acción bélica en Galicia na que morre o propio xeneral Moore. Entre esa data e a toma de Tui as tropas francesas ao mando do mariscal Soutl irán tomando as cidades de Galicia, por rendición, e chamando a autoridades e veciños a xurar fidelidade ao rei José I. Soutl avanza dende a Coruña e o mariscal Ney penetra polas provincias de Mondoñedo e Ourense en persecución do restos do exercito español que, comandados polo Marques de la Romana, fuxe dun encontro militar. Lugo, Betanzos, Santiago de Compostela, A Coruña réndense e o 26 de xaneiro entran en Pontevedra e o 31 Vigo entrégase aos franceses.
A cidade de Tui dende o mes de maio de 1808 vivía pendente dos acontecementos que sucedían en Madrid ou noutras capitales. Avila y Lacueva o lembra así: Desde ese momento su Ayuntamiento, el Reverendo Obispo, su Cabildo Catedral, toda la ciudad y Obispado no perdieron medio alguno para abrir suscripciones y persuadir la necesidad de hacer frente a los usurpadores de la Patria y el trono, y no solo esto, sino que prodigaron los fondos e intereses de sus pertenencias a cuantos quisieron alistarse en las banderas realistas de la independencia e infinidad de jóvenes de todo el obispado se prestaron voluntariamente a defender la justa causa (…) Y sucedió que en el día de San Antonio, 13 de junio, sin saberse como ni de que manera se alborotaron los pueblos hasta las más remotas aldeas diciendo en todas partes que los franceses estaban entrando respectivamente en cada población y las gentes con grande confusión, tropel y espanto unas huían a una parte y otras a otra sin saber que lo que hacerse hasta que después se averiguo que todo fue un engaño (…) muchos lo atribuyeron a efectos de la Divina Providencia para que los Gallegos se preparasen cuanto antes para llevar adelante lo comenzado
A ocupación francesa do reino de España significou tamén o desartellamento de boa parte do entramado estatal e deste xeito cada territorio terá que organizarse e así o fara o Reino de Galicia. É preciso lembrar tamén que a presenza de tropas militares nun territorio significaba para os Concellos e, consecuentemente, para os veciños contribuir con cartos ou con bens no mantemento e acollida dos soldados ou co seu propio traballo na realización de estructuras defensivas (murallas, baluartes, etc.). Non digamos cando as tropas eran inimigas pois o saqueo era un risco constante. Velaí o medo das paisanos e como éstes asumiran a defensa do territorio, ao non existir un exercito organizado, nin unha estructura de poder definida.
Y en el domingo 22 de enero llegó la noticia a Tuy de que ya se hallaban en la ciudad de Santiago, con cuya nueva se conmovieron todos los habitantes de la nuestra, los Frayles y las Monjas abandonaron sus respectivos conventos, el Ilmo. Obispo se ausentó de aquí en la madrugada del 25 del propio mes, los vecinos unos huían a las aldeas, otros ocultaban lo que tenían en sus casas y todos andaban confusos y llenos de zozobras sin saber que hacerse y las campanas tocando a rebato para alarmar los jóvenes con el fin de irles a hacer frente al puente de San Payo, como en efecto al día siguiente 23 salió para allí toda la joventud de Tuy, e yo fuy unote los que la acompañó, pero a la llegada al puente como no se hallase en el sitio otra alguna gente para su defensa y los esta ciudad eran pocos para hacer frente a tanta multitud de enemigos, acordaron retirarse como así lo hicieron aguardando mejor ocasión.
Como en tantos outros lugares o señor da cidade o bispo, daquela Garcia Benito, fuxe cara a súa terra natal en Extremadura e serán os membros do clero, especialmente, algúns fidalgos e membros do Concello os que asuman a dirección da resistencia aos franceses. Asi tanto o Xustiza da cidade, o xuiz Cosme Antonio Rodríguez Seoane, coma o procurador xeneral, o médico Juan Ramón de la Barcia, asumiran o caudillato dos tudenses que se unirán ás alarmas e partidas de paisanos que en pouco menos dun mes porán cerco á nosa cidade.
Outro tudense contemporáneo dos feitos, e autor dun magnífico diario sobre este período, José María Rubial, escribe: Os franceses se portaron con mucha política el primer día, pero luego les pareció que tenían fuerzas suficientes para sujetar el país que les había recibido pacíficamente, y comenzaron a tratarlo cual si lo hubiesen conquistado a viva fuerza. Se derramaron por las aldeas inmediatas, robando cuanto podían haber a las manos, y maltratando a sus habitantes. No se condujeron mucho mejor en la ciudad. Los conventos fueron desalojados por sus moradores y transformados en cuarteles y hospitales, las iglesias de San Francisco y de las Monjas fueron profanadas y convertidas en caballerizas, las imágenes que, por descuido o falta de tiempo quedaron en ellas, han sido acuchilladas. No valía a los vecinos dedicar sus criados al servicio de los franceses que tenían alojados en sus casas, sino que eran obligados a cuidar de los caballos y a otros ministerios más viles, al mismo tiempo que veían robar lo que tenían y se les insultaba y vejaba brutalmente. Más bien que tropas de una potencia civilizada que venía a dominar el país , parecían hordas de barbaros salidas de Africa para asolarlo y destruirlo
Pero os franceses chegaron a Tui con outro obxectivo como era cruzar a Portugal para someter a este reino e dende a nosa cidade o mariscal Soult, á que chega o 10 de febreiro, deseña os seus proxectos. En torno a Tui reúne Soutl a todas as súas tropas para penetrar en Portugal, desbotando entrar por Valença tanto polas súa fortificadas defensas como polo feito que os portugueses retirarán á súa ribeira as barcas, tanto de pasaxe coma de cabotaxe, e o río viña moi cheo pois aquel era un inverno con moita chuvia.
Pero os intentos de Soutl para cruzar a Portugal fican para a seguinte crónica.

Rafael Sánchez Bargiela