jueves, 31 de mayo de 2012

Francisco Sánchez "desahuciado"



Unha das figuras máis salientable que teñen nado na nosa cidade ao longo dos tempos é o médico e filósofo tudense Francisco Sánchez. A recente edición das súas obras na chamada “Biblioteca dixital Francisco Sánchez” póla Fundación Ignacio Larramendi, coa colaboración da Fundación Mapfre e o Concello de Tui é a mais recente testemuña da transcendencia que este tudense nado en 1551 posúe para a historia do pensamento moderno, realizando unha achega filosófica que logo de cinco séculos segue suscitando interese e admiración. Francisco Sánchez “O escéptico” ou “O tudense” está na orixe da filosofía moderna da que aínda hoxe tomamos os seus prantexamentos.
Certamente ata principios do pasado século (1907) era descoñecido o berce tudense do “Esceptico” o descubrimento polo investigadro francés H.P. Cazac do seu manunscrito de inscrición da Universidade de Toulouse, onde foi profesor, de ““Ego Franciscus Sanctius, hispanus, natus in civitate Tudensis”. Alonxou todas as dúbidas sobre o seu lugar de nacemento anulando as teses que pretendían a súa nacionalidade lusitana. Salientar o traballo de investigación desenvolvido polo médico e humanista tudense, Darío Álvarez Blázquez, que lle dedicou a Francisco Sánchez a súa tese de doutoramento.  Posteriores descubrimentos do cronista oficial de Tui, Ernesto Iglesias Almeida, sobre a presenza do seu pai, Antonio Sánchez, como medico do Cabido tudense en 1558 consolidan a infancia tudense de Francisco Sánchez.
Foi a súa ascendencia xudía a que está na orixe da marcha da súa familia pola presión inquisitorial en Galicia e en Portugal cara a cidade francesa de Burdeos onde no prestixioso colexio da Guyenne comezou a súa formación. A súa principal obra filosófica foi De multum nobile et prima universali scientia. Quod nihil scitur (Do máis nobre e universal saber. Que nada se sabe) que saíu do prelo en Lyon no ano 1581 e supón unha aportación de grande trascendencia á historia da filosofía.
Sirva este longo “proemio” para amosar o meu asombro –por non empregar outros términos- ante o anuncio, que publica onte o Diario Oficial de Galicia, polo que, seguindo o acordo do seu consello escolar, o Instituto de Educación Secundaria “Francisco Sánchez”, que levaba o seu nome dende hai varias décadas cabéndolle á honra de ser dos primeiros en reivindicar publicamente esta figura tudense, pasa a chamarse IES “Indalecio Pérez Tizón” en lembranza e homenaxe a quen foi o seu director nos últimos anos. Francisco Sánchez, docente ao longo da toda a súa vida, é privado así do único recoñecemento público que posuía na sua cidade
Temos así que dende onte o máis importante tudense da nosa historia volta ser “expulsado” da nosa casa, borrada a súa memoria e a súa lembranza da súa terra natal. Volta ser como un “desahuciado”, sen casa, sen rúa, sen lembranza, sen instituto... Quen logo de décadas de expulsado das terras miñotas seguía reivindicando a súa memoria e o seu berce –reclamándose tudense- non é merecente de ficar, logo de tantos séculos, sen un testemuño dos cidadáns de Tui cara a súa egrexia personalidade. É unha inxustiza que cómpre reparar axiña. Francisco Sánchez, a súa memoria, reclama que os tudenses lle dediquen unha rúa e unha estatua, que nos sintamos orgullosos de ser a patria dun dos máis senlleiros filósofos da Europa Moderna.
Para quen quera achegarse a súa figura e traxectoria neste mesmo blog hai varios “post” dedicados a Sánchez ou pode acceder á súa biblioteca virtual en http://www.larramendi.es/francisco_sanchez/i18n/micrositios/inicio.cmd




viernes, 25 de mayo de 2012

Ás voltas co Camiño de Santiago


Lemos estes días que a asociación “Iacobus Tui xunto con Espaço Jacobeus, organiza unha nova edición de Lugares do Camiño. Esta actividade, que se realiza coa colaboración do Concello de Tomiño e a Câmara Municipal de Vila Nova de Cerveira, está incluída dentro das actividades a realizar para a recuperación e revitalización do Camiño Portugués do Norte a Santiago, que ven dende Barcelos e pasa por Cerveira e Tomiño e se une en Redondela ao Camiño”. De novo agroman en iniciativas, de seguro realizadas dende a mellor intención, que crean confusión sobre o tema dos camiños xacobeos.

Neste mesmo blogue escribimos vai para dous anos e medio, que segundo o Consello de Europa e a Lei de protección dos camiños de Santiago “reciben o nome de Camiño de Santiago todas as rutas históricas recoñecidas documentalmente”, pois a historicidade dos roteiros é un elemento consubstancial á propia definición de Camiño de Santiago. Furtar esta condición histórica é unha irresponsabilidade, e ata agora carecemos de datos documentais verificados que acrediten neste roteiro esta realidade nos séculos pasados. Xa hai anos que a “Asociación de Amigos de los Pazos” estivera pulando por este “camiño” que dende Cerveira e Goián achegábase as terras de Tomiño -por Hospital e Tebra- Gondomar e Vigo ata enlazar en Redondela co camiño portugués. Unha iniciativa que logo abandonaron para crear o chamado “Camiño da costa”. E xa daquela tampouco houbo documentos que testemuñasen a presenza histórica de peregrinos.

Por tanto, reiteramos o que diciamos neste blogue en decembro de 2009, resulta imprescindible conservar e promover as rutas históricas de peregrinación a Compostela, favorecendo o paso dos peregrinos contemporáneos sobre os vellos roteiros medievais, que deste xeito reviven. Pero unha cousa é revitalizar estas antergas rutas e outra moi distinta é “inventar” novos camiños que carecen de referencias documentais precisas, de datos históricos que avalen o paso secular e regular de peregrinos por eses lugares. Deste xeito estamos traicionando o espírito do Camiño, estamos esmagando a súa veracidade histórica.

Diciamos estas consideracións sobre o chamado “camiño portugués da costa” e o seu tantas veces anunciado recoñecemento oficial, que, por certo, nunca chegou. E a realidade logo de todo apoio oficial -tanto dos concellos implicados como da Xunta de Galicia- é que no pasado ano 2011 segundo a información oficial da Oficina de Atención aos peregrinos da Arquidiocese de Compostela iniciaron o camiño na Guarda 28 persoas e en Vigo 161, namentres que nos outros concellos implicados non comezou ninguén. Un total de 189 peregrinos, namentres que só en Tui comezaron 7.720 ou en Valença 2.815.

Agora os amigos de Iacobus Tui e Espaço Jacobeus teñen a ocorrencia de “recuperar e revitalizar” unha ruta de peregrinación que, repito, carece de calquera referencia documental que avale a súa existencia en tempos medievais como ruta de peregrinación. Cómpre non confundir os camiños medievais cos camiños xacobeos, son dúas realidades parellas pero non equivalentes. Recuperar estes vellos camiños é absolutamente imprescindible para coñecer como se organizada ese territorio nos tempos pasados, pero non é prudente confundírmonos os términos ligando estes vieiros ao fenómeno da peregrinación.

Pero é de xustiza recoñecer o importante esforzo que ambas asociacións están realizando arredor da peregrinación xacobea, por manter o seu espírito, por revitalizar o seu aspecto relixioso consubstancial aos peregrinos. Nese aspecto parabéns. Pois o que asistimos nas últimas décadas é a unha transformación do fenómeno xacobeo, convertido agora, para moitos, nun fenómeno de turismo.. Existe un difícil equilibrio que necesitamos manter. O Camiño de Santiago é un patrimonio cultural recoñecido en diversos ámbitos pero o que converte a este Camiño nun patrimonio vivo é a existencia de peregrinos; estes camiñantes cara a Santiago dánlle vitalidade e actualidade a este itinerario, en consecuencia é imprescindible coidar aos peregrinos para que exista un turismo cultural arredor deste fenómeno patrimonial, pero sen que este tipo de turismo afogue ou solape completamente á peregrinación que está indisociablemente vencellada á fe, á devoción, á relixiosidade, á procura interior. En consecuencia, paga a pena investir na acollida e no apoio aos peregrinos porque son eles os que promoven o turismo, sen ser eles mesmo turistas; pois os propios peregrinos son o patrimonio vivo.

Non me resisto a reiterar unha longa cita do profesor Xose Luis Barreiro Rivas publicada hai un par de anos na revista Grial que introduce un importante elemento de debate sobre o que reflexionar neste longa década en que estamos á espera dun novo Ano Santo Compostelán: "Compre lembrar tamén que as motivacións que tiveron os peregrinos para faceren o camiño foron sempre plurais e, na maior parte dos casos, compatibles entre si (...) O único que non cabe é desnaturalizar a peregrinación nin o seu destino, e no canto de manter as raíces históricas e culturais dun feito nacido ao abeiro da formación da cultura occidental –que era tamén unha cultura cristiá-, instaurar no seu lugar unha panoplia de ocorrencias que, abeiradas ao éxito secular do Camiño, van facendo esquecer que a autenticidade da peregrinación a Compostela –o que lle dá singularidade e pervivencia secular- é un feito relixioso que non pode nin debe ser adaptado ás esixencias dun turismo masificado que depreda ou destrúe os símbolos e virtudes do Camiño (...) Porque iso equivalería, incluso para os que cren na andrómena do PIB milagroso, a matar á galiña dos ovos de ouro ou, dito en termos máis solemnes, a collermos unha grandiosa herdanza da historia dos nosos pais, para transmitírllela aos nosos fillos convertida nunha confusa feira de bixutería e autobús".


Ultreia!

miércoles, 9 de mayo de 2012

Agrarios tudenses en "El Agrario" de Buenos Aires de 1923

Fundadores da "Sociedad Agraria" de Paramos (en pose para El Agrario)
De esquerza a dereita b(en pé), cidadáns Hermenegildo Gándara Estévez e Manuel Alem;
sentados Simplicio Fernández Rivas, Hermenegildo Alem Rocha e Jesús Fernández Rivas


Temos comentado en numerosas oportunidades neste blog o escaso coñecemento que posuímos sobre a historia mais recente do noso concello. Entre os episodios que conforman este período histórico máis recente está o movemento agrarista que na última década do século XIX e nas primeiras do pasado século mobilizou aos labregos de Galicia na procura do acceso á propiedade da terra (ata daquela os nosos campesiños eras foreiros, tiñan o usufructo inmemorial dunhas leiras que non eran súas) e consecuentemente a mellora das condicións de vida destas masas populares.
Será o movemento agrarista o que adquira neste anos un progresivo protagonismo fronte ao caciquismo conservador que dominaba a vida política da comarca de Tui coa figura de Ezequiel Ordoñez, deputado polo distrito tudense dende 1880 continuando, sen maiores problemas, o seu fillo Mariano dende 1903 ata a chegada da Dictadura de Primo de Rivera. Máis de 40 anos de control ordoñista da vida política do Baixo Miño!.
Neste panorama e nun contexto histórico cambiante verbo da política impulsada pola Restauración o societarismo, primeiro de obreiros pero de inmediato dos agricultores, xorde como a principal forza de oposición.. Así aparece en Tui en torno ao cambio de século a primeira organización obreira, concretamente en 1897 se crea unha Sociedade de resistencia que agrupaba aos carpinteiros, carpinteiros, albaneis e pintores da cidade diante da folga convocada no sector da construcción, e xa en 1900 fúndase a Federación Obreira Local de orientación socialista.  De inmediato arredor de 1901-1902 a primeira sociedade de labregos, a Sociedade de Agricultores de Guillarei, impulsada polo canteiro Ramón Castiñeira, o seu fundador e primeiro presidente, e como sueceda tamén con Marcelino Tajes e Manuel Afaya, tamén canteiros, e directivos nas sociedades agrarias de Areas e Randufe respectivamente. Como sinala Hervés “o seu exemplo espallaríase de contado polas parroquias veciñas: entre 1903 e 1905 outras trece entidades foron fundadas no municipio tudense e nos veciños Salceda de Caselas, O Porriño e Tomiño, que maioritariamente tomaron o título con evidentes resonancias socialistas de Sociedades de Obreiros Agrícolas (SOA). O primeiro de maio de 1904 remataban as xestións principiadas había cinco meses  para agrupar ás sociedades tudenses legalmente constituídas na Unión General Agrícola, con residencia na parroquia de Areas e manifestas pretensións de manter vencellos co obreirismo local”.
Así nas eleccións municipais de 1903 as forzas opositoras ao ordoñismo dominante logran 3 dos 8 postos en xogos: Ignacio Nogueira, da Cámara de Comercio; o avogado e redactor de La Integridad Emilio Sías, apoiado pola S.O,.A. de Pazos de Reis e o tendeiro Manuel Chaguen, primeiro presidente la S.O.A, de Randufe.
Vemos pois como dende os inicios do movemento agrarista Tui tivo un papel importante neste proceso, pois amáis de contar con sociedades de agricultores en todas as parroquias, e posue a capacidade de acoller en xullo de 1922 o Congreso Rexional Agrario no que acordouse fundar a Confederación Rexional de Agricultores Galegos baixo a presidencia de Basilio Álvarez. A este congreso asisten delegados de 133 entidades parroquiais, das Federacións Provinciais Agrarias de Pontevedra e Ourense e de 7 federacións locais, en representación entre todos de case 60.000 labregos.
Neste intre de forteza do movemento agrario a resposta ás accións xudiciais e gubernativas contra os labregos-foreiros morosos será moi efectiva. Pouco tempo despois é detida toda a directiva da sociedade de Ribadelouro, polo que comeza unha folga xeral en todo o sur de Galicia, que en Tui coincide – aquí abrimos o debate sobre a unidade de acción entre obreiros, agora xa dirixidos pola CNT que será o principal sindicato tudense ata a Guerra Civil,e os agrarios- cunha folga xeral ao longo do mes de novembro, que provoca detencións de destacados sindicalistas ou a clausura de locais.
Neste ambiente de tensión se chega ao 27 de novembro de 1922, no que o xuíz e a Garda Civil preséntanse en Sobredo-Guillarei para lle embargar os bens a un dos veciños que non paga os foros ao rendista tudense José Sarmiento, representante do ordoñismo e que mesmo fora Alcalde de Tui. Unhas dúas mil persoas acuden en solidaridade co embargado e a Garda Civil disolve a manifestación a tiros. Cándida Rodríguez, de Guillarei, Joaquín Estévez, dirixente agrario de Budiño, e Venancio González, de Guillarei, morren e outras sete persoas resultaron feridas e moitas detidas.
A movilización que se produce en toda Galicia é moi importante, mesmo no Congreso do Deputados en Madrid abrese un debate por mor destes tráxicos sucesos. Estes acontecementos de Sobredo expresan un conflito social existente na nosa localidade. Pero esta folga significou tamén un aumento da represión sobre obreiros e labregos, se clausuran locais, a detención de moitos dos seus dirixentes, entre eles un dos protagonistas dos acontecementos que é desterrado: Severino Estevez, un emigrante de Guillarei forxado no sindicalismo portuario de Buenos Aires e de orientación anarquista que, tras o seu retorno, impulsará o movemento asociativo. Pero esta represión non logra rematar coa conflictividade no campo que non rematará ata a completa redención do foros, xa na Ditadura de Primo de Rivera.
Sirva esta longa introducción para contextualizar axeitadamente un moi inhteresante documento que ilustra esta conflictivdade social existentes nestes anos 1922 e 1923 nas nosas parroquias, en concreto na de Paramos. Tratase dun artigo publocado en “El Agrario: órgano oficial del Centro protección agrícola del distrito de Salceda”.
Este periódico agrario xurdiu en Bos Aires no ano 1917 como resposta ao peche do xornal agrarista e anticaciquil «El Despertar», editado en Salceda de Caselas baixo a dirección de Joaquín Fernández Sestelo. Nun primeiro momento denomínase «La Voz del Centro», pasando a chamarse «El Agrario»
posteriormente, máis acorde coa súa finalidade, pois pese a ser o órgano oficial da entidade e ofrecer ampla información sobre a mesma (actividades, noticias sociais, asembleas, etc.), a maior parte da publicación reflicte a súa preocupación pola actualidade española e da comarca desde postulados  agraristas.
No ano 1924 “El Agrario” publica un número extraordinario ao cumprirse o seu sétimo aniversario e que corresponde có número 85 da publicación no que se publica o seguinte artigo que polo seu interese reproducimos.


LA VOZ DEL CAMPESINO
La situación de los agricultores en Tuy


Aun cuando tenemos que volver a lo que tantas veces se ha dicho del problema caciquil en Galicia, hoy lo haremos con el mayor laconismo posible, dejando nuestro blanco al campesino que con toda la rudeza de su expresión lanza chispazos de odio contra los que a mansalva roban el pan cotidiano amasado con la penuria más indescriptible y a la vez preparada por los mismos que, a más de privar al campesino del elemento más necesario para hacer asi mejor llevadera la vida productora, están con las garras para apoderarse de las vidas, honras y productos del pobre labrador.
El tener que consignar hechos como los que describen nuestros campesinos nos causa repugancia y más nos horroriza aún el pensar que alli hemos nacido, teniendo en cuenta que aún en los países donde la gente se cubre con pieles no existen semejantes atropellos. Y para no entrar en calificativos que rebajarían mucho nuestra propia personalidad, damos la palabra nuestro informante:

“Les mandamos algunas referencias de las persecuciones de que somos objeto:
En noviembre de 1922 es detenido nuestro compañero presidente Hermenegildo Alem y lo tienen elegido 32 días. En el mes de diciembre del mismo año, son detenidos Peregrina Suárez, de 65 años, Josefa Pérez Muñiz y José Castiñeira González. Estos estuvieron ocho días detenidos y al preguntar las causas de esta detención, la guardia civil contestó que era porque “coaccionaban”. En Enero de 1923 son detenidos Manuel Besada Pérez, Paulino Rodríguez Muñoz y Cándido Muñoz Pérez por una cuestión que tuvieron hace más de 8 años. Estos sufrieron arresto de 10 días. En Abril del mismo año son detenidos José Rodríguez Gándara, Luis Núñez Ledo y Cándido Martínez Castiñeira. Estuvieron 21 días en la prisión. En el acto de las elecciones es detenido Benigo Alem Bernárdez. Este solo estuvo un día. En Mayo, un cazurro llamado José Castiñeira (a) “O Demo”, insulta a Benigna Estévez Pérez, Rosa Pérez Alonso y Brígida Bernardinez Marquez todas casadas. La primera con el marido en Norte América y la segunda id. en Buenos Aires. Y como estas no se dejaron burlar, previas instrucciones de otro cacique, fue a Tuy y dió parte de estas indefensas mujeres. Son detenidas y encarceladas por tres días. ¡Esto es la inquisición!
En Junio es detenido Hermenegildo Gandara Bernárdez, permaneciendo arrestado 43 días. El 12 de Agosto, con motivo de una riña que tuvo lugar en la fiesta de San Cayetano son detenidos 16 hombres y es hoy el día que siguen en la cárcel y la mayor parte ni estaban en dicha fiesta. “Esta es la injusticia más grande que se comete en España”.
El 20 de septiembre es detenido nuestro apreciable maestro D. José María Dios Busto, habiendo dado clase con anterioridad en Caleiro, en el partido de Cambados, y en el día del suceso de Paramos estaba en Cordeiro (La Estrada), su pueblo natal.
No obstante fué llevado a declarar a Tuy, quedando detenido 11 días. Cuando sus discípulos se presentaron al juez para solicitar su libertad, éste contestó que había que tener en cuenta que era enemigo político de Bugallal.
Hay que tener en cuenta este detalle: “¡un juez haciendo política y no justicia!”.
El día 6 de diciembre es detenido el presidente de esta sociedad de Paramos, Hermenegildo Alem y el secretario de la misma Manuel Alem. Los tienen detenidos y después los mandan, y es hoy el día que no se sabe porque fueron presos.
Por último, el 18 de Diciembre, clausuraron el local de nuestra sociedad, el de Baldranes y el de Caldelas, ignorando la causa de tal resolución.
Les adjuntamos las fotografías de los compañeros sobre quienes se ha desprendido con mayor intensidad la furia de los fracasados Bugallal, Ordoñez y toda la corte celestial.
Esto es sólo una parte de los que aquí ocurre y de como se trata de aniquilar a una parroquia que no se quiere humillar a este funesto caciquismo.




Agrarios da parroquia de Paramos detidos no cárcere de Tui
En pose para El Agrario - fotografia tomada no cárcere de Tui
De ezquerda a dereita (en pé), cidadáns Cándido Muñoz Pérez, Manuel Martínez Aros, Benigno Alem Bernárdez (por omisión do noso corresponsal ignoramos o nome de quen segue), José Pérez Besada, Evaristo Rodríguez Fernández, Benito Muñiz Pérez e José Pérez Alonso: (sentados) José Fernández Martínez, Rafael  Pérez González. Jesús Rivas,  Rafael G. Besada (fillo) procurador e avogado respectivamente dos procesados, Felicisimo del Barrio e Florencio Rodríguez González; última fila, José Rodríguez Gándara, José Muñiz Pérez, José Gándara Muñoz e Telmo Múñoz Pérez


Esta sociedad desea mucha prosperidad a los camaradas de América y se congratula de que en esas Américas haya hombres que piensen que nosotros y como nosotros, ya que muchos de los que hay por aquí merecían estar arrastrando cadenas en un presidio.”

El Presidente, Hermenegildo Alem
El Secretario, Benedicto Pérez
Paramos (Tuy), 21-1.1924.



Que el Directorio Militar haya arrebatado con todo el poder civil no es de extrañar en un país como España, donde los galones y cruces ostentados por fantoches encandilan a las masas populares.
Lo que si es de extrañar, es que los poderes judiciales se cruces de brazos ante numerosos expedientes judiciales. Y decimos numerosos expedientes dada la cantidad de labradores que son encarcelados en el distrito de Tuy. Creemos efectivamente que la labor de los jueces debe ser  muy ardua, máxime cuando están rodeados de abismos y en cualquier descuido, ya profesional como moral, se caía es inevitable.
La consecuencia de esta inercia, ¿quien la sufre?. El pobre labrador que por la sencilla razón de defender su pan y muchas veces su honor se ve enredado en las iras del cacique y con expedientes que si favorecen al campesino no tienen curso alguno. No sucede lo mismo cuando estos pesan sobre él, pues sin piedad se baja la espada de la justicia.
Con este último párrafo estamos en perfecta concordancia. Con lo único que no estamos de acuerdo es que a nuestros compañeros se les encarcele sin causa justificada, y los jueces se hagan solidarios de semejante ultraje a la justicia.

Por la liberación de la tierra gallega
Una víctima de la tragedia de Sobredo (Guillarey)

Venancio González Romero, que al sucumbir era Presidente del “Sindicato de obreros y agricultores de Budiño” (Salceda).

Respecto a los expedientes sería curioso buscar aquellos de la tragedia de Sobredo (si los hubo). Al publicar la fotografía del compañero Venancio González Romero, una de las víctimas de dicha tragedia, rendimos así un homenaje a los caídos de Guillarey.El compañero Venancio González Romero fue alcanzado por el plomo de Ordoñez en su puesto de honor, pues era presidente del “Sindicato de Obreros y Agricultores de Budiño” (Salceda).






Propulsores da "Sociedad Protectora del Labrador" de Entenza
De esquerda a dereita (en pé) cidadáns Antonio Silva, Benedicto Bernárdez, Remigio Bernárdez., Modesto Rodríguez e Ponciano Cabaleiro (en cículo); Alberto Estévez; (sentados) Rogelio Martínez, Jorge Corral e Angel Caballero




De Budiño (Salceda)