viernes, 30 de enero de 2009

Peste e fame en Tui, por Juan Miguel González Fernández


Publicamos hoxe unha colaboración do historiador Juan Miguel González Fernández, investigador da nosa historia, especialmente na época moderna, e autor de numerosas obras de investigación sobre Galicia e especialmente do territorio da antiga provincia de Tui.
Tudensia agradece a Juan Miguel González a súa deferencia ao enviarnos este traballo.

PESTE E FAME EN TUI


Durante a chamada Época Moderna (séculos XVI-XVIII) a poboación de Galicia -e a do occidente europeu en xeral-, sufrirá dous grandes azoutes: os andazos epidémicos e a fame, que case sempre viñan xuntos. Tui non ía ser unha excepción.
A peste e outro tipo de epidemias teñen a súa orixe en lonxanos lugares de España e Portugal -e mesmo de Europa-, extendéndose por contaxio vírico. Tamén e certo que ataca antes e con máis facilidade a corpos mal nutridos.
En abril de 1599 prende a peste máis mortífera na historia de Tui, que entrara polo norte de Galicia. En ese mes a xente empezou a fuxir, o mesmo que as autoridades municipais e os prevendados da catedral; no outono fíxose máis virulenta, marchando o cabido á vila de Bouzas, da regresará en novembro; o único que mantivo o tipo foi o bispo Fr. Francisco de Tolosa; tentouse aillar aos contaxiados levandoos ao convento valeiro do Spiritu Santo e ao cárcere; en decembro a devastadora plaga tiña remitido. Noutro cabo cronolóxico, no ano 1793 prenderá o cólera morbo nas aforas de Vigo, e desde alí extendeuse por toda a provincia: O Porriño, Tui,...
As fames viñan dunha metereoloxía mudada que causaba unha escaseza de froitos, sobre todo de cereal panificable. Debido a isto aumentaban moitísimo os prezos, ata tal que os labregos despois de consumir as súas provisións, pasaban verdadeira fame; outro tanto ou máis acontecía cos artesáns e xente miúda da cidade, quen non producían alimentos. A desnutrición afectaba primeiro aos vellos e nenos e a estación peor era o inverno, cando campeaban as enfermidades das vías respiratorias.
Unha das primeiras “hambrunas” documentadas é a de 1575, cando murió de ella mucha gente no Reino, fuxindo os que poideron a Castela. As dúas grandes fames máis importantes do século XVIII en toda Galicia deixaron unha forte pegada tamén en Tui. A de 1709-10, na que todo el verano llovió sin experimentar calor alguna, y sí mucho frío, estragandose a colleita; e a máis contundente aínda de 1769-70 pola suma escaseza de froitos, de cuyas resultas bajaron de las montañas a esta ciudad infinidad de pobres, murieron muchos de suma necesidad, y no había granos con los que hacer las siembras de las tierras, actuando de urxencia as autoridades para minorar o drama.
De dous xeitos podíase combatir estas plagas: o terrenal, importando os poderes locais masivamente cereais de fora do Reino a baixo prezo (o chamado “trigo do mar”), como en 1769; e tamén o relixioso, mediante unha rogativa pública (tres veces en 1609-21, ou en ¡trece! ocasións no período funesto de 1676-99,..).
A xente daquela cría que os santos eran intermediarios ante a todopoderosa divinidade, por iso encomendábanse a san Sebastián, que xunto con san Roque, eran os recoñecidos para loitar contra as epidemias. En Tui bótase man a san Xián do monte Aloia, facendo un Te Deum ou un percorrido procesional polas rúas da cidade, na compaña dos santos patronos locais. Quedaban aínda restos de paganismo (tradición) na cultura popular, xa que despois de dar voltas á ermida, sumerxíase a imaxe nas pozas das pedras chamadas “da auga e do sol”, segundo o que se precisase , agora ben isto será prohibido polo bispo en 1719 e definitivamente polo seu sucesor Fernández Angulo.

jueves, 22 de enero de 2009

Cómpre rectificar

-->
É propio da condición humana o errar, a equivocación, e aínda que estas notas de Tudensia pretenden se realizar dende un mínimo rigor, requerimento imprescindible para calquer traballo de divulgación, ás veces cometemos erros e erros de bulto, de bulto redondo neste caso.
Na entrada sobre o monumento á cidade de Tui hoxe publicado afirmamos que o seu autor é o escultor Antúnez Pousa en base as notas e noticias que tiñamos obtido, pero o amigo e erudito investigador de todo canto ten relación con Tui, Xabier Añoveros e Trias de Bés, nos comunica que estamos equivocados e que este monumento é obra doutro escultor do Baixo Miño, Magin Picallo. Agradezo especialmente esta rectificación e pido disculpas, en primeiro lugar, aos artistas, especialmente a Magin Picallo, e aos nosos lectores.
Pero esta circunstancia amosa a increible capacidade deste novos medios, como é o blog, pois rápidamente a nosa entrada é consultada e comentada polos nosos lectores e, coma neste caso, correxida polo seu grave erro. Este feito evidencia como este sinxelo blog, Tudensia, é tamén unha laboura compartida entre todos, unha achega colectiva coa participación dos nosos lectores. Gracias.

Tudensia

O monumento á cidade de Tui (entrada rectificada)


A escultura pública non é especialmente abondosa na nosa cidade, con todo posuímos obras de Silverio Rivas, Xoán Oliveira, Xoán Piñeiro ou Alfonso Quinteiro coma exemplos sobranceiros que engalanan algunha das nosas prazas e rúas. Na Praza de Galicia, recentemente remodelada, existe un conxunto escultórico realizado en pedra, encargado polo Concello tudense durante o goberno de Ángel Álvarez Durán, da autoría de Magin Picallo, escultor afincano no Baixo Miño onde posúe unha obra ampla e espallada polos nosos concellos.
Magin Xulio Picallo Durán é natural de Troáns - Cuntís, onde naceu en 1943. Estudou na Escola de Artes e Oficios de Compostela e foi discípulo do egrexio escultor galego, Francisco Asorey. Tras casar, radicouse na parroquia de Goián onde reside e ten o seu obradoiro. Ten obra espallada por España e en Galicia resulta especialmente coñecida a súa escultura "Encontro de dous mundos", monumento conmemorativo do quinto centenario da chegada da carabela "Pinta" a Baiona, instalado no Parque da Palma daquela vila.
Na Praza de Galicia tudense está ubicado outro monumento da súa autoría dedicado á cidade de Tui, un conxunto pétreo con diversos personaxes pero que fica especialmente deslucido pola inapropiada base sobre a que está instalado, pois fronte á pedra cincelada do monumento a súa base, que querería lembrar unha barcaza, realizada en pedra pulida contrasta moi negativamente deslucindo o conxunto escultórico.
A voz popular, por veces tan acertada e ás veces tan cruel, ten batizado a este conxunto e a súa praza como a “do Sida”, en referencia aos personaxes ateigados uns sobre outros.
Con todo, este conxunto monumental responde a unha simboloxía que xira arredor da propia cidade de Tui e cuxa explicación tomamos dunha folla solta e mecanografada existente no Arquivo Municipal tudense:
“1.- A figura máis salientable debe interpretarse coma un caudillo celta, en actitude de arrastre –como tirando- e, ao mesmo tempo, indicando o camiño. Remata nun salto ao vacío que simboliza o futuro.
2.- Está tamén o gaiteiro, en actitude de camiñante, formando conxunto co resto, expresa o folclore galego.
3.- A parella de home e muller, porta o primeiro dous seixos, un en cada mán, tentando de provocar unha “chispa” para o lume do sacrificio ordeado polo druida. A muller leva o muiño na mán. Ambos caracterizan ao pobo celta.
4.- A continuación, un guerreiro caído simboliza á Idade Media, plagada de mártires, guerreiros vencidos, atropelos históricos, etc.
5.- Remátase o monumento nun petroglifo, insinuando o núcleo central ao arranque da nosa cultura.
6.- A outra parte do monumento descompóñese en tres figuras entrelazadas, todos mozos, apoiándose e tendendo a mán, elevando e en movemento cara adiante cunha columna en medio e un mozo tallando un capitel; quérese expresar a riqueza arquitectónica e histórica de Tui, antiga capital do reino de Galicia.
7.- A figura central leva na man uns pergameos que representan a cultura.
A obra está pensada en forma de carro ou proa de barco elevada, buscando o futuro, descompoñéndose en catro conceptos: traballo, arquitectura, cultura e folclore.
Podemos ver tamén o escudo de Tui, aínda que non na súa representación heráldica tradicional. A lúa a leva o caudillo celta na mán e as tres estrelas se ven, de xeito abstracto, no núcleo central do monumento.”
Coñecer o que o escultor quixo representar con esta obra axudará a súa valorización, ainda que a principal virtualidade dunha peza escultórica de carácter monumental como está da que hoxe falamos é acadar unha comunicación co espectador para converterse nun referente do espazo público que ocupa, para articular este espazo. E certamente esta obra non logra esta función tanto pola súa inapropiada base, como polas suas dimensións e a súa propia estructura compositiva; non chega a converterse no referente simbólico da cidade ao que aspiraba. Pero é unha peza singular que merece a nosa estima, obra dun digno e acreditado artista da nosa comarca do Baixo Miño.

domingo, 18 de enero de 2009

O historiador tudense Suso Vila finalista do Premio Historia Medieval de Galicia

-->
O historiador tudense Jesús Vila resultou, hai agora un mes, finalista do Premio de Historia Medieval de Galicia e Portugal 2008 convocado pola Editorial Toxosoutos xunto coas Fundacións Comarcais de Noia e Muros cun traballo titulado “A cidade medieval de Tui”.
O xurado presidido polo profesor da Universidade de Santiago de Compostela, Carlos Barros Guimeráns, subliñou deste traballo o “interese descritivo dos acontecementos políticos e sociais, economía e grupos sociais, monumentos e territorio da cidade de Tui, dende o século XIII ao século XV, baseándose en fontes da Catedral tudense”.
Noraboa pois a Suso Vila por este galardón e pola publicación inmediata da obra na colección “Trivium” da editorial Toxosoutos. Agardamos, con expectación, a lectura desta obra e as súas anunciadas achegas á historia da nosa cidade.
Cómpre lembrar que no pasado ano outro tudense acadou tamén esta mesma condición de finalista no anterior edición do premio, foi Ernesto Iglesias Almeida coa súa obra, xa editada, “O antigo bispado de Tui en Portugal”.
--> -->

martes, 13 de enero de 2009

Notas sobre toponimia



Estes días ten chegado as miñas máns unha obra recentemente editada “Toponima de Galicia” de Fernando Cabeza Quiles, pola editorial Galaxia na súa colección “Guías AZ”. Unha obra fermosa e altamente recomendable, que nos achega ás orixes de numerosos toponimos da nosa terra, un traballo rigoroso lonxe das etimoloxias, aínda en boga e que non fan senón rebuscar por orixes ignotas e imaxinarias, as raigames dos nomes dos lugares.

Dunha ollada selectiva da obra entresacamos unha serie de párrafos vencellados ao noso concello e que ofrecen interesantes aportacións para o coñecemento do noso territorio, da orixe de certos toponimos espallados pola xeografia tudense.

1.- “En canto ao hidrónimo Miño, o primeiro que resalta, ao tratar de coñecer a súa procedencia significativa e etimolóxica, é a súa posible relación coa voz latina “miniu(m)” , ‘minio, vermellón, óxido de chumbo de cor vermella’. Esta conxectura cadra coas primeiras teorías sobre o nome do Miño. Así, San Isidoro, nas súas célebres Etimoloxias, asegura que a voz minium, definidora da citada cor, entón moi abondosa en Galicia, deu nome ao río. Algo parecido atopamos en Xustino, cando escribe. “Regio cum aeris ac pumbi uberrima tuum et minii quod etiam vicino flimini nomem dedit” (Xustino, XLIV, 3, 4), ou, o que é o mesmo: “Rexión (Galicia) riquísima de cobre e chumbo e tamén de minio que mesmo lle deu nome ao rio veciño (O Miño)” (...) Outra posible base etimolóxica deste hirónimo é a indoeuropea *mi/*mei/*moi , proposta por Krahe que estaría presente no nome doutros ríos europeos, coma o polaco Minia, o alemán Main, afluente do Rhin; e o irlandés Maoin, así como na palabra do letón maina, ‘pantano’ (Moralejo, 1980, 167-168)” (p. 241.242).

2.- Volvendo aos toponimos vencellados con prantas ou cultivos está “Malvas de malvales, que debe facer referencia á pranta chamada malva.” (p. 426).

3.- Tamén están os topónimos Rebordáns, na Galicia occidental, e Rebordaos, preferentemente na central ou continental, que poderían facer referencia a arbores silvestres, se é que estes nomes de lugar reproducen o vocábulo galego rebordán igual a ‘árbores silvestre ou breva” (p. 537).

4.- “O topónimo Sobrado, para o que cómpre reconstruir un antigo superatu ou superato, ‘altura’, ‘que está sobre ou enriba’, aparace na documentación medieval con esa forma (...) Outros topónimos dos mesmo significado que Sobrado os de Sobrada, Sobradas, Sobradelo. (...) pero non debese confundir, dada a súa forma similar, cos de Sobredo, Sobreda, Sobrido, e algo menos cos de Sobral, Sobreiral e Sobroso, que son abundanciais, coas súas respectivas terminacións –edo, -eda, -ido, -al e –oso, da árbore chamada sobreira, presente nalgunhas partes abrigadas e temperás de Galicia, como poden ser determinados lugares costeiros e os vales dalgúns ríos, onde tamén se documentan os topónimos Sobreira (referido a unha sobreira soa), A Sobreira (seguramente máis moderno có anterior, pola presenza do artigo) e Sobreiras, provenientes do latín serodio *suberaria e este do latín clásico suber.” (pax. 583-585).

5.- “Segundo a profesora Elisa Ferreira, os topónimos Encuarte, Enguarde Engarde corresponderían a un termo relativamente recente do tempo dos coches de cabalos, oa ser un encuarte os cabalos de reforzo que se unían ao tiro principal antes de subir unha pendente particularmente forte. Referiríanse, xa que logo, os devanditos topónimos a lugares situados ao pé das costas, onde se efectuarían os “engardes” ou uniòn dos devanditos cabalos suplementarios (Ferreira, 1983: 31-32).

Ao anterior respecto, existe un lugar chamado Souto de Engarde, na parroquia de Caldelas, Tui (Pontevedra), onde se debía facer a anterior operación; emprazamento que debe estar, polo tanto, ao pé dunha forte costa ou pendenye pola cal discorrería un camiño real.” (pax. 590)

6.- O topónimo Anta, en singular, “o máis probable é que nos atopemos perante un topónimo arqueolóxico, que nos sinala a presenza dunha ‘anta’, denominación popular dos dolméns do período megalítico, sendo tamén posible que en ocasións os topónimos Antes e Antas, en plural, alundan a varias antas ou dolmens ou, simplemente, a varias pedras cavadas en forma de marco ou en forma de laxe plana.” (p. 43).

7.- Outro abundancial é topónimo Barrocal, Barroca ou Barrocas que ven da voz galega barroco, “que o dicionario de E. Rodríguez dá cos significados de ‘barrueco, berrueco, perla irregular’; voces castelás, as devanditas de barrueco e berrueco, de orixe prerromana que teñen o significado de penedo, gran rocha granñitica redondeada. A partir, xa que logo, da palabra galega, hoxe ausente nos dicionarios modernos, barroco=’penedo, rocha’, formaríase este topónimo abundancial, en alusión a unha agupación de grandes pedras” (p. 103-104).

8.- Outra tautoloxia ou repetición de pedra parace o topónimo Coto do Galo ou Cota de Galo, “que está composto polas palabras ‘coto’, na súa acepción do altura pedrosa, e ‘galo’, nome de moitos lugares que se caracterizas por seren moi pedrosos” (p. 222)

9.- Funchal, “para explicar este toponimo cómpre reconstruir a palabra do latín serodio *fenuculu, (e este de feniculu), ‘fiúncho’ ou ‘funcho’ (como di o portugués), en alusión a un terreo abundante en fiúnchos, nome galego máis frecuente do Foeniculum vulgare, planta herbácea e perenne, pertencente á familia das umbelíferas, tamén chamada vulgarmente ‘anís’ especialmente a súa semente, porque esta planta aromática e de sabor doce semellante ao do anís se usa para substituir este nos alcohois caseros.” (p. 294).

10.- Outro topónimo de procedencia xermánica, en canto procederen de antigos xenitivos rematados en –edi, de apelativos xermánicos de posesores ou propietarios terratenentes dunha vila ou gran posesión territorial, que non de posesores xermánicos necesariamente é Guillarei (p. 109-110).

Convido aos interesados a achegarse a esta interesante obra onde atoparan moita máis información sobre unha das meirandes riquezas que posuimos: a nosa toponimia. Difundir e conservar este legado (especialmente a microtoponimia, por exemplo, os nomes de fincas) é un importante reto para a nosa sociedade.


jueves, 8 de enero de 2009

Trinta anos da morte de Eduardo Padín


O pasado 6 de xaneiro, festividade de Reis, cumprirónse trinta anos da morte do humorista e debuxante e pintor tudense Eduardo Padín, un dos máis sobranceiros artistas que ten dado Tui.
Nado na cidade tudense un 13 de outubro de 1886, seu pai era Ricardo Padín (o seu tio Hipólito Padín Díaz de Robles foi Alcalde de Tui nas últimas décadas do século XIX) e tamén un gran artista e a súa nai Leonor Rodríguez. Cursa os seus primeiros estudos no Seminario da cidade e como, sinala Clodio Gónzalez Pérez, “logo abandonou os estudos e adicouse a outras labouras, antre elas a de pintar: obras primeirizas son as pinturas da capela do Seminario, algúns cadros para o convento de monxas franciscanas, o telón para o monumento da Semana Santa das Clarisas, as vidrieiras do desaparecido pazo episcopal...”.
No ano 1916 publica os seus primeiro debuxos ou “monos” na revista “Vida Gallega”, que pola boa acollida axiña figuran na portada da revista. Esta revista, fundada en 1909 por Xaime Solá Mestre, foi un acontecemento periodístico, tanto pola súa continuidade ata 1935 como pola nómina de colaboradores como pola ampla difusión que acada e, especialmente, polo tratamento da imaxe, tanto fotográfica coma as ilustracións. Eduardo Padín será entre 1924 e 1927 subdirector da revista e colaborador ata a súa desaparición o 30 de xaneiro de 1935.
En 1923 comeza tamén a súa colaboración en “Faro de Vigo”, no ano seguinte participa con varios cadros humorísticos no semanario tudense “La Semana”. Tamén participou coas súas ilustracións noutras publicacións como “La Integridad” de Tui, “La Región” de Ourense, “El Pueblo Gallego” de Vigo, “E Ideal Gallego” de A Coruña, etc.
Dende 1930 establécese en Vigo traballando como administrativo nun garaxe até a súa xubilación.
Da súa obra pictórica hai numerosos exemplos espallados por Tui, Vigo e numerosas cidades pois realizou unha obra ampla e abondosa, caracterizada polo seu dominio do debuxo e o seu realismo. Podemos citar, coma exemplo, o retrato do Bispo Salvado, conservado no Museo Diocesano, ou o retrato do bispo Florenco Cerviño, hoxe no Salón de Plenos da Casa do Concello, paiasaxes tudense, etc.
Eduardo Padín Rodríguez salientou tamén pola súa iniciativa en numerosos ámbitos da vida social: era un animador entusiasta das sociedades de recreo tudense, logo en Vigo foi, entre outras cousas, presidente da sociedade de “Amigos del Arte” que organizou, por exemplo, a exposición dos traballos da aula de debuxo o modelado do Instituto de Segunda Enseñanaza tudense, que dirixia o profesor Prieto Coussent, nos Salóns de Faro de Vigo na primavera de 1935.
Forma parte dunha xeneración de humoristas gráficos galegos que desenvolveron a súa actividade nas tres primeiras décadas do pasado século (como Castelao, Vidalés Tomé, Maside, Torres, Díaz González, Leumas, Osés, etc. que viron truncada a súa traxectoria pola traxedia da Guerra Civil.
Nunha entrevista en Vida Gallega (na súa segunda época na que xa non colaborou) en 1955 preguntánlle:
“- ¿Es usted partidario de la pintura moderna?
- Soy partidario de todo lo bueno, sea de ahora o de antes. Pero rechazo terminantemente las desviaciones, los camelos, con que hoy nos quieren engañar un buen número de seudopintores. Unos trazos, unas líneas, unos brochazos más o menos geométricos, ¿pueden ser considerados como obras de Arte?. Una cosa es el cartel publicitario –en éste si que se ha notado el avance- y otra muy distinta un cuadro o un dibujo.”
Eduardo Padín morreu aos 92 anos de idade o 6 de xaneiro de 1979 cando tras pasar o Nadal e Aninovo en Tui “volta para Vigo no coche de línea. Ó apearse na parada da rúa da República do Uruguay atopouse mal e entrou nun bar, denbde o que foi trasladado a un centro hospitalario, ao que xa chegou cadavre”.
Coincidindo co centenario do seu nacemento organizouse na Igrexa de San Domingos unha exposición antolóxica da que por mágoa no foi editado catálogo e salvo o libro de Clodio González de 1983 ou a escolma que figura na obra “Artitas tudenses” de 1993 non existe outra obra dedicada ao noso artista que reclama o seu lugar na panorámica artistica galega.