jueves, 13 de agosto de 2009

O arco da festa de San Roque

Esta vindeira fin de semana celébrase na cidade de Tui a festividade de San Roque que goza de grade sona na bisbarra; a entusiasta comisión das festas de San Roque e San Bartolomeu editou un programa no que figura o seguinte artigo que deseguido reproducimos.


O ARCO DA FESTA DE SAN ROQUE


As festas populares, como estas de San Roque e San Bartolomeu, posuen unha longa tradición. Así, Avila y La Cueva infórmanos que xa no ano 1681 o bispo tudense Frei Simón García Pedrejón “mandó a suplicas de la Justicia y Ayuntamiento de Tui que el día de San Roque, 16 de agosto, se guardase a lo subcesivo por día festivo en la ciudad y aldeas de Pazos de Reis y Randufe (...) y empezó este precepto el 16 de agosto de aquel año”. A devoción a San Roque está case sempre vencellada á peste, pois este santo tiña sona de protector fronte a estes terribles sucesos, consecuentemente o seu culto está amplamente espallado e congregaba a moreas de xente. Aínda na actualidade a procesión de San Roque é, posiblemente, a que mais participantes congrega das que se realizan na nosa cidade evidenciando a pervivencia secular desta devoción.
As festas teñen asociadas ás celebracións litúrxicas unha serie de elementos que as singularizan e conforman unha mostra da cultura tradicional ou popular. No noso caso, eran as festas de San Bartolomeu ás que, ata hai décadas, conservaban varias manifestacións deste caracter: a presenza das “ostreiras”, a feira do liño, a entrega de pitas negras ao apostolo Bartolomeu, etc. Pero hoxe queremos mostrar unha tradición ata agora escasamente coñecida e que formaba parte das celebracións das festas de San Roque.
A foto que acompaña a estas liñas foi publicada na revista madrileña “Blanco y Negro” no ano 1934 e ofrece unha imaxe da procesión de San Roque ao seu paso polo torreiro. Podemos observar o ambiente desta celebración popular, mulleres e homes que acompañaban a imaxe coas súas altas velas, o grupo de gaiteiros que abría a marcha procesional, o palco de madeira colocado xunto ao muro do adro, o artístico cruceiro, os faroliños de papel que alumerían pola noite no decurso da verbena.
Pero nesta imaxe sobresae especialmente o arco dedicado a San Roque colocado na entrada ao adro da igrexa parroquial. Un sinxelo arco realizado con paos de madeira, que cruzándose forman debuxos xeométricos, recubertos de verde, posiblemente buxo, adobiado con faroliños e cun debuxo ou lámina sobre San Roque no seu centro. Xunto á figura do santo aparece unha inscrición da que, por mágoa, únicamente podemos ler: “San Roque libranos de la peste”, resultando imposible a lectura do resto; posiblemente fose unha oración ou un “gozo” sobre o noso santo.
A representación iconográfica de San Roque reproduce os seus típicos elementos: representado como peregrino, con traxe corto e capa, portando un bordón e ao seu carón o can, elemento imprescindible na súa iconografía. Entre os santos sanadores, no noso caso da peste, San Roque é o máis popular de todos. A súa historia está baseada en lendas, carecendo doutras testemuñas, e conta que naceu en Montepellier (Francia) a mediados do século XIV e tras repartir os seus bens as pobres, marchou como peregrino a Roma (de aí que moitas veces no seu chapeu de abas figuren cruzadas as chaves pontificias, símbolo do peregrino á Cidade Eterna), onde viviu tres anos dedicado a atender aos enfermos de peste. Logo de contaminado pola pestilencia, que nas imaxes aparace representada nunha perna, retirouse a un monte onde, por misericordia divina, era atendido por un anxo que lle curaba as feridas e un can que proveialle de comida, representado cun boliño de pan na súa boca.
Erguer arcos conmemorativos é unha tradición que temos documentada xa no mundo romano, aínda que de seguro ten orixes máis remotas. Levantábanse para celebrar acontecementos sociais, triunfos militares, visitas de persoeiros ás vilas e cidades, etc. En xeral eran arcos vexetais, pero ás veces eran realizados noutros materiais, pero sempre de caracter efémero vencellados a unha festa ou acontecemento. Excepcionalmente estes arcos eran realizados en pedra coa intención de que perdurasen no tempo, hoxe conservamos exemplos deste tipo tanto de época romana como posteriores.
Estes arcos vexetais eran correntes ata hai algunhas décadas nas festas, nas entradas aos adros e torreiros por onde ía transitar unha procesión... ou cando visitaba unha parroquia o seu bispo ou algun persoeiro de sona. Con este arcos expresaban a ledicia dunha festa ou un acontecemento salientable para unha comunidade local. Na nosa bisbarra consérvase esta fermosa tradición na parroquia de San Miguel de Tabagón que todos os anos o sábado anterior ao primeiro domingo de febreiro erguen un espectacular “arco-maio”.
Esta tradición espallada, e perdida, en numerosos lugares de Galicia está ligada ao coñecido como ciclo do maio, ou manifestacións relacionadas coa chegada da primavera e o conseguinte renacer do mundo vexetal, que nunha sociedade agraria tiña unha grande importancia. Unha manifestación deste ciclo, os arcos-maios, foron co tempo asociados a outros momentos da vida social, nomeadamente festas ou eventos pero que continuaban testemuñando a pervivencia destas antergas tradicións.
Velaí pois este arco de San Roque erguido polos veciños do noso barrio amosando unha expresión da nosa cultura tradicional que cómpre non esquecer.

Rafael Sánchez Bargiela

viernes, 7 de agosto de 2009

Agustín Rodríguez Bahamonde, un liberal tudense nas Cortes de Cádiz

Este artigo foi publicado recentemente na revista "Pregón" que editou o Concello de Ponteareas co gallo das festas do Corpus Christi 2009

AGUSTIN RODRIGUEZ BAHAMONDE, un liberal nas Cortes de Cádiz






A celebración ao longo deste ano do Bicentenario da Guerra da Independencia na nosa terra ten contribuido a recuperar a memoria deste importante acontecemento que, conservado na memoria popular con grande vigor, reclamaba unha atención dos historiadores que afortundamente ten acadado.

A vila de Ponteareas tamén presenciou o paso das tropas napoleónicas e moitos dos veciños desta xurisdicción sofriron intensamente os desmanes dos ocupantes. Ás xentes do Condado e A Paradanta cábelles a honra de ser os primeiros en presentar batalla directa contra as tropas comandadas polo mariscal Soult na ponte de Mourentán. Os labregos e paisanos comandados polo Abade de Vilar, D. Mauricio Troncoso de Lira e Soutomaior dificultaron o paso dos reximentos franceses cara Ourense e abriron a loita contra os invasores. Certamente o nome do abade de Vilar e do Couto reclama a atención da que é merecente como o gran protagonista na provincia de Tui da rebelión contra os franceses. Outro afervoado loitador nesta guerra foi outro presbítero ponteareán Felipe de la Concha, responsable dos “Tiradores do Sobroso” logo chamados do Miño cun grande protagonismo no cerco de Tui.

Outra figura eminente neste período e dotado dunha gran proxección especialmente nos labores parlamentarios das Cortes de Cádiz é outro fillo de Ponteareas, Agustín Rodríguez Vaamonde (ou Bahamonde, como figura noutras oportunidades). Foi batizado na parroquial de Ponteareas o 10 de xuño de 1769, fillo de Don Agustín Rodríguez, cuxas orixes familiares están en Valeixe, e de Dona Luisa Vaamonde, cuxos pais eran oriundos de Santa María de Xermar (Cospeito – Lugo). Aínda que carecemos de noticias sobre a situación social da familia, esta debia ter recursos dabondo para enviar ao seu fillo a estudar tres anos de Filosofía no convento franciscano de San Antonio en Tui (1786-1788) e logo cursar Leis e Cánones na Universidade de Santiago de Compostela. Recibe o grao en Leis o 11 de xuño de 1791 “precedido para ello el riguroso examen, prevenido en Real Cédula del que salió aprobado némine discrepante”. De inmediato o recen licenciado comeza as súas prácticas no despacho de D. Pedro Fernández Vaamonde e Sanjurjo (¿será parente seu?), avogado da Real Audiencia do Reino de Galicia, con exercicio na feligresia de Santa Cristina de Bugarín. Unhas prácticas que van do 15 de xuño de 1791 ao 18 de abril de 1795. Neste momento trasládase a Madrid para realizar, e superar, os exames establecidos para o exercicio da avogacia.

Posteriormente casa en Tui con Xoana Roca Portela e desenvolverá na, daquela, capital provincial a sua actividade no ámbito xudicial e político. Segundo nos informa Manuel Fernández-Valdés (1958), en 1807 era xuiz maior real da cidade e xurisdicción tudense. Tras a ocupación francesa, en 1809, foi de novo xuiz e organizou “os servizos de defensa da provincia ata a constitución da Xunta de Armamento e Defensa da provincia tudense, da que foi secretario” e tivo un destacado protagonismo na organización do sitio da cidade fronteiriza. Consecuentemente foi electo, o 21 de febreiro de 1810, como representante da provincia tudense nas Cortes de Cádiz.

A súa actividade nas Cortes foi tan intensa que podemos asegurar que foi o deputado galego máis traballador, aínda que non gustaba de pronunciar longos discursos, quizais porque como recoñecia un cronista ‘fala a trompicóns como falamos os galegos’.

Tivo unha participación moi activa na vida parlamentaria, formando parte da comisión de once deputados encargada de elaborar un proxecto de arranxo e organización das provincias; integrouse tamén nas comisións de Examen de documentos e Reformas do Exército. Presentou na comisión de Constitución unha serie de proposicións relativas á unha nova demarcación dos correxementos en Galicia. Apostaba por unha Rexencia de cinco membros e amosuse partidario da abolición das matrículas do mar, formando parte da comisión de Guerra.

Ideolóxicamente, Rodríguez Vaamonde era liberal pero moi moderado. As actuacións máis destacadas nas Cortes sempre tiveron que ver cos intereses ou a defensa de Galicia. Unha das súas primeiras propostas parlamentaria, que non pasou da tentativa, propuña a supresión dos vasalaxes e contribucións feudais, e estaba precedida dunha breve introducción onde aludía á doble dirección da loita que o pobo español sostiña naqueles momentos: pola independencia e a libertade. Independencia fronte ao estranxeiro pero libertade tamén fronte as relacións feudais de dependencia verbo dos señores xurisdiccionais, cabidos, mosteiros e os seus administradores e apoderados (Hernández Moltaban, 1999)

Continua a súa actividade con novas propostas así o 1 de marzo de 1812 solicitou a suspensión dunha onerosa contribución porque entendía que Galicia xa non podía pagar máis. El foi quen solicitou constituir en Cádiz un batallón formado por residentes galegos (sesión do 18 de xullo de 1812). Foi quen na sesión de 13 de febreiro de 1813 presentou en representación da cidade de Vigo o cambio do símbolo representativo da cidade. Antes era unha cuncha,que facia referencia aos dereitos que o arcebispo de Compostela posuía sobre a cidade viguesa, e por iso se muda o símbolo e pasa a ser un ramo de oliveira. Na sesión do 14 de febreiro de 1813 denunciou o xefe político de Galicia, marqués de Camposagrado, por entender que se excedía nas súas funcións contra os veciños de Domaio e de Moaña, polo que o marqués foi destituido (Barreiro Fernández 2001).

A Agustin Rodríguez Vaamonde cábelle a honra de ser un dos asinantes da Constitución Española de 1812 e foi logo elexido como secretario das Cortes o 24 de xaneiro de 1813, testemuñándose o prestixido do que gozaba naquel parlamento.

A restauración absolutista supuxo o seu abandono temporal da vida política e padeceu persecución polos seus ideias de caracter liberal. O seu nome figura nun informe presentado por Caballero del Pozo en 1814, impreciso e con probas moi fracas, sobre un intento de golpe de Estado liberal que querería proclamar unha república e tentaba prolongar o período de sesións das Cortes Extraordinarias.

No trieno liberal (1820-1823) retornan ás Cortes os deputados liberais entre eles Agustín Rodríguez Vaamonde, agora como representante do reino de Galicia ao non existir distritos máis cativos. Tivo unha destacada actividade política nas Cortes de 1820, formando parte de numerosas comisións parlamentarias e promovendo múltiples iniciativas.

Formou parte das seguintes comisións: de poderes, do tribunal para xuzgar aos deputados, de persecución de malfeitores, de infracións á Constitución, da división provincial, da que promove unha lápida no Congreso o xeneral Porlier, etc. Resaltar a súa defensa das capitais provinciais: A Coruña, Ourense, Lugo, Pontevedra ou Tui, ainda que prefería unha quinta provincia para Santiago; ou o seu proxecto sobre a normativa legal para a navegación entre España e Portugal e o seu apoio á supresión dos señorios eclesiásticos e civís. Agustín Rodríguez Vaamonde destacou especialmente no medio da mediocridade da representación galega nas Cortes de Cádiz e do Trienio (Barreiro Fernández, 2001)

Tras a década onminiosa (1823-1833) en que sofre de novo repesalias, en 1833 ao recuperarse o réximen liberal será nomeado “oidor” ou maxistrado da Real Audiencia de Galicia, na Coruña, da que chegará a ser decano e rexente interino. Algúns autores sinalan que xa ocupara un posto na Audiencia de Valladolid no último ano do trienio liberal, en 1823, sendo posteriormente cesado na conseguinte etapa absolutista.

Finalmente, nas eleccións de 2 de outubro de 1836 retorna ao parlamento Agustín Rodríguez Vaamonde, agora deputado pola provincia de Pontevedra; renunciando ao escano por enfermidade o 22 de novembro de 1836 culminando así unha intensa actividade política. Ao pouco tempo morre na cidade da Coruña sendo soterrado no cemiterio de San Amaro. Pero axiña os seus fillos, o tudense Florencio, do seu primeiro matrimonio coa tudense Xoana Roca, e logo Teófilo, da súa unión coa ribadavense Juan Portela continuarán, especialmente o primeiro, unha intensa carreira política.

Rafael Sánchez Bargiela

Bibliografía:

Barreiro Fernández, Xosé R. Coord. (2001): Parlamentarios de Galicia. Santiago de Compostela, Parlamento de Galicia e Real Academia Galega.

Fernández-Valdés Costas, Manuel (1958): “Familias antiguas de Tuy”. Pontevedra.

Hernández Moltanbán, Franciso J.(1999): La abolición de los señorios en España, 1811-1837. Universidad de Valencia.


domingo, 2 de agosto de 2009

"Tui, capital da fronteira" en A Nosa Terra

No pasado número do semanario "A Nosa Terra", de 23 de xullo, figuraba na sección "Visitar" unha pequena reportaxe sobre a nosa cidade; a vocación de Tudensia é tamén recoller estas achegas sobre Tui que poden pasar inadvertidas para moitos dos nosos lectores.


Tui, a capital da fronteira
Non é mala idea botar a andar unha fin de semana por Tui, capital dunha daquelas provincias que facían de Galiza un puzzle de sete pezas.
Habitada dende o paleolítico, esta cidade pasou polas mans dos Grovios, foi habitada polos homes dos castros, logo polos romanos e mais tarde polos suevos. Fundada e refundada por moitos, segundo quen conte a lenda, foi tamén berce de moitos reis. Dende Witiza até dona Urraca, suevos, visigodos e incluso árabes, camiñaron por riba destas pedras polas que hoxe camiño eu.
Houbo un tempo, tamén agora inconcibible, no que o río non era fronteira. A unidade mantívose até o século XII, até que Portugal se converte en reino independente e tamén en inimigo. Así Tui adquire o seu caracter fronteirizo do que endexamais se desprenderá.
E constrúese esa catedral fortaleza, que nin é igrexa nin é palacio, pero que aínda segue a vixiar a cidade dende o alto do outeiro. Maxestosa. Enorme, oito séculos despois. Obxectivo de moitas guerras, agora obxectivo dos disparos -fotográficos- de moitos turistas.
E é que Tui, coma moitas cidades de Europa, ao estar situada na fronteira foi moitas veces propósito de ataque e obxectivo de agresión. E é precisamente esta fronteira o que lle outorga á cidade esa “vida particular, de tránsito”, roubándolle as palabras a Otero Pedrayo.
Pasear polo seu casco histórico, hoxe apracible, calmo, case pantasma a determinadas horas, non fai pensar nese pasado belicoso. Pero as súas pedras foron testemuñas das distintas invasións viquingas, árabes, e máis tarde napoleónicas. Amalgama de pobos e culturas, as súas casas albergaron a xudeus e cristiáns. Agora estas rúas baleiras de comercios, non falan da actividade comercial que acolleron durante tantos séculos. Rueiros de pedra que soben ata a catedral e baixan até o Miño. As augas miñotas que neste lado do bordo non dividen países se non dúas cidades. Augas atravesadas por unha ponte “internacional”, camiño de ferro cara o país lusitano.
E ao lado do Miño, tamén, o mosteiro de San Domingos, parede de fusilamento de tantos homes que lideraron a resistencia republicana e que fixeron deste pobo o último en caer nas mans dos fascistas en toda Galiza. E a carón da igrexa dominica, onde repousan os restos da belicosa nobreza dos últimos séculos medievais, atópase a Alameda que hoxe so conserva unha pequena parte do esplendor pasado.
E da Alameda pasamos polos carreiros do que un día foi muralla e chegamos á Corredoira, centro neurálxico da cidade e dos seus homes. E sento nas súas terrazas e observo o balbordo dos coches e das xentes, dos paisanos abrumados e orgullosos a partes iguais dunha cidade que foi histórica pola súa importancia e que fará historia pola preguiza duns gobernantes que se resisten a inverter no futuro recuperando o pasado. Porque é necesario rehabilitar todas esas casas derrubadas que caen no abandono pola pasividade de donos e institucións e que incumpren sen miramentos a lei de vivenda galega.
Porque Tui alberga un rico patrimonio histórico que pola pasividade, esquecemento ou nalgúns casos imposibilidade dos seus habitantes e dirixentes está sendo devorado polo tempo que sen piedade demoleu o Teatro Principal, edificio no que por vez primeira a lingua galega resoou nun acto público, e tantas outras casas que aínda que anónimas, os seus muros agochan os segredos de centenares de vidas.
Mais Tui non remata na pedra gris do seu casco antigo. Ten o río e tamén ten a montaña, o monte Aloia, que foi o primeiro parque natural de Galicia. Que engaiola ao visitante pola beleza das súas paisaxes e das súas vistas igual que engaiolou aos nosos antepasados, habitantes dos castros, que no medio deste outeiro estableceron o seu poboado. Vestixios castrexos dos que aínda se conservan algunhas edificacións e unha quilométrica muralla agochada entre natureza do parque.
Aínda que neste relato faltan xustificacións abondan os motivos para facer de Tui parada obrigatoria e un destino inevitable dos que queiran coñecer un pouco máis a historia deste país.
C.S.