domingo, 30 de enero de 2011

O Galiñeiro ameazado

Nos últimos tempos aparecen na prensa diversas noticias sobre o perigo que corre o monte Galiñeiro -inmediato ao noso concello- pois no recentemente resolto concurso eólico pola Xunta de Galicia está prevista instalación de aeroxeneradores neste enclave, que salienta tanto polos seus valores naturais, ecolóxicos e históricos. A implantación destes aparellos danaria gravemente este enclave.

Sobre o aspecto histórico hai xa anos que o Jaime Garrido na súa obra "Fortalezas de la antigua provincia de Tuy" (Pontevedra, 1987) amosounos a importancia deste castelo rochoso, dotado dunha ampla muralla e co seu recinto defensivo. Esta fortaleza está directamente relacionada coa fortaleza do Monte Aloia, e a súa longa muralla, ou a acrópole do Faro de Budiño. Forman parte dunha serie de "castelos" rocheiros que se extenden por toda Galicia e dos que descoñecemos en boa medida a súa historia, ligada de seguro que aos séculos da Alta Idade Media.

Reproducimos a continuación un "post" do xornalista Manuel Gago sobre a fortaleza do monte Galiñeiro publicado no seu blog "Capitulo Cero" (de moi recomendable visitahttp://www.manuelgago.org/blog/) nos que, entre outros moitos temas, ven estudando estes castelos espallados pola nosa terra. Tomando unha referencia documental publicada polo historiador Fernando Alsina sobre as "respublica ingeniorum", Gago traduce este término e atribue a estas fortalezas a unha denominada "República ou Goberno dos Homes Libres" que documentaríamos nos séculos anteriores ao cambio de milenio, desenvolvendo unha interesante teoría sobre este período histórico do que descoñecemos case todo. Agradecemos a Manuel Gago a súa autorización para a reprodución da sua entrada sobre o Galiñeiro.

A implantación desta planta eólica ameaza pois directamente esta riqueza patrimonial como queda en evidencia na seguinte ilustración que fornecen os amigos do Instituto de Estudos Miñoranos. Aínda que Tudensia naceu con vocación de ocuparse de temas tudenses, a proximidade do Galiñeiro e a súa pertenza ao mesmo territorio histórico e xeográfico da nosa cidade xustifica, se fose o caso, a nosa atención, sumándonos ás voces que reclaman a anulación deste proxecto nada respectuoso co noso patrimonio natural e cultural.



A Fortaleza do Galiñeiro: o impresionante refuxiode guerras esquencidas

20 / September/ 20109 comentarios

Fotos: Sole

Os vellos de Vincios chamábanlle ao Galiñeiro o Pico das Sete Camisas, porque no inverno vestíase sete veces de de neve. Aínda que a temperatura global do país subíu nas últimas décadas, este lugar continúa a ser un espazo de metereoloxía bravísima na que ata ao toxo lle custa medrar. Estamos a case setecentos metros de altura, e estou alucinando con todos os meus sentidos ante o que aquí vemos.

Cando comezamos a República de Homes Libres, e non sabíamos que procurabamos a aventura, non tardou en saír a referencia ao Galiñeiro. Ao norte do monte Aloia de Tui, seguindo a serra, no seu estremo contrario, permanecía unha fortaleza pouco coñecida, e tan enigmática coma o Aloia e o Castro Valente. Co Aloia e outra fortaleza máis, o Faro de Budiño, compartía outra característica: case voa sobre a Depresión Meridiana, o corredor xeolóxico que permite facilmente chegar desde o Miño ata o interior da provincia da Coruña sen grandes obstáculos orográficos.

Para preparar a conferencia de Pontevedra, decidimos avanzar nesta secuencia de fortalezas do sur, das que comezamos a ter hipóteses máis ou menos elaboradas sobre a cronoloxía. Ao subirmos ás penedías do Galiñeiro, atopamos un lugar fascinante, duro, pero no que se percibían facilmente as estruturas defensivas. A este pico, o Galiñeiro Norte, chámase o Couto do Demo -moitos nomes infernais teñen estes castelos. Aquí tes a súa localización.

Fotos: Sole

Entre enormes penedías de gneis alí enriba hai unha fortaleza tan descoñecida como de enorme relevancia. Aquelo non é un castro. E non se parece en nada ás pequenas e circulares motas e castelos roqueiros que estudamos ao final da Alta Idade Media, nos séculos VIII ou IX. Aquelo é grande -aínda que é moito máis pequeno que o Aloia ou o Castro Valente-, pero sobre todo é maxestuoso. Imaxinen unha grandiosa formación natural, de enormes penedías de gneis cortadas no interior, formando como canles de herba que se conectan entre si, e cada unha destas canles bloqueada en cada estremo por unha muralla que bloquea o paso. Polo seu lado oeste, a caída é de vertixe, e as murallas foron formadas de xeito alucinante. As xentes que crearon este lugar cortaron as laxes de penedías e debruzáronnas e acumuláronnas monte abaixo, formando como murallas sucesivas que bloquean un lugar inaccesible.

Canteira para o muro ciclópeo do Leste.

Pola contra, na súa banda Leste, que é a máis visible, os construtores da fortaleza crebaron as laxes, arrastraron pedras ciclópeas, formaron unha muralla estruturada con laxes enormes: aquela parte debía ser vista por quen chegara ata alí. Como sempre nos castelos que exploramos desta época -tardorromana e xermánica- a cara máis visible adquire un sentido moito máis monumental. Un camiño angosto parece subir pola valgada do sureste. A canle de acceso está protexida por unha doble muralla -que parece de factura anterior, máis antiga que o resto do muro-.

Percorrendo estas valgadas rodeadas de enormes penedías chegas, na zona norte, a un lugar no que resisten algunhas edificacións anexas á muralla e un corredor que serpentea entre elas. Algunha edificación aínda está en pé, pero podería ser posterior ao mesmo recinto. Distínguese outras dúas, cando menos. Parece estar na parte máis refuxiada dos duros ventos que deben zoar indomables aló enriba. Xusto embaixo, e cinguindo as bandas leste e sur, os ollos máis avezados distinguirán unha plataforma circundada por un muro que podería ser unha segunda liña de muralla ou algún tipo de peche perimetral de todo o recinto.

O escenario é salvaxe, cinematográfico, obrígate a estar calado. Por baixo noso están terras e montes de Vigo e o Val Miñor. A costa de Baiona enxérgase con facilidade, pero calquera persoa decátase de que este lugar, lonxe de todo, non era só unha atalaia. Voulles soltar unha teoría: este é un refuxio, un lugar ao que subía moita xente nun momento de perigo tremendo. Non sabemos como resistirían un asedio de tempo: non localizamos aínda un alxibe ou algo similar, pero este castelo non se pode defender cunha pequena guarnición. Imaxínome familias enteiras aquí agochadas ante a presenza dun enemigo profundamente hostil. Cremos sentir os seus pasos, os seus refuxios e acochos. Case cremos sentir o perigo. Gustaríame porlle nomes e tempos a todo isto.

O paramento do muro -o único resto que nós podemos ver, que podemos comparar- parécese moito ao do monte Aloia. Parecería mesmo pertencer á mesma época. Antigas gens, antigos pobos prerromanos que ante a caída do Imperio Romano volven cobrar sentido como entidades políticas e, sobre todo, defensivas. Algunhas partes do muro requiren un investimento en recursos humanos moi elevado. Esta fortaleza foi feita para durar, e aínda que o tempo levoulle moitas pedras, durou máis de mil anos. E aínda voume tirar un pouco máis á piscina: baixo os pés desta fortaleza, ao Oeste, está o impresionte petróglifo de Auga da Laxe, coñecido polos vellos como a Pedra das Procesións, onde vinteseis armas prehistóricas están esculpidas nun dos conxuntos de petróglifos máis importantes do país. Quen sabe se, de algún xeito, este impoñente Castelo Baleiro tivo algo que ver -nalgún momento da súa historia- con ese máxico lugar.

A Fortaleza do Galiñeiro posiblemente sexa o Castelo Baleiro máis espectacular co que nos teñamos atopado na nosa aventura, ata o momento. Un lugar ao que non tardaremos en volver.



domingo, 23 de enero de 2011

Algunhas reflexións sobre o pasado Ano Santo Compostelán


Rematado o Ano Santo 2010 aparecen nos medios de comunicación noticias sobre os balances que as diversas administracións públicas e institucións vencelladas ao fenómeno xacobeo realizan atendendo ás cifras rexistradas de peregrinos que percorreron os diversos camiños de peregrinación ao longo do ano xa rematado.

Non é a nosa pretensión retomar a polémica, que foi suscitada hai agora un ano, sobre a “pertinencia” da creación dun novo trazado da peregrinación, o chamado “camiño portugués pola costa” que cruzando o río Miño por Camiña continuaba pola Guarda, Rosal, Oia, Baiona, Nigrán e Vigo, uníndose de novo ao camiño portugués en Redondela.

Neste mesmo blog denominamos a este pretendido camiño coma “un camiño sen pegadas” pois carecemos de noticias históricas que documenten o paso común de peregrinos por esas terras. É máis, os documentos de viaxes conservados reflicten que a maioría dos peregrinos que chegaban a Caminha, non cruzaban á inmediata vila gardesa, senón que ascendían polo Miño ata Tui para retomar o camiño terrestre na nosa cidade. O mesmo Nicola Albani, un afamado peregrino que nos deixou o relato das súas viaxes a Compostela en 1743 e 1745. No texto da viaxe de retorno desta última peregrinación fala do seu paso por Vigo, Baiona, A Guarda, Caminha, etc. O relato deste italiano é recurrentemente mencionado polos defensores deste itinerario como argumento a prol das súas teses. Pero se lemos a súa narración comprobamos coma Albani cando fai este camiño o realiza non como peregrino, pois tiña retirado as súas vestimentas como peregrinos para entrar ao servizo dun cabaleiros, evidenciando que percorre esta ruta como viaxeiro e non por mor do seu periplo de retorno do sartego apostólico.

O pasado lúns 17 de xaneiro publican diversos xornais unha nota de prensa da benemérita Asociación de “Amigos de los Pazos” anunciando que continuaran traballando pola promoción deste roteiro pola costa e, nunha nova ocasión, proclaman que este camiño xa foi recoñecido oficialmente pola Xunta de Galicia como “Camiño de Santiago”. E esto non é certo, pois, ata o momento, non se produciu tal recoñecemento oficial.

O único que existe é unha “proposta non de lei” aprobada polo Parlamento de Galicia na anterior lexislatura instando a este recoñecemento, pero o decreto correspondente en que oficialmente se outorga esta denominación, ata agora, non se ten realizado. Por tanto, cómpre non realizar estas afirmacións que, cando menos, confunden á opinión pública. Non hai tal recoñecemento oficial. Outra cousa distinta, que tamén debatible, é a decisión da Consellería de Cultura e Turismo e da S. A. De Xestión do Plan Xacobeo de incluír este itinerario na súa programación e nos seus soportes informativos sen ter o respaldo legal preciso. Cando menos é unha irresponsabilidade.

Abrir este debate en Galicia como teñen feito os promotores deste “camiño pola costa” é promover que xurdan moitas outras iniciativas similares que reclaman tamén o seu recoñecemento: o camiño do Ribeiro, da Raiña, do inverno, da Ribeira Sacra, etc. Pois certamente por toda Galicia houbo peregrinos que acudían, polo camiño máis curto e doado, á recibir as perdoanzas do basílica compostelá. Pero outra cousa é que exista un fluxo continuado ao longo dos séculos que acredite a existencia perdurable dun itinerario de peregrinación, recoñecido hoxe como Camiño de Santiago.

Tamén se repetiron neste pasado ano en numerosas oportunidades afirmacións de que ata 1982 non había peregrinos polo camiño portugués, que había séculos que ninguén se lembraba do mesmo, etc cando tampouco a realidade é así. Cómpre matizar para ser xustos e verídicos. A Asociación de Amigos de los Pazos e a Asociación de Amigos do Camiño Portugués iniciaron en unha campaña de sinalización e promoción de camiño lusitano que é responsable, en boa medida, do actual éxito deste roteiro, do seu actual trazado, etc. Non recoñecer este mérito sería unha inxustiza. Aínda que habería que lembrarlle á Asociación de Amigos do Camiño Portugués que o itinerario tudense non comezaba no porto de Lavacuncas, como reiteradamente teñen escrito, pois este era o porto de mercadorias ou cabotaxe, namentras que as barcas de pasaxeiros tiñan o sue lugar no porto de Santa Baia (no que hoxe chamamos “A Fábrica) ou preto da desembocadura do Louro onde tiña o seu porta a barca valenciana.

É pois unnha omisión inxustificada non lembrar que, por exemplo, ao longo do século XX sempre que houbo un Ano Santo existiron peregrinacións da diocese tudense e doutras agrupacións eclesiais e sociais que acudían a Compostela; que nos anos sesenta recolles os xornais congresos turísticos sobre o chamado daquela “camiño bracarense” cunha preocupación pola súa potenciación... non era todo ermo.

O que asistimos nas últimas décadas é a unha transformación do fenómeno xacobeo, transformado agora, para moitos, nun fenómeno de turismo. Velaí os datos sobre os 33 peregrinos que iniciaron en Tui o seu percorrido xacobeo e os cinco ou seis mil que ocuparon os albergues tudenses ao longo do pasado ano. Existe un dificil equilibrio que cómpre manter. O Camiño de Santiago é un patrimonio cultural recoñecido en diversos ámbitos pero o que converte a este Camiño nun patrimonio vivo é a existencia de peregrinos; estes camiñantes cara a Santiago danlle vitalidade e actualidade a este itinerario, en consecuencia é imprescindible coidar aos peregrinos para que exista un turismo cultural arredor deste fenómeno patrimonial, pero sen que este fenómeno afogue ou solape completamente á peregrinación que está indisociablemente vencellada á fe, á devoción, á relixiosidade, En consecuencia, paga a pena investir na acollida e no apoio aos peregrinos porque son eles os que promoven o turismo, sen ser eles mesmo turistas.

Unha longa cita do profesor Xose Luis Barreiro Rivas publicada hai uns meses na revista Grial introduce un importante elemento de debate sobre o que reflexionar neste longa década en que estaremos á espera dun novo Ano Santo Compostelán: Compre lembrar tamén que as motivacións que tiveron os peregrinos para faceren o camiño foron sempre plurais e, na maior parte dos casos, compatibles entre si (...) O único que non cabe é desnaturalizar a peregrinación nin o seu destino, e no canto de manter as raíces históricas e culturais dun feito nacido ao abeiro da formación da cultura occidental –que era tamén unha cultura cristiá-, instaurar no seu lugar unha panoplia de ocorrencias que, abeiradas ao éxito secular do Camiño, van facendo esquecer que a autenticidade da peregrinación a Compostela –o que lle dá singularidade e pervivencia secular- é un feito relixioso que non pode nin debe ser adaptado ás esixencias dun turismo masificado que depreda ou destrúe os símbolos e virtudes do Camiño (...) Porque iso equivalería, incluso para os que cren na andrómena do PIB milagroso, a matar á galiña dos ovos de ouro ou, dito en termos máis solemnes, a collermos unha grandiosa herdanza da historia dos nosos pais, para transmitírllela aos nosos fillos convertida nunha confusa feira de bixutería e autobús.

Ultreia!

Rafael Sánchez Bargiela


martes, 18 de enero de 2011

Hai hoxe 110 anos celebrouse en Tui o primeiro Congreso Obreiro Galego-Portugés

“Xornal de Galicia” publicaba onte, lúns 17 de xaneiro, unha columna de opinión de Manuel Mera, ex-secretario xeral da CIG, na que fai unha referencia a unha efemérede que celebramos no día de hoxe, o cento décimo aniversario da celebración en Tui do primeiro Congreso Obreiro Galego-Portugués, desenvolvido na nosa cidade os días 18 e 19 de xaneiro de 1910. Moi interesante referencia sobre a que ten traballado o historiador e profesor na nosa cidade, Bieito Alonso, que xa escribui hai algun tempo sobre “Obreirismo en Tui, 1900-1936”.

A celebración en Tui desta asamblea obreira suliña a nosa centralidade nas relacións entre Galicia e Portugal e a importancia do movemento societario tudense, que naquela contaba xa cunha Federación Obrerira creada en 1900, vencellada á UGT, e onde terá, andando o tempo, especial protagonismo o sindicalismo anarquista. Outro capítulo máis da ricaz historia tudense do que apenas tems máis que estas referencias.

Froito daquel congreso é a creación na nosa cidade da agrupación obreira, Unión galaico-portugesa, con seccións en Viana do Castelo e Vigo, presidindo esta última o sindicalista vigués Heraclio Botana, que participou activamente no congreso de Tui.

Reproducimos pois polo seu interese a columna de Manuel Mera, a quen agradecemos este recordatorio.

Heraclio Botana

CONGRESOS OBREIROS GALEGO-PORTUGUESES

Manuel Mera

Hai cento dez anos que se fixo o primeiro Congreso Obreiro Galego Portugués na cidade de Tui. Os xornais indicaban que foron aprobadas 59 credenciais representando a 92 asociacións obreiras, nas que estaban integrados 60.160 afiliados e afiliadas. Unha cifra importante, mesmo hoxe. A presidencia sería ocupada por un delegado de A Coruña, José Rodríguez, e a vicepresidencia por Concepción Fernándes, representante dos obreiros metalúrxicos de Porto. Como secretarios delegados de Ourense, Porto, Pontevedra e Viana do Castelo. Ou sexa, a mesa presidencial era paritaria entre galegos e portugueses do norte (ou galegos do sur).

Ás sete do serán do día 18 de xaneiro constituíase o Congreso, aínda que as delegacións xa chegaran na súa maioría o día anterior para celebrar a sesión preparatoria. O Congreso rematou o 19 e nos días seguintes fixéronse mitins en Ourense e Vigo, para divulgar as conclusións, destacando os xornais que os locais estaban ateigados polos asistentes.

Realizáronse outros dous congresos. Un no mes de abril de 1902 en Viana do Castelo, e un ano despois outro en Braga, no mesmo mes. Ao de Viana acudiron 36 asociacións galegas e 44 portugueses, e ao de Braga 47 asociacións de Portugal e 30 de Galiza. Victor de Sa, nun artigo sobre o tema, publicado en A Nosa Terra, salientaba que no congreso de Viana “o regulamento composto por 14 artigos apostaba como obxectivo do Congreso por difundir o movemento asociativo nos pobos de Galiza e do Norte de Portugal (...). Para defensa dos intereses dos traballadores galego-portugueses manifestábase a preocupación de evitar que fosen declaradas dúas ou máis folgas ao mesmo tempo”.

O historiador Dionisio Pereira, que ten analizado este período histórico do movemento obreiro galego, dinos que a Unión Galaico-Portuguesa foi impulsada polas organizacións operarias de unha e outra banda da raia, concretamente polo socialismo vigués e compostelán e polos seus parceiros de Porto, Braga e Viana do Castelo. A finalidade era controlar a entrada de man de obra de Portugal que se empregaba arreo pola patronal para crebar as folgas na construción. Para nos situar no momento, convén lembrar que no ano 1901 e 1903 dánse dous importantes paros xerais na cidade de A Coruña, daquela vangarda da loita obreira na Galiza xunto con Ferrol. A folga de 1901 remata con tres mortos, 60 feridos e máis de cen detidos; a de 1903 sufría un abafante control da garda civil e fervía cun mitin ao que asistiron oito mil persoas.

A días dunha nova folga xeral, para intentar frear unhas medidas laborais e sociais que arrebatan dereitos tan dificilmente conseguidos, non está demais botar unha ollada á longa historia do movemento obreiro galego, que no albor do século pasado fortalecía a unidade con Portugal. Algo a repensar agora cando sufrimos as mesmas políticas regresivas.

Hai cento dez anos que se fixo o primeiro Congreso Obreiro Galego Portugués na cidade de Tui. Os xornais indicaban que foron aprobadas 59 credenciais representando a 92 asociacións obreiras, nas que estaban integrados 60.160 afiliados e afiliadas. Unha cifra importante, mesmo hoxe. A presidencia sería ocupada por un delegado de A Coruña, José Rodríguez, e a vicepresidencia por Concepción Fernándes, representante dos obreiros metalúrxicos de Porto. Como secretarios delegados de Ourense, Porto, Pontevedra e Viana do Castelo. Ou sexa, a mesa presidencial era paritaria entre galegos e portugueses do norte (ou galegos do sur).

Ás sete do serán do día 18 de xaneiro constituíase o Congreso, aínda que as delegacións xa chegaran na súa maioría o día anterior para celebrar a sesión preparatoria. O Congreso rematou o 19 e nos días seguintes fixéronse mitins en Ourense e Vigo, para divulgar as conclusións, destacando os xornais que os locais estaban ateigados polos asistentes.

Realizáronse outros dous congresos. Un no mes de abril de 1902 en Viana do Castelo, e un ano despois outro en Braga, no mesmo mes. Ao de Viana acudiron 36 asociacións galegas e 44 portugueses, e ao de Braga 47 asociacións de Portugal e 30 de Galiza. Victor de Sa, nun artigo sobre o tema, publicado en A Nosa Terra, salientaba que no congreso de Viana “o regulamento composto por 14 artigos apostaba como obxectivo do Congreso por difundir o movemento asociativo nos pobos de Galiza e do Norte de Portugal (...). Para defensa dos intereses dos traballadores galego-portugueses manifestábase a preocupación de evitar que fosen declaradas dúas ou máis folgas ao mesmo tempo”.

O historiador Dionisio Pereira, que ten analizado este período histórico do movemento obreiro galego, dinos que a Unión Galaico-Portuguesa foi impulsada polas organizacións operarias de unha e outra banda da raia, concretamente polo socialismo vigués e compostelán e polos seus parceiros de Porto, Braga e Viana do Castelo. A finalidade era controlar a entrada de man de obra de Portugal que se empregaba arreo pola patronal para crebar as folgas na construción. Para nos situar no momento, convén lembrar que no ano 1901 e 1903 dánse dous importantes paros xerais na cidade de A Coruña, daquela vangarda da loita obreira na Galiza xunto con Ferrol. A folga de 1901 remata con tres mortos, 60 feridos e máis de cen detidos; a de 1903 sufría un abafante control da garda civil e fervía cun mitin ao que asistiron oito mil persoas.

A días dunha nova folga xeral, para intentar frear unhas medidas laborais e sociais que arrebatan dereitos tan dificilmente conseguidos, non está demais botar unha ollada á longa historia do movemento obreiro galego, que no albor do século pasado fortalecía a unidade con Portugal. Algo a repensar agora cando sufrimos as mesmas políticas regresivas.


domingo, 16 de enero de 2011

"Contrabandeando" na memoria do trapiche


Onte sábado 15 de xaneiro abriuse ao público no Núcelo Museológico de Valença unha exposición titulada “Memorias de vida: trapicheiras e raianas”, de grande interese e moi recomendable visita. Previamente houbo no Salón de Actos da Cámara Municipal unha sesión de homenaxe ás trapicheiras e raianas de Valença e Tui que foron agasalladas polo Presidente da Cámara valenciana en recoñecemento ao seu esforzo e a súa achega á vida local. Previamente nunha sesión académica os investigadores Manuel A. Pinto Neves e Ernesto Iglesias Alemida xunto á realizadora Diana Gonçalves realizaron diversas achegas ao mundo do contrabando e trapiche no noso territorio.
Parabéns á Cámara Municipal de Valença por esta iniciativa e especialmente á responsable do Núcleo Museológico, Isilda Salvador, e a súa equipa polo amplo traballo desenvolvido. Esperamos facer un percorrido calmoso polos numerosos obxectos integrantes desta mostra, que recupera un elemento ben importante do noso pasado. Dende Tudensia nos sumamos á proposta formulada nestes actos polo estudoso M. Pinto Neves en que solicitaba á Camára valenciana a realización dun monumento en memoria das trapicheiras. Oxalá esta inicitiva poda ser partillada por ambas localidades pois este recoñecemento non é completo senón abrangue ás dúas cidades, Valença e Tui, pois os fenómeno do contrabando atinxe a ambas.
Para esta exposición fomos convidados a elaborar un pequeno texto que achegamos de seguido, que non é máis que unha pequena reflexión ou cavilación encol deste fenónemo que hoxe reivindicamos, e onde o filme “Mulleres da raia” de Diana Gonçalves actuou como revulsivo deste proceso.

“CONTRABANDEANDO” NA MEMORIA

A fronteira entre Galicia e Portugal comeza a definirse co recoñecemento da independencia de Portugal no século XII pero funcionará a efectos meramente políticos ata a Idade Moderna, onde a implantación dos Estados Nacionais necesita a creación dunha fronteira definida tamén nos ámbitos económicos e, especialmente, mentais.
Na Idade Media a circulación ao longo da fronteira miñota é intensa, ata a punto que o propio monarca portugués Afonso V, contradicindo outras das súas decisións, outorga en 1462 cartas de vicindade ás xentes do territorio tudense para que poidan mercar sen trabas e con liberdade nas feiras do Minho lusitano, sen pagar tributos como se fosen portugueses. Mesmo en 1485 o Concello de Valença e o Bispo e señor de Tui, nun acordo sobre as barcas de pasaxe, sinalan que “compre a boa vezinages de uns e dos outros” considerando “estrageyro” aos que non eran tudenses ou valencianos. Pero a pesares da consolidación das “raias” fronteirizas , cada vez menos permeables, as comunidades que habitan nestes territorio continuaron a compartir as súa vida en veciñanza de xeito ininterrumpido.
O comercio ilícito, as transaccións comerciais que procuraban subtraerse da fiscalidade, é unha constante dende a creación da fronteira pero aumentará na medida en que esta se consolida. Tui e Valença pola súa propia complementariedade histórica e funcional serán escenario privilexiados para este comercio ilegal. Un comercio que segundo as necesidades de cada época mudara de obxectivo: o sal na Idade Media, o gando en época moderna, a fariña, o café, o tabaco, as armas, os cartos e mesmo as personas en tempos máis recentes serán protagonistas deste tráfico, sempre intenso que atopa no río Miño un obstáculo pero tamén un aliado nesta circulación ás escondidas.
A creación de forzas policiais no século XIX (os “guardinhas” portugueses e os “carabineiros” españois) significa un novo capítulo neste tráfico, ao incrementarse de xeito sustancial o control do territorio, reducindo a permeabilidade da fronteira, aumentando o risco, mesmo físico, dos propios contrabandistas que agora teñen de burlar aos controis que, ao longo do espazo fronteirizo, establecen as forzas de seguridade, con garitas, patrullas, etc.
O contrabando, en España, logo da II República, é designado, ás veces, co nome de “estraperlo” en alusión a un escándalo de subornos que afectou a altos membros do Partido Radical no poder en 1934. Pero o estraperlo fai especialmente referencia ao comercio ilegal dos artigos sometidos ao racionamento nos tempos da posguerra española ou daqueles outros que o seu comercio estaba intervido polo Estado.
Contrabando é un término moito mas amplo e definitorio dun tránsito comercial que pretende sustraerse dos aranceis fiscais. Un fenómeno constante neste territorio de fronteira que está inxerido na propia identidade dos raianos. Pero actualmente na construcción do imaxinario colectivo é ás veces reivindicado e asumido cunha aureola de certo romanticismo nostálxico. Cómpre lembrar que, na realidade, o contrabando fai referencia a dúas realidades contrapostas. Por unha banda, é un fenómeno que atopa a súa explicación, e mesmo xustificación, nunha economía de subsistencia que imperaba nos pobos da ribeira do Miño, cunha poboación que vivía na miseria, tantas veces con “fome”, que impulsa a que os nosos labregos e, especialmente, as súas mulleres se dediquen a este tráfico ilícito de varios quilogramos de café, de peixe, de fariña, de aceite... arriscando a súa propia persona e integridade para achegar ao fogar un pouco de diñeiro que mitigase as dramáticas condicións de vida nas que tantas familias miñotas vivían en tempos pasados.
Pero o contrabando foi tamén unha fonte de riqueza, ás veces de moita riqueza, para outros sectores da poboación, de caracter vilego ou urbano, que comerciaban ilegalmente a grande escala, ás veces explotando a moitos “pequenos” contrabandistas, e que amasaron grandes fortunas sen arriscar e, nalgunhas oportunidades, incluso en connivencia con determinadas autoridades. Tanto en Tui como en Valença este comercio ilegal supuxo unha importante achega económica para as economías locais en determinados momentos do noso pasado.
O paso do tempo, que todo o transforma, muda tamén a percepción deste fenómeno que evidenciaba a intensa comunicación que sempre existiu entre os habitantes de ambas beiras do Miño, pois a colaboración entre os contrabandistas de ambas fronteiras foi ampla. E o contrabando era un importante medio de vida para amplos sectores da poboación. Tan importante socialmente, tan intensamente sentida polas xentes de Tui e Valença que ata o goberno franquista español que, por exemplo, non permitía a instalación de industrias nas zonas inmediatas á fronteira, tiña un pase especial para as “raianas”, tentando as mulleres que transitaban e traficaban diariamente pola ponte internacional pois este comercio garantía unha estabilidade social.
Rememorar o contrabando, o estraperlo, o trapiche é recuperar a memoria de auténticos héroes anónimos que salvaron tantas vidas nos duros tempos da Guerra Civil española, de mulleres valentes e emprendedoras, que, amáis de traballar na casa e no campo, arriscaban a súa libertade para alimentar aos seus fillos, daqueles carabineiros e guardinhas que ollaron para outro lado na súa ronda diaría polo camiños ao carón do Miño... é lembrar a fronteira da ponte internacional que pechaba a media noite e non se podía cruzar ata as oito da maña, os exhaustivos controis policiais na aduanada tudense e na alfandega valenciana, amosar o pasaporte, trocar as pesetas en escudos.... que nos facían presente que eramos dous territorios independentes e mesmo enfrontados...
Pero as poboacións raianas seguían sentíndose parte dunha mesma realidade, seguian namorándose sen preocuparse das fronteiras, participaban nas mesmas festas xa fose con treboadas ou “zes-pereiras” coa sua concertina, pescaban ao tempo o sable e as lampreas, traballaban onde houbese un mellor salario... e, como non, procuraban os alimentos que non tiñan no seu fogar, procuraban aqueles ingresos que precisaban nas febles economías domésticas tanto a un lado como ao outro do río, que algúns chamaban fronteira.

Rafael Sánchez Bargiela

lunes, 10 de enero de 2011

La "miss" galleguista y las galletas de Tui

No día de onte, domingo 9 de xaneiro, o suplemento “Mercados” de La Voz de Galicia publicaba na súa sección “Historias de Galicia” un moi interesante traballo do xornalista e economista Fernando Salgado sobre a fábrica de galletas tudense “La Peninsular”, propiedade da familia Oliveira, e que tan íntimamente está vencellada á historia da nosa cidade. Sen embargo, como en tantos outros casos, carecemos dalgun estudo que nos achegue ao coñemento da historia e avatares desta fábrica tudense e que organice dalgun xeito as lembranzas que moitos dos nosos veciños conservan desta importante

industria tudense. Un dos escasos exemplos da industrialización na nosa cidade. Outro tanto podemos dicir da familia Oliveira e especialmente de Juan Alberto Oliveira Pereira, que conforma un dos máis amplos capítulos do pasado século na nosa cidade: empresario, presidente da Cámara de Comercio, xornalista, consul de Portugal, animador de numerosas sociedades e inicitivas de todo tipo...

Axolá que este post en Tudensia sirva para que os nosos lectores poidan aportar noticias e datos sobre esta afamada fábrica de galletas na que laboraron tantos e tantos tudenses, escenario tamén nas primeiras décadas do século XX de conflitos laborais e escenario tamén da aplicación de novas técnicas industriais e de marqueting empresarial, anovadoras no seu momento.

Curiosamente, ou acaso non, na edición de Galicia do diario "El Pais" editábase unha reportaxe do xornalista e investigador de Porriño, animador da revista “Malladoura”, Diego Giraldez, sobre a mesma temática: “Miss España y galleguista”, aínda que neste caso máis centrado na historia personal de Emilia Docet pero con alguna outra nota sobre a nosa cidade e as súas festas. Ao final deste post poden atopar os interesados o enlace para a lectura deste traballo.


Imaxe que acompaña ao artigo de "La Voz de Galicia"

La “miss” galleguista y las galletas de Tui

La fascinante figura de la viguesa Emilia Docet destruye todos los tópicos y estereotipos asociados a los certámenes de belleza. Moderna, deportista y cuta, cuando en 1933 fue elegida Señorita España –asi, en español cervantino, se llamaba a las mises de la época- no dudó en poner su entorme popularidad al servicio del ideario galleguista y de la economía de su tierra.

Fernando Salgado

El editorial “Defendamos a nosa economía” de mayo de 1934 de “A Nosa Terra” ofrecía un listado de productos gallegos y exhortaba a consumirlos. Entre los diversos artículos genéricos que enumeraba, incluía solo tres marcas: Galletas La Peninsular de Tui, jabones y cremas para el afeitado de A Toxa y bicicletas Honor, frabricadas en Santiago por Honorio Pérez.

Emilia Docet, aprovechando la popularidad que le confería el título de Miss España, fue más allá en la reivindicación de los productos gallegos. Muy pronto su deslumbrante imagen aparece en la publicidad de las galletas La Penínsular: “Me gustan muchas cosas que me callo y algunas otras que he dicho –rezaba el anuncio-, pero lo que me confieso, para no arrepentirme, es que la galleta Pitusín de La Peninsular me causa tanta satisfacción como el título de Miss España”.

Este título, por aquel entonces ajeno a connotaciones vejatorias, fue acogido y festejado como propio por los galleguistas de la época, con Vicente Risco a la cabeza. Suponía el reconocimiento a la hermosura de una jóven del Partido Galeguista y que pronto, el 25 de julio de 1934, compartiría tribuna con Catelao, Bóveda y Otero Pedrayo en el famoso Mitín das Arengas. A la consumada deportista que enseñaba un nuevo estilo de natación, el “crawl”, en el Club Náutico de A Coruña, a la combativa sindicalista que se entrevistaba con el ministro de Agricultura y le pedía que levantase el embargo a 7.000 campesinos gallegos, avalistas de un préstamo para construir un matadero en Porriño.

Emilia Docet tenía 20 años cuando accedió al trono, exactamente la misma edad que la fábrica de galletas cuyas excelencias proclamaba. Ambas nacieron en 1913. La factoría de La Peninsular, construida en la aldea tudense de Pazos de Reis, estaba “compuesta por tres pabellones que albergaban un horno de cadenas, un almacén de envases y un taller de hojalatería”, según el profesor Moreno Lázaro. Y aunque la constitución de la sociedad la firma José Rodríguez Vila –yerno del fundador-, la génesis, el desarrollo y el cierre de La Peninsular están vinculados a tres generaciones de los Oliveira, familia de origen portugués que se estableció en Tui a principios del siglo pasado.

La saga la inaugura el lisboeta Joao Bento de Oliveira. Contratado en 1901 para instalar una fábrica de galletas en el estado brasileño de Pernambuco, en 1911 llega a Tui, donde años antes se habían establecido su mujer y sus seis hijos. Joao Bento, que había ahorrado hasta el último céntimo de su remuneración Brasil, y su yerno José Rodríguez Vila fundan La Peninsular. La segunda etapa corresponde a Juan Alberto de Oliveira Pereira. Su cuñado José Rodríguez Vila y su hermana Aurora se han quedado en Madrid, donde una tisis galopante les ha arrebatado a su único hijo, y Juan Alberto asume las riendas. Nuevos socios se incorporan a la empresa. Primero el vallisoletano Alberto Valencia, que llega avalado por la banca Simeón y después, a partir de 1927, Pepe Garra, otro yerno de Joao Bento que sería alcalde de Tui en los primeros años de la II República y posteriormente juzgado por rebelión militar.

La empresa funcionó a toda máquina, especialmente durante la guerra civil. La Peninsular se convierte en pieza fundamental de la despensa que abastece a las tropas franquistas y atraviesa su época de mayor esplendor. Tras un paréntesis de inactividad una vez rematada la contienda, el resurgimiento se produce a finales de los años cuanrenta y se extiende en la década siguiente, hasta que el proceso de liberalización da al traste con la industria galletera de Tui.

La Peninsular naufraga con la tercera generación. Su último capitán, Juan José de Oliveira Viéitez, prefiere los caballos a las galletas. Y a lomos de los caballos conquistará, a partir de 1969, su prestigio internacional como escultor.

Oliveira, intérprete y chófer de Lindbergh

El 13 de noviembre de 1933, uno dxe los personajes más célebres del siglo XX –Charles A. Lindgergh- se cruza en el camino de Juan Alberto de Oliveira Pereira. El hidroavión “Albatros”, pilotado por el mítico aviador y su esposa, Ann Morrow, se ha posado en aguas del Miño entre Tui y Valença debido a una tormenta. Y Oliveira, que posee automovil, domina el inglés y además ejerce el periodismo como corresponsal de El Pueblo Gallego, se convierte durante dos días en guía, conductor e interprete de la famosa pareja. Pero al propietario de La Peninsular le gusta apretar el acelerador y, sorprendentemente, al pionero de la aviación le atemoriza la velocidad... por tierra. La anécdota merece la pena. El coche había alcanzado los 90 kilómetros por hora, en un viaje de Valença a Tui y entonces “Oliveira preguntó al coronel, que se sentaba a su lado:

- Supongo que a ustedes, que vuelan a menudo a 250 kilómetros por hora, esta marcha les ha de parecer un tranquilo viaje...

- No lo crea –replicó Lindbergh-. Mi señora está asustada. ¡No sabe usted el mal rato que le hacen pasar las grandes velocidades en autoóvil! Le aseguro que, en este instante, no tiene confianza alguna en usted”.

Ann Morrow escribirá un año más tarde, en “National Geographic” que aquel fabricante de galletas de Tui hablaba inglés “en una extraña mezcal de portugués y neoyorquino”.

Editado en suplemento “Mercados” de La Voz de Galicia, domingo 9 de xaneiro de 2010. Non atopamos edición dixital do mesmo.


O artigo de Diego Giraldez en El Pais, “Miss España y galleguista” pódese consultar en: