sábado, 27 de diciembre de 2008

Crear "novo" patrimonio co novo centro de saúde


As datas do Nadal e o Aninovo son propensas á formulación de desexos, de bos desexos, que enchen páxinas de xornais, emisoras de radios e os nosos teléfonos móbiles con numerosos “sms”, pelexando por unha difícil orixinalidade. Ao rebufo deste ambiente xeralizado dende este blog quereriamos formular unha proposta de cara ao vindeiro ano, a piques de comezar, para que fose, alomenos, considerada polas instancias correspondentes.

Semella que neste novo 2009 podería iniciarse a construcción do novo centro de saude de Tui, a ubicar na parcela que ocupou a Praza de Abastos na rúa Casal Aboy. Sen entrar a valorar a idoneidade da súa ubicación, en absoluto óptima pero posiblemente a única posible no centro urbán tudense, gostaríamos dende este blog formular unha iniciativa ao respecto. Pero cómpre realizar un doble prantexamento incial, sen esquecer que estamos xa en período de adxudicación deste proxecto por parte da Consellería de Sanidade.

Por unha banda, este edificio de carácter público ou institucional ocupará un lugar privilexiado na nosa cidade, cunha finalidade asistencial; un espazo público tanto no seu ámbito exterior como interior cómprelle unha arquitectura funcional ao servizo desta finalidade e que artelle o espazo público circundante, especialmente pensando na futura praza ou parque público inmediato e na presenza do antigo edificio “San Paio” (hoxe biblioteca e teatro municipal).

Paralelamente non podemos esquecer que este novo edificio ubícase nunha cidade declarada Ben de Interese Cultural na súa categoría de conxunto histórico, e o patrimonio cultural é a principal sinal de identidade da nosa cidade e, paralelamente, o seu máis importante recurso económico. Pero o patrimonio tudense no soio debe ser conservado e posto en valor; na nosa cidade é imprescindible “crear” patrimonio, novos elementos que polas súas características enriquezan, dende prantexamentos contemporáneos, o noso conxunto patrimonial, para que andando os anos figuren nas guías turisticas ou nos roteiros culturais tudenses.

A construcción do novo centro de saude é unha oportunidade neste sentido que é imprescindible non desbotar. Non é de recibo realizar nunha cidade coma Tui un novo centro de saude semellante ao “adefesio” actual, na Praza de Galicia, que cando menos no seu aspecto exterior é un exemplo de feismo arquitectónico. A propia Consellería de Sanidade da Xunta de Galicia ten realizado edificios similares recoñecidos con diversos premios, como exemplos de boa arquitectura. Poderiamos citar exemplos coma o Centro de Saude de Miño (A Coruña) de Irisarri e Piñeira Premio FAD 2005, ou dos mesmos arquitectos o Centro de Saude de Domaio (Moaña) seleccionado para o premio europeo Mies Van der Rohe 2001, o de Viveiro de Manuel Gallego Jorreto, ou o do barrio de Coia (Vigo) de Alfonso Penela, etc. Exemplos extraidos dunha sinxela búsqueda a través de google, evidenciando a posibilidade de levar adiante esta proposta.

Resultaría unha feliz iniciativa que a construcción deste novo centro asistencial tudense contribuise a unha mellor atención aos cidadáns do seu ámbito e que, paralelamente, promovese o enriquecemento do singular conxunto arquitectónico de Tui. Non é unha utopía cómpre únicamente vontade dos responsables institucionais desta obra.


sábado, 20 de diciembre de 2008

Un Nadal tudense, con boleardos e bandos de reis


Achegándose aos tempos do Nadal resulta de interese evocar vellas tradicións vencelladas a estas festas, pois a pesares da secularización e a comercialización indecente destas datas permanece na inmensa maioría de nós unha vivencia intensa destas celebracións navideñas que percorre os tempos. Rememorar vellos costumes é un xeito de achegarnos á riqueza de expresións populares destas datas que nos falan dunhas tradicións inxeridas nas nosas raices culturais, na nosa identidade colectiva.
O Nadal que desenvolvíase en Tui nos primeiros tempos do século pasado céntrabase, coma hoxe, nas datas de Nadal, Noitevella e Reis.
A cea de noiteboa xiraba arredor do bacallau con repolo ou coliflor, elemento culinario non relacionado en absoluto coa nosa proximidade ás terras de Portugal, senón que constiue unha lembranza da vella obriga de gardar vixilia naquela noite (por tanto, non estaba permitada a carne) e que prendeu nos costumes de tantas e tantas casa tudenses que aínda hoxe celebran esta noite con estes manxares.
Era tradicional que en moitas mesas houbese viño tinto quente con zucre e compota de peras ou mazás. Pero o principal elemento da docería desta cea navideña era o “boleardo”: “El boleardo –sinala o erudito tudense Manuel Fernández Valdés- es propio de este tiempo de Pascuas y es tan consustancial con estas fiestas como el turrón. Es un bizcocho bastante duro, al que se le da forma triangular. El secreto de su elaboración estriba en utilizar levadura de maíz (...) El sabio académico don Javier Sánchez Cantón en un folleto editado hace años por el Patronato Nacional de Turismo al hablar de la cocina y la repostería de España cita los boleardos y mazapanes de Tuy al mismo ritmo que los turrones de Jijona y Alicante, peladillas de Alcoy, etc.”. O boleardo era un doce moi estendido en Galicia e que no sur de Pontevedra adquiría forma triangular. Unha mágoa que na actualidade este doce, que aínda aparece en moitas informacións de carácter turístico coma unha recomendación gastronómica tudense, non se conserve máis que nalgunhas casas da nosa cidade que o elaboran coa súa receita familiar e segreda. Quizáis algunha das numerosas confitarías tudenses podería recuperar a elaboración deste doce tradicional.
Outra peza gastronómica con moita sona na nosa cidade son os peixiños de améndoa das monxas Clarisas ou “Encerradas”, que tamén en moitas casas comparten sobremesa con turrón e mazapán. Este doce monástico agocha tamén unha tradición de raíz xudía que pervive na nosa cidade e testemuña as pegadas desta comunidade hebrea en Tui.
Se rememoramos aqueles anos de inicios do século XX cómpre falar da Misa do Galo, na Catedral a media noite, onde os músicos da capela catedralicia interpretarian algún dos villancicos do mestre Posse. Eran moitos veciños, tamén chegados dende o rural, que participaban nesta función lutúrxica, onde nos faltaban as falcatruadas que non eran alleas ao consumo etílico.
Outra tradición perdida son dos “bandos de reis” que no 5 de xaneiro percorrían as vellas rúas tudenses pedindo o aguinaldo polas casas. Eran grupos de tres persoas (ás veces algunha máis), normalmente mozos, que cantaban coplas, tanto en galego coma en castelán, e que variaban segundo as propinas que recibiran.
“Somos os reises do quiquiriqui
imos a ver o que nos botan aquí.
Somos os reises do cacaracá
vamos a ver que nos botan acá.
Somos os reises da Cabra Fanada
vimos aquí, non nos deron nada”
Coido que trátase dun costume relacionado cos antigos “ranchos de reis” que ainda nalgunhas zonas de Galicia, mesmo nas inmediatas comarcas do Condado e A Paradanta se conservan coas súas rechamantes indumentarias. Estas pequenas agrupacións ían casa por casa levando a súa animación e as súas coplas, e constituindo o millor pregón para a chegada da cabalgata de Reis, co seu cortexo de animación e ilusión para todos.
Vencellado ás mesmas tradicións populares do ciclo de Nadal están as “rondallas”, con grande implantación nos concellos veciños de Gondomar, O Porriño ou Vigo que podemos aínda disfrutar nos dias do aninovo polas rúas tudenses cos seus abandeirados, uniformes, e instrumentos de todo tipo, mesmo charrascos, cruces de chapas... que alédannos cos seus sóns.
Boleardos e bandos de reis, dúas antigas tradicións navideñas tudenses, cuxa lembranza nos ofrece a oportunidade de desexar a todos os noso lectores un bo nadal.

(A imaxe corresponde ao Misterio dun nacemento en barro do século XVIII do Convento das Clarisas de Tui)

jueves, 4 de diciembre de 2008

Caldelas protagoniza a primeira peza de teatro en galego que se conserva



Estamos rematando o ano 2008, dedicado na nosa cidade á lembranza do insigne escritor e polígrafo Xosé María Álvarez Blázquez. A celebración deste ano posibilitou o descubrimento das múltiples facianas ou facetas abordadas polo noso escritor ao longo da sua traxectoria vital.
Posiblemente unha das súas meirandes contribucións á cultura de Galicia teña sido o seu labor como editor, a través das editoriais Monterrey e posteriormente Castrelos. En ambos selos sacou do prelo numerosas obras literarias e de investigación de extraordinaria importancia para a nosa cultura contemporánea e polo rescate do esquecemento de textos clásicos
Entre estas obras figura a edición da primeira peza de teatro escrita totalmente en lingua galega que se conserva e que ten como protagonistas ás xentes miñotas de Caldelas. Trátase do “Entremes famoso en que se contiene la contienda que tubieron los labradres de la feligresia de Caldelas con los portogueces sobre la pesca del rio Miño. Año de 167...”, ainda que máis coñecida como “Contenda dos labradores de Caldelas”.
Este manuscrito foi publicado por Fermín Bouza Brey no ano 1953 na editorial Monterrey de Xosé María Álvarez Blázquez. Nunha nova oportunidade atopamos o interese do editor tudense por recuperar e divulgar esta xoia da nosa cultura, un traballo que neste ano dedicado á súa lembranza foi posto en valor.
A obra é da autoria de Gabriel Feixoo de Araúxo, do que descoñecemos case todo salvo que era “licenciado” e que estaba ao parecer emparentado co P. Feijoo. Fermín Bouza Brey establece tamén como data o ano 1671, podendo ser o da súa redación ou da sua primeira representación. O término “famoso” empregábase naquela época para indicar que esta peza teatral fora representada alomenos unha vez pois a peza, é evidente, foi escrita para ser representada.
A peza está composta de 433 versos con grande variedade métrica e atópase nun manuscrito do século XVII da Biblioteca Nacional de Madrid procedente da casa ducal de Osuna. Este texto, segundo Bouza, non sería o orixinal senón unha copia realizada por un copista que descoñecia o galego e o portugués. Para os estudosos é custionable que a peza sexa un “entremés”, xénero daquela xa moi ben condificado, e do que se aparta esta obra.
Da Galipedia recollemos: “Ten como tema un dos moitos enfrontamentos que os habitantes das dúas beiras do río Miño mantiñan polos dereitos da pesca. Na peza, un fidalgo portugués pretende saltarse a regulamentación tradicional facendo dous lances (saída dos barcos pesqueiros) por cada lance que fagan os galegos. Fronte a el, o cabaleiro Roleiro está disposto a impedilo e ambos loitan en escena, saíndo campión o galego, que unha vez só en escena conta como é a batalla. Os espectadores saben que os portugueses son derrotados polo pranto que unha portuguesa realiza no escenario sobre o cadáver do seu home. A obra termina coa reconciliación final entre os habitantes das dúas beiras e a celebración conxunta dunha festa e dun baile.
Na Contenda, o fidalgo si que responde a tipo de fachendoso e mullereiro que presentaban os fidalgos dos entremeses, pero Roleiro non é o rústico parvo e, ademais, por riba, gaña, de modo que hai unha subversión social. Ademais, a peza está localizada nun tempo e nunha xeografía concretas. E o espectador identifícase con Roleiro”.
Asi pois esta peza teatral ubicada nas ribeiras miñotas de Caldelas e Friestras é a primeira obra teatral que se conserva escrita íntegramente en galego. As terras tudenses teñen pois á honra de fornecer para a nosa cultura, naqueles séculos escuros, esta peza teatral que ilustra sobre a lingua, os costumes, as relacións de veciñanza... en definitiva a vida social das xentes do Miño.
Todo un monumento da cultura e a lingua galega centrado en Tui e que, por mágoa, é prácticamente descoñecido polas xentes da nosa cidade. Confiemos que, máis pronto que tarde, algún grupo de teatro animese a representar esta peziña para recuperala para a memoria colectiva dos tudenses divulgando deste xeito seu coñecemento.