miércoles, 23 de diciembre de 2009

"Un conto de Natal" de Emilio Álvarez Blázquez

Dende "Tudensia" queremos felicitar a todos os nosos seguidores nestas inmediatas festas do Nadal pois, sen dúbida, que o seu alento e participacion neste blog supoñen os mellores azos para continuar nesta andaina de ofrecer esta fiestra aberta á historia de Tui e ás súas tradicións. Para celebrar estas datas ofrecemos de seguido un conto navideño da autoria de Emilio Álvarez Blázquez, posiblemente menos coñecido que os seus irmáns Darío e Xosé María, pero que era un fino escritor e un estupendo poeta aínda que cunha obra máis curta pero non por eso carente de interese. Noutra altura falaremos de Emilio Álvarez Blázquez neste blog, sirva agora este petisco como proba do seu quefacer literario.
Que a luz do Enmanuel que celebramos nestas datas alumee na vida de todos. ¡Bo Nadal!

Medallón do retábulo de Nosa Señora
do Rosario na Igrexa de San Domingos, sec. XVIII

CONTO DE NATAL

Por Emilio Álvarez Blázquez

A mula tíralle o couce,

A vaca bótalle o alento;

Maldita señas por mula,

De ti non sairá proveito;

Bendita señas por vaca,

Cada ano teu terneiro...

“Bos Reis, bos anos, que no días o aguinaldo”

Si o ano ten sido bó, será abondoso o aguinaldo tamén. A íl amecerá cada quinto unha galiña, e o dia de Reis faráse na rúa da Area unha carreta tradicional. Todol-os quintos a cabalo –cabaleiro e cabalgadura adobiados profusamente de fintas, banadas e pano- “correrán as galiñas”.

Antre dous cadabullos verticais téndese unha cordiña que nun dos cabos queda ceibe pra ser tensada a vontade por un acólito. Do centro da corda, atadas das pernas, pendura unha galiña que ten de ser arrincada do supricio polos quintos. Istes, en ringla, van pasando vertixionosamente baixo do espantado animal; pican de espora, enderéitanse dun pulo na cadeira, alongan o brazo... e deixan tras de sí un revoo de prumas e o aleteo tráxico da ave martirizada, que no intre mesmo da apreixón ten sido inzada ó ouro pol-o vivace manipulador da maroma. É unha sucesión sin remate de carreiras, teimas arrabeadas dos mozos e sustos do suspenso animal, porque os xinetes pasan pasan e pasan e repasan o camiño, nunha doble intentona de ida e volta sin dar folgo ó revóo espantando violentamente ó ar, con un berro de triunfo, e o animal tenciona un vóo agobiado, pra rematar afundindo o pico no chan diante dunha roda de mociñas endomingadas.

Outra galia rube ó tormento. Cando remata a festa, vencida a tarde, apenas si queda o tempo preciso pra as cociñar todas e ultimar a cea abondosa dos aguinaldos, con que os novos quintos poñen cabo ás súas gozosas Pascuas de Natal. Val que ás máns das cociñeiras chegan as aves desprumadas xa...

Tense perdido rúa abiaxo a ronda dos quintos. Xa se escoita lonxana a música que cantan, e con ila ven a se confundir vagamente o tanguer obstinado de Molaciños e o tremente bicárese da nave riba da terra, conmovida pol-o inmorredeiro miragre do tempo anovado.

- Non temos nada que cear...

- Coitados de nós..

- Nin un migallo de pan siquer.

- ¡Coitadas de nós!..., tornóu a decir a rapaza, como un eco doorido.

Senatadas no limiar do casal homilde que alumea a lus do bimbio decembreño, as dúas mulleres poñen nas súas voces un recatado siseo como si entenderan espertar as cousas pantásticas da noite. O rumor da iauga, crebada bo trocho dunha acea achegada, enche todo o silencio da sua conversa...

A aboa é vella, pero sin dentes i enrugada, ten un ar de beleza amabre que lle dan os seus ollos azús, o rubor das súas meixelas miragreiramente frescas, e os seus cabelos crenchos e abondosos. Composto o mantelo, recosida e limpa a falda voandeira, recende a madeira cerne a pedra de muiño a recóbado do carreiro, na hora do solpor.

A rapaza é espigada e loira. Non tan belida como lembra télo sido a aboa, ten os ollos saudosamente grandes e hai en toda íla un ar de mansedumbre asosegada.

- ¡Que tristura chegar a probes!... –sigue cramando a voz da aboa- ¿Quén ollóu a casa farta dos meus pais canda andábamos no servicio do Pazo!! Un ano logo que a túa nai, criei eu a Don Afonsiño, e terias de ver que boroas de millo levendado e que cuncos de leite con mel adrezaba a Misia pra me cuidar... ¡Eran tempos de regalía, rapaza! Os señores eran máis dispensadores i éramos os criados máis temerosos e cumpridos. Hastra os froitos eran outros, que agora semellan murchos os herbales e maldizoados os pomares... O souto dos castiñeiros era unha benzón dos probes e a iauga da fonte de Sata Comba Milagreira sandaba total-as febres... Traballábanse as terras en aparcería cos maorasgos e a servidume pagaba os foros en medidas cabales, porque os campos rendian e era lei anterga faguelo... Pasaban peleriños para Sant-Iago; durmian nos nosos palleiros e deixaban chea de santidade a aldea. Había lugares temerosos pra andados de noite, pero o ensalmo tiña máis poder que arestora pra librar do perigo... Tamén os santos erna máis dados ó miragre e así enchíanse os camiños, en días de romería, de xentes ofrecidas e quedaban ateigadas as sancristías de froitos de promesas... ¡Eran outros tempos rapaza!.

A rapaza escoitaba silandeira, sobrecollida a voz da aboa, que chega ós seus ouvidos como unha fala antañosa docísima, que lle fai aduviñar todo o engado da égloga vella, do vivir manso da fe montaraz...

Rutila riba dos campos un orballo recente e un cheiro de herbas crecedeiras esparéxese na noite maina. Sigue, achegado, o rumor da iauga crebada no trocho da acea...

O casal estaba preso da aba do monte, i enxergábase, aló embaixo, o val sementado de casiñas baixas co lar aceso. Ouvíase un rumor confuso de voces campesiñas. Eran os aldeáns que entraban a saudar ó seus veciños, desexándolle unha noite na paz de Deus, a pitiscar unha guinda ou melindre de almibre, a decir, de camiño, unha broma pícara á moza máis nova baixo a ollada patriarcal dos país. Ianse logo, e o marmurio das súas falas deixaba preso no ár coma un gozo de anunciación... Pasaba unha parranda, estroulaba un foguete... había en todo unha ledicia inxenua e as almas, esquecido o duro vivir, algueirábanse na lembranza do Natal, baixo a paz da lúa fría... E ílas nada tiñan pra cear e ninguén rubía a lles dar algo con que pasar, ou, ó menos, unha boa palabra... ¡Qué tristura chegar a probes! Pena pol-a neta, que a aboa xa pra pouco estaba e canto máis axiña finara, millor. Deus logo tivera misericordia díla, que mala nunca fora, e cando puido deu os probes esmola e agora non a pedía por non apenar á rapaza, que era mansa e asustada, como unha pombra branca, coitada! Ao sustento do día chegaban con algo que recollían por faguer mandados ou lavar roupa, pero aquilo era un mal vivir. E días había, coma íste, que sin nada pasaban; xa tiñan o corpo afeito a ílo, máis a noite de Natal era máis triste que ningunha, sin lume con que se quentar e un trago e un bocado pra regalar a boca. ¡Hastra pecado semellaba!

E niste matinar estaban cando ollaron unha luz moi viva e branca que rubia o camiño, cara o casal. Andaba paseniñamente a luz, como atoutiñando, i endexamais desaparecía inda que semellase dobrar un recóbado ou pasar tras dun penedo.

- Algún pastor que percura acougo...

- Haberá que o recoller

- Alguén que se perdéu...

- Darémoslle sinal do camiño... Si quere que se quede...

- Pan non hai, nin lume tampouco.

- Bó será darlle conversa e teito contra a xeada...

Pasou un anaco e ninguen chegaba, máis a luz seguía rubindo e o seu resprandor tremelucía nas pingas do orballo que esmaltaban os campos e as ponlas dos vellos carballos.

Aterecidas de frío, as dúas mulleres seguían sentadas no limiar da casa, presas no engado da noite, chea de voces no val, do rumor da auga na acea, dun recendo de herbas molladas e, agora, do brilo espranzado de aquila luciña que rubía, rubia e non chegaba nunca...

Quedáronse as dúas durmidas, antrecruzados os corpos. Cando espertaron non sabían canto tempo pasara: un segundo ou unha eternidade doorida. Pero era a mesma noite de Natal. Frente dilas habia un neno. Vestido con unha probeza limpísima, as máns coma un voo de pombas, a testa unha maraña de rizos dourados e a pel nidia e fina coma o ár da mañán.

A aboa e a rapaza miráronse, cheas dun asombro candoroso.

- ¿Quen eres, neno?

O neno sorríu, e baixo o luar, a súa faciana abríase como un relanzo de dozura.

- Perdinme pol-os montes. Ando fai tempo por istes camiños de embaixo sin topar saída. Hastra que ollei brilar dúas luces sobre dista porta.

- Pois non había nada aceso. ¿E tí non traguías unha luz acesa na man?

- Non traguía, non señora...

Tornaron a se mirar as mulleres, agora máis asombradas.

- Semella cousa de miragre...!

Nisto entráronse na casa; a ab oa díxolle que, pois que andaba perdido pasara a noite canda ílas. Eran probes e nada tiñan que lle dar, pero a rapaza faría pra íl un leito con palla de centeo mallado, e poderia durmir sin frío. Il respostóu que sí; que algo traguía no zurrón que, partido en boa vontade, chegaría para os tres. E puxo riba da artesa froitas madurecidas, doces e viños recedentes. E achegouse ó lar e con soio tocar leños, prendeu un lume estralante.

As mulleres probaron de todo, cobizosamente; o neno tomóu algunha cousa i en toda a noite non deixóu de surrir á ledicia pasmada da aboa vella e da rapaza nova e loira que apenas falaban, por non crebar o engaiolamento de aquila fermosa estampa.

Durmiuse primeiro o neno, riba das pallas, e tamén a aboa e a neta, contemprándoo, quedáronse durmidas, aquecidas pol-o quentor dos leños, que non se apagaron en toda a noite...

E cando albeóu i espertaron a aboa e a rapaza, atoparon riba da palla onde o neno se deitara, un año branco durmindo que daba groria ollalo. E así sonóu logo pol-a terra ta que fora cousa de miragre..

Publicado na revista “Galicia emigrante”, febreiro de 1956, nº 18, pp. 25, 26 e 38.




lunes, 21 de diciembre de 2009

Ricardo Blanco Cicerón


O pasado martes 15 de decembro foi inaugurada no Museo do Pobo Galego, en Santiago de Compostela, unha exposicion que co titulo de “Olladas dunha época” recolle unha escolma das fotografias do chamado “Fondo Blanco-Cicerón” que se custodia no devandito Museo.
Como podemos comprobar na portada do catálogo que acompaña a este “post” a cidade de Tui é unha das protagonistas desta mostra que amosa unha selección das fotografías que conformaban a colección de Ricardo Blanco-Cicerón (Tui 1844 – Santiago 1926). Son na súa meiranda parte instantáneas da época do cambio de século, entre 1890-1910, e que respostan ao interese coleccionista de D. Ricardo que conformou ao longo da súa vida a, posiblemente, a máis ampla colección de caracter cultural que teña existido en Galicia: obxectos prehistóricos, artísticos, etc. que nutren hoxe en boa medida os museos da nosa terra.
Esta mostra organizada conxuntamente polo Museo do Pobo Galego e o Centro Galego de Artes da Imaxe poderá ser visitada na nosa cidade a partires do 20 de febreiro na Sala Municipal de Exposicións do Concello de Tui.
Aproveitamos esta oportunidade dende “Tudensia” para recuperar a memoria deste egrexio tudense, hoxe case esquecido na nosa cidade. Pertencía a unha familia con prosapia e que tiña o seu solar na, antigamente, chamada rúa dos Afolies (en referencia a que neste lugar atopábanse os alfolíes ou almacens de sal), hoxe coñecida como rúa Tide, na popularmente denominada “Casa Negra”, onde aínda se conservan as armas dos Cicerón e Centeno na súa maxestuosa fachada.
Neste lugar naceu un 27 de outubro de 1844 Ricardo Blanco Núñez, aínda que posteriormente adoptaría o uso dos apelidos parternos, Realizaou estudos de Dereito en Compostela e retornando a cidade miñota foi Primeiro Tenente de Alcalde, entre 1877 e 1879 e forma parte de divcrsos colectivos relixiosos e sociais de Tuie bisbarra. Citaremos, por exemplo, a Confaria do Doce Nome de Xesús e Santa Casa de Misericordia tudense ou da Sociedade “Pro-monte de Santa Tecla” na vila da Guarda. A sua profunda relixiosidade levouno a colaborar en numerosas iniciativas deste caracter, como, por exemplo, a súa doazón de 500 reais para a construcción da Cruz Xubilar no monte Aloia como homenaxe a Cristo Redentor, inaugurada o 27 de maio de 1901.
En Tui foi especialmente devoto de San Telmo a cuxa confraria pertencia, devoción que mantivo ao longo da sua vida, como queda acreditado pola importante doazón que fixo en 1895 á Confraria de San Telmo, que vivía especiais dificultades naquel tempo segundo estudou Suso Vila. Esta achega estaba conformada por diversos obxectos para a Capela do patrón: un “Vía Crucis” completo, a imaxes do Sagrados Corazóns de Xesús e María, duas arañas de crsital, unha pequena lampada de prata para o altar maior, des libras de cera para o Monumento de Xoves Santo e unha importante achega económica para sufragar a nova imaxe procesional de San Telmo, que sería entrega en 1897. Amáis, en 1900, Ricardo Blanco Cicerón financia e doa o estandarte da confraria de San Telmo, realizado en Lyon en seda con fio de ouro.
En 1880 trasládase a Santiago onde casa con Herminia Garcia de la Riba exercendo como avogado acadando grande sona e prestixio. Tamén en Compostela forma parte de numerosas sociedades: da Sociedade Económica de Amigos del Pais, dende 1884; membro non numerario da Real Academia Galega; confrade da selecta confraria do Rosario compostelá. Tamén participou en importantes negocios e proxectos de caracter económico: socio do Banco Simeón, entre 1918 e 1921, tesoureiro da Xunta da Caja de Ahorros-Monte de Piedad de Santiago.
O historiador tudense, Manuel Fernández-Vades conta no seu libro “Familias antiguas de Tuy” que Ricardo Blanco Cicerón tiña casado cunha curmá do empresario Simeón Garcia Olalla de la Riva e que conformou un holding empresarial que ten chegado ata o ano 1983. “Cuenta una anécdota que D. Ricardo fue muy gastador en su juventud, liquidando en poco años, por especulaciones no siempre afortunadas y sobre todo por su aficción a las antigüedades, el saneado capital heredado de sus mayores. Don Simeón García, deseando enmendarle y a la vez aprovechar las grandes dotes de que estaba adornado, le nombró apoderado de la importante casa comercial de su nombre, encomendándole la administración de los cuantiosos capitales que representaba. Don Ricardo, abrumado por esta prueba de confianza, hizo honor a la misma y bajo su administración la Casa Simeón llegó al grado de prosperidad que todos conocemos.”
Blanco Cicerón caracterizouse pola súa ideoloxia carlista, aínda que no seu sector máis moderado, era sensible á problemática dos labregos e especialmente á nacente crase obreira, e promoveu e apoiou iniciativas como a “Sociedad Unión Obrera Benéfica e Instructiva Regional de Santiago” que promovia un seguro medico para os traballadores asi como a súa instrucción educativa e relixiosa.
Como tantos outros carlistas moderados da súa época –sirva o caso do bispo tudense Manuel Lago González- tiña unha importante conciencia de caracter galeguista que reflictese amplamente na súa faceta de coleccionista. Sin dubida que este labor de Blanco Cicerón foi a sua grandísima contribución á cultura de Galicia pola que merece ser lembrado e valorado. Como sinalan Belén Sánchez Chás e Fernando Acuña Castroviejo “Ricardo Blanco Cicerón non estaba movido únicamente pola intención de acumular obxectos antigos e valiosos senón que, reunindo eses obxectos, pretendía contribuir á difusión, conservación e posta en valor do patrimonio cultural galego”.
Aínda fica por facer a relación completa da súa colección que, agás un mosaico román procedente de Panxón que foi vendido nunha poxa pública, está actualmente en diversos museos de Galicia. Sinalar amáis que o propio Blanco Cicerón fixo doazón de pezas concretas ao museos catedralicio e arqueolóxico de Ourense ou ao Museo de Santa Trega. A sua impresionante colección de ourivaría, especialmente castrexa, foi mercada por Álvaro Gil Varela, e hoxe forma parte do Museo Provincial de Lugo. O Museo de Belas Artes da Coruña conserva as súas pezas de mobiliario e o Museo Arqueolóxico e Histórico do Castelo de San Antón a súa colección de glíptica. Pola súa banda, o seu fondo numismático e medallístico, con máis de cinco mil pezas, está gardado no Museo de Pontevedra. No Museo das Peregrinacións de Santiago está a súa colección de acibeches e outras pezas de temática xacobea. No Museo da Catedral compostelá diversas pezas petreas, que estaban no seu xardín, e que formaban parte do conxunto catedralicio. O seu arquivo documental, incluido o material fotográfico, áchase no Museo do Pobo Galego, coa excepción da documentación referida ao carlismo depositada no Arquivo Histórico Universitario de Santiago de Compostela.
Xa con esta breve enumeración acertamos a intuir a riqueza e amplitude do seu labor coleccionista. Deste interese pola nosa cultura xorde o imparte papel que desempeña na organización da Exposición Regional de 1909, celebrada en Santiago. Blanco Cicerón era integrante da súa Comisión Xestora, vice-presidente da sub-comisión de obras e da sección de arqueoloxia., salientano o seu traballo na escolma de obxectos expostos neste certame do que cumprimos o seu centenario.
Ricardo Blanco-Ciceron morre en Santiago o primeiro de agosto de 1926, sendo soterrado no cemiterio de Bonaval da capital de Galicia.

sábado, 19 de diciembre de 2009

Suso Vila e Ernesto Iglesias, dous tudenses logran os Premios de Historia Medieval de Galicia e Portugal 2009



Parabéns dende Tudensia a dous historiadores tudenses que en días pasados teñen resultado gañador e finalista da nova edición dos "Premio de Historia Medieval de Galicia e Portugal" que convoca anualmente a editorial Toxosoutos xunto ás Fundacións Comarcais de Muros e Noia.
Desta volta foi Suso Vila que logrou a primeiro premio coa súa obra "A mecánica do linaxe no espazo medieval galego, a casa de Soutomaior (1147-1532)".
Nesta obra Vila Botanes aniliza o percorrido histórico desta casa nobiliar que tivo tan grande influencia, especialmente, no dous últimos séculos da Idade Media na nosa zona. Nomes como o popular Pedro Madruga, sobrenome de Pedro Álvarez de Soutomaior -conde de Caminha e Vizconde de Tui-, Paio Sorreda de Soutomaior, os bispos tudenses Juan Fernández de Soutomaior... son representantes desta linaxe que marca unha época na vida da zona tudense, coas suas luces e moitas sombras... agardamos que esta obra se Suso Vila nos ofreza unha nova perspectiva de análise desta familia que -como bos miñotos- soubo manter unha importante actividade e influencia na corte de Portugal e, posiblemente algo menor, na de Castela. Pero este xogo e coidado equilibro entre ambos reinos é un dos aspectos de máis interese. Logo foron unha linaxe que, pola súas dificultades económicas tivo de recurrir a encomenda para manter o seu estatuto de poderosos.

Curiosamente o segundo premio foi parar a outro historiador tudense, Ernesto Iglesias Alemida -cronista oficial da nosa cidade- que coa súa obra "As moedas medievais galegas: a circulación monetaria en Galicia ata o século XV" anuncia otra singular aportación ao coñecemento da nosa historia por medio das acuñacións monetarias realizadas na nosa terra.
Ambos os dous historiadores tiñan xa logrado o segundo premio neste certame nas súas edicións de 2008 e 2007 respectivamente.
Parabéns a ambos!!!!


viernes, 11 de diciembre de 2009

Un camiño sen pegadas

Publica hoxe, venres 11 de decembro, o "Faro de Vigo" no seu suplemento "Entre ríos, Baixo Miño / Louriña" unha columna de opinión sobre o chamado camiño portugués "da costa" que reproducimos, aínda que sentimos non poder ofrecer una enlace directo ao xornal, pois este suplmento non se publica na rede.


UN CAMIÑO SEN PEGADAS


Ponte medieval en Ribadelouro - camiño portugués



A Lei Lei 3/1996, de 10 de maio, de protección dos camiños de Santiago, establece que reciben o nome de Camiño de Santiago de todas as rutas históricas recoñecidas documentalmente. A historicidade do camiño é un elemento consustancial á propia existencia do Camiño, pois a peregrinación é un elemento inherente a súa identidade. O importante pulo acadado pola peregrinación a Santiago nos últimos anos basease, en boa medida, na recuperación dunha tradición histórica, na revitalización deste legado histórico do que se conservan testemuños documentais.

Por tanto, resulta imprescindible conservar e promover as rutas históricas de peregrinación a Compostela, favorecendo o paso dos peregrinos contemporáneos sobre os vellos roteiros medievais, que deste xeito reviven. Pero unha cousa é revitalizar estas antergas rutas e outra moi distinta é “inventar” novos camiños que carecen de referencias documentais precisas, de datos históricos que avalen o paso secular e regular de peregrinos por eses lugares. Deste xeito estamos traicionando o espirito do Camiño, estamos esmagando a sua veracidade histórica.

Ven este comentario diante do “recoñecemento” do denominado “camiño portugués da costa”, que partindo da Guarda, e por O Rosal, Oia, Baiona, Nigran e Vigo enlaza en Redondela co tradicional camiño portugués, ou desa outra ruta marítima que comunica diversos portos lusos e galegos. Únicamente en Vigo e Baiona documentamos, na Idade Moderna, datos concretos sobre a presenza de peregrinos, moitos estranxeiros, que chegaban a estes portos por vía marítima para realizar a súa peregrinaxe cara Compostela e tamén a súa viaxe de retorno. Pero, ata o presente, ninguen amosa documentos das outras localidades deste itinerario que certifiquen a presenza de peregrinos. Velaí como únicamente a variante ou acceso dende a Ría de Vigo ao camiño portugués ten verosimilitude histórica, pero en lugar de solicitar o recoñecemento deste acceso ou variante, pretendese crear un novo roteiro.

É evidente que estes concellos “da costa” deben beneficiarse dos programas do Xacobeo, pois en sentido amplo toda Galicia é territorio xacobeo, pero non confundamos o “Camiño de Santiago”, un itinerario con séculos de historia, e o “Xacobeo”, un programa de promoción destes camiños polas autoridades autonómicas.

A nosa identidade, e o Camiño de Santiago é un elemento sustancial da mesma, non pode estar ao albur de intereses localistas ou coxunturais, que só nos conduce a perdermos a nosa autoestima colectiva.

Rafael Sanchez Bargiela

Historiador


martes, 8 de diciembre de 2009

Cen anos dos Maristas en Tui

O pasado sábado, 5 de decembro, o Concello de Tui fixo entrega ao Instituto dos “Irmáns Maristas” ao cumprirense os cen anos da presenza deste instituto na nosa cidade da medalla de ouro do Concello nun acto institucional. Aproveitamos esta circunstancia para rememorar brevemente o itinerio percorrido por estes relixiosos na súa xa centenaria estadia na nosa cidade.

A Congregación dos Irmáns Maristas foi fundada en Francia en 1817 polo presbítero Marcelino de Champagnat (1789-1840), canonizado no ano 1999, coa finalidade de dedicarse á alfabetización e a educación de mozos e nenos das áreas rurais. A experiencia do propio Champagnat no ensino rural, na Francia post-revolucionara, con profesores incompetentes, onde a violencia física estaba xeralizada (él memos deixo a escola logo do castigo dun dos seus compañeiros) e que promovia o laicismo, levouno a fundar en 1818 unha escola no seu pobo natal que foi xérmolo da orde dos Maristas, integrada exclusivamente por laicos que acadou o recoñecemento oficial do Papa Pio IX en 1863.

Aínda que xa tiñan iniciado a súa expansión moito antes (xa en 1836 parten os primeiros misioneiros maristas cara Oceania) os Maristas chegan a España en 1886 instalándose na cidade de Girona, abrindo unha escola no anos seguinte, e comezan a súa expansión por España, ao inicio por Cataluña, pero axiña noutras zonas da Península. A sua primeira fundación en Galicia foi na cidade de Lugo, onde chegan reclamados polo bispo Benito Murúa, creando unha escola gratuita para nenos pobres, ao ano seguinte chegan a Ourense chamados polo seu bispo, Eustaquio Ilundain, instalándose no mesmo ano en O Carballiño e Ribadavia, que daquela aínda formaba parte da diocese de Tui.

Contan as crónicas que na cidade lucense contectan co daquel coengo da Catedral de Lugo, o tudense Manuel Lago González –que logo sería bispo de Osma e Tui e arcebispo de Compostela, amáis de egrexio cultivador das nosas letras- quen os encamiña cara Tui na súa procura dun lugar onde instalar unha casa de formación para os seus aspirantes. Tui tiña amáis un valor engadido, a súa proximidade con Portugal e consecuentemente facilitaría a aprendizaxe do idioma portugués para os novos Maristas, pois unha porcentaxe deles partiría ás terras do Brasil, onde xa traballaban os irmáns procedentes da “provincia” de Aubenas (Francia) de cuxo núcleo procedian tamén os que tiñan chegado ata Tui.

Era bispo de Tui naquela altura, 1909, Valeriano Menéndez Conde que ocupaba a cadeira episcopal dende 1894. Dúas actitudes caracterizan o seu episcopado e son de interese para o noso relato. Menéndez Conde chegou a Tui co obxectivo de reconducir a actividade política do catolicismo tudense, apostando por unha convivencia co reximen liberal sen renunciar á defensa dos intereses da Igrexa. Esta actitude bate frontalemente co integrismo que ata daquela inspiraba a actuación dos principais dirixentes católicos tudenses. Este enfrentamento está na orixe da marcha, or exemplo de Lago González, a Lugo en 1896 pois Lago era naqueles anos un dos principal voceiros deste sector (actitudes políticas en Lago que logo se encamiñarian cara unha visión galeguista, pola que é hoxe coñecido). Aventuramos entón que as “cartas de presentación” de Lago a Menéndez Conde non eran especialmente efectivas e poden ser algunha das razóns que expliquen as primeiras dificultades dos Maristas diante do bispo tudense.

Por outra banda, no episcopado de Menéndez Conde constatamos a chegada á nosa cidade de novas ordenes e institucións católicas xurdidas na segunda métade do século XIX como resposta ás novas necesidades sociais. En 1908, gracias á doazón dun tudense residente en América se instalan en Tui ás “Fillas da Caridade” de San Vicente de Paul (as que coñecemos popularmente como “da Milagrosa”) que abren a popular “Cociña económica” e no ano seguinte o colexio “La Milagrosa”. A expulsión das ordenes relixiosas de Portugal, logo da proclamación da República en 1910, provoca a instalación en Tui de novas congregacións: as Franciscanas Hospitaleiras da Inmaculada Concepción ou as Relixiosas de Santa Dorotea, aínda manteñen a súa presenza na nosa cidade.

Neste contexto temos de contextualizar a chegada dos Maristas as terras tudenses, que o 22 de xaneiro de 1909 acadan do bispo Menéndez Conde o decreto de autorizacion. Neste primeiro intre chegan a Tui tres maristas franceses: Richard Guiffon, Robustien e Louis Maxence que residiran nun primeiro momento no hosta “Generosas”, aínda actualmente en funcionamento.

Atopan axiña un terreo idóneo para os seus obxectivos de crear un seminario da congregación: a finca chamada “Pousa das Costiñas” no barrio da Lagoa na parroquia de Pazos de Reis, pero inmediata á cidade de Tui, que conservaba un pazo e terras de cultivo (viñas, centeo e millo). O propietario era un tal Don Salustiano, que logo de facer fortuna en terras mexicanas residía en Tui. O seu albacea, Camilo Cela, tasou a propiedade en 20.000 pesetas. Aquela primeira propiedade foi ampliándose con outras fincas lindantes, ata a acadar as actuais sete hectáreas. Os irmáns Maristas pasaron a residir neste inmoble o 14 de maio de 1909.

E dende aquela data ata 1995 este edificio acolleu o seminario desta institución, nas diversasa etapas de formación e discernimento vocacional, polo que pasaron milleiros de mozos do Norte de España. Cabe lembrar como ao abeiro deste centro de formación funcionaron un internado, entre 1933 e 1941, e posteriormente foi establecida a “Escola de Maxisterio Luis Vives” entre os anos 1952 a 1963, formando un total de once promocións de mestres, con abondosa presenza de mozos tudenses. Este capítulo merecería unha atención axeitada pois, por exemplo, editaban os seus propios libros de formación. Agardamos voltar a este tema noutra oportunidade.

Posteriomente entre 1982 e 1995 foi establecido o Colexio de BUP “Santa María” no que participaban os seminaristas dos Maristas e os do seminario menor “San Paio” da diocese tudense. Finalmente, ao rematar a dedicación deste inmoble como centro de formación dos aspirantes ao ingreso nos Fratres Maristae Scholarum (FMS) abriuse o actual Colexio “Santa María” no ano 1996

Xunto ao noviciado creado en 1909 crease unha pequena escola chamada “San José”, sita no número 26 da rúa San Telmo, que contaba o dia da sua apertura, 1 de setembro de 1912 con 80 alumnos e que perdurará moitos anos ofrecendo a formacion educativa aos rapaces tudenses.

Rematamos con tres notas breves: xa o Concello de Tui no ano 1961, baixo a presidencia de Ramón Peñarredonda, homenaxeara a esta Congregación ao titular co nome de “Irmáns Maristas” á rúa anteriormente denominada “El Pilar” e que da acceso á súa residencia na zona de A Lagoa.

En segundo lugar, a presenza maristas en Tui está tamén ligada á chegada, nas primeiras décadas do pasado século, de Maristas procedentes de Portugal que ao seren expulsados do país veciño estableceron na zona da Lagarteira o seu centro de formación. Moitos nos nosos lectores lembraran aquel maxestuosos edificio derruido por magoa por mor da construcción da Autovia.

Ao longo deste cen anos os Maristas se teñen implicado na vida tudense con numerosas actividades e realizacións nos campos da educación, da atención social, da dinamización xuvenil, da formación espiritual, etc. ou cedendo as súas instalación para numerosas actividades, poderiamos recordar as veladas teatrais ou as proxeccións cinematógraficas que se realizaban no seu salón de actos.

viernes, 27 de noviembre de 2009

"Australia remata a catedral que iniciou Rosendo Salvado" hoxe en La Voz de Galicia

Publica hoxe "La Voz de Galicia" na súa edición de Vigo un artigo que non podemos deixar de recoller en Tudensia. Noraboa ao amigo Jorge Lamas polo seu traballo.



Australia concluye la catedral que inició Rosendo Salvado

El benedictino tudense puso la primera piedra del templo en el año 1863

Autor:
Jorge Lamas

El 8 de febrero del año 1863, el sacerdote benedictino Rosendo Salvado ponía la primera piedra de la catedral católica de Perth, en el oeste de Australia. El próximo 8 de diciembre, el arzobispo Barry J. Hickey presidirá la inauguración de la catedral iniciada hace 146 años. Ese día, un grupo de sacerdotes gallegos acudirán a los actos de celebración.

Rosendo Salvado nació en Tui en 1814, pero su afán evangelizador le llevó hasta el occidente australiano, donde dejó una profunda huella al ser el primer europeo que consideró los derechos de la población aborigen, entonces despreciada. Su presencia en Australia tuvo también una importante consecuencia medio ambiental en Galicia. Este sacerdote fue quien introdujo en nuestra comunidad las primeras semillas de eucalipto. Fue durante una visita que realizó a su casa natal, en el año 1860.




Vínculo con Tui

Los vínculos de Rosendo Salvado con su patria chica nunca se rompieron y, algún autor mantiene que en 1898 todavía recibía, en el otro extremo del planeta, La Integridad , periódico bimensual católico editado en Tui entre 1888 y 1925. El obispo de la ciudad australiana de New Morcia murió en Roma, pero está enterrado en Australia.

La catedral de Perth se realizó en tres fases, siempre marcadas por la falta de los fondos necesarios para concluir el proyecto. La primera parte concluyó en 1865, aunque se trataba de un edificio humilde. Ya en el siglo XX se afrontó la construcción de un edificio de estilo histórico, que diseñó el arquitecto Michael Cavanagh, después de mantener una polémica estilística con otros sectores de la comunidad que apostaban por reproducir algunos cánones románicos. Este proyecto no se pudo concluir debido a la gran depresión que se originó en todo el mundo con el crac de 1929.

Con pequeños arreglos, la antigua iglesia aguantó hasta 1999, año en el que el Arzobispado de Perth recibió una donación de dos millones de dólares australianos. Con este dinero y la ayuda del Estado de Australia Occidental, en agosto del 2006 se iniciaron las obras definitivas de este templo que se inaugurará dentro dentro de dos semanas.


viernes, 20 de noviembre de 2009

Nova biografia de San Telmo de Guillermo Juan Morado

Recollemos unha noticia sobre a recente edición dunha nova biografia sobre o Beato Pedro González, San Telmo, padroeiro da nosa cidade e diocese, da autoria do coengo Guillermo Juan Morado e editada polo Centro de Pastoral Litúrxica de Barcelona. A figura do frade dominico de Frómista dos inicios do século XIII segue suscitando interese e por conseguinte publicacións, hai uns meses o historiador tudense Suso Vila publicaba un amplo e documentado traballo titulado "Corpo Santo, Sal Telmo" e agora estoutra obra de caracter divulgativo sobre a biografia do beato tudense, refleciten a actualidade do noso "San Telmo". Falaremos noutro "post" destes traballos.





Agardamos a lectura desta obra pero para introducirnos poden os interesados achegarse a unha entrevista ao autor na seguinte páxina.

http://infocatolica.com/?t=noticia&cod=4801

lunes, 16 de noviembre de 2009

Crear novo patrimonio co novo centro de saude de Tui (II)

O Diario Oficial de Galicia de hoxe, lúns 16 de novembro, publica unha resolución da Consellería de Sanidade da Xunta de Galicia pola que se procede á adxudicación da redación do proxecto do novo centro de saude de Tui ao estudio de arquitectura "Díaz&Díaz Arquitectura" por 76.270 euros. Unha boa nova que encamiña a resolución do grave problema existente no actual centro de saude tudense. Dende Tudensia queremos recuperar un "post" que publicamos a finais de decembro do pasado ano 2008 reclamando que este novo edificio contribuia a crear patrimonio na nosa cidade, que este inmboble resulte axeitado ao contexto urbano dunha cidade declarada Ben de Interese Cultural.
A creación de novos elementos patrimoniais, nun caso coma Tui, ten a obriga de promover un sentido de continuidade entre o pasado e o presente, un elo condutor que garanta unha integración dos espazos públicos da nosa cidade, entre unha arquitectura de séculos anteriores, que conservamos polos seus valores históricos e artísticos, e estas novas obras, que realizadas nunha dimensión humana e cunha mínima sensibilidade artística e funcional, enlazan con esta tradición que en Tui, por sorte, custodiamos como o noso principal sinal de identidade.
Unha obra pública, como este novo Centro de Saúde que está a piques de comezar, está chamada a "crear" novo patrimonio que enriqueza, dende prantexamentos contemporáneos, o n oso acervo patrimonial e poidamos contar na nosa cidade cun edificio singular dende prantexamentos contemporaneos. A propia Consellería de Sanidade ten realizado importantes achegas á arquitectura contemporánea de Galicia na construcción doutros centros de saude, agardamos que o caso tudense se encamiñe nesta liña.
Dende Tudensia apostamos pola sensibilización da nosa sociedade nestes aspectos pois o progreso, o desenvolvemento da nosa cidade, non esta reñido coa sensibilidade para apostar pola incorporación de novas obras públicas que busquen un equilibrio coa identidade que singulariza a esta cidade de Tui.
Para os interesados achego o enlace para acceder ao post publicado no seu día:

domingo, 8 de noviembre de 2009

De cando Tui chegou aos Oscar de Hollywood



O pasamento nestes pasados días do actor José Luis López Vázquez lémbranos que foi o protagonista dunha película rodada nos seus exteriores en Tui, “Mi querida señorita” no ano 1971. Con ese filme o director Jaime Armiñán conseguiu chegar como candidato ao Oscar á mellor película extranxeira, sendo a primeira e, ata o momento, única oportunidade en que Tui estivo presente na festa do cine, nos Oscar de Hollywood.

Por mágoa tivo de competir, e finalmente perder, diante, nada menos, que de “El discreto encanto de la burguesia” de Luis Buñuel que logrou a apreciada estatuiña dos Oscar.

Deste xeito Armiñan foi o primeiro creador que levou a imaxe de Galicia e máis concretamente de Tui a Hollywood promovendo o coñecemento da nosa terra dun xeito digno, lonxe dos tópicos cos que case sempre era representada Galicia.

“Mi querida señorita” é unha película de Jaime de Armiñán, que foi un filme transgresor naquela altura dos anos finais da ditadura franquista tratando o tema da transexualidade con enorme respeto e serenidade.

De Armiñan rodou en 1971 en Tui, Baiona e Vigo este filme con José Luis López Vázquez no papel de Adela Castro, unha solteirona provinciana que non ten clarexada a súa sexualidade e ao final remata por operarse para converterse no home que xa era realmente, pero tampouco ficou satisfeita co cambio.

Abofé que moitos tudense ainda lembrarán aquela rodaxe que eu reteño xunto con tantos outros recordos da infancia nun recuncho da memoria: as cámaras instaladas no inicio da Rúa Nova, tomando aquel amplo caserón que conforma o comezo daquela rúa como residencia do protagonista do filme... contemplar aquela insólita montaxe, as claquetas, o atrezzo, a repetición de escenas... que alteraban a rutinaria vida da nosa vella cidade despertaba nos cativos toda sorte de imaxinacións, de expectativas, de intrigas nunca resoltas pois logo cando foi estreada a película non puidemos visionala pois estaba vedada ás nosas curtas idades... o que aínda provocou novas intrigas, moito máis desbordantes e insólitas.

Aproveitamos para lembrar que a nosa cidade e o seu entorno foi escenario da rodaxe doutras películas como, entre outras que lembramos, están: “La casa de la lluvia” (1943),“El bosque del lobo” (1971) de Pedro Olea, “Flor de santidad” (1972), “La hora bruja” (1985) de novo con Jaime de Armiñan, “Los Pazos de Ulloa” (1985),“A los que aman” (1998) de Isabel Coixet, “Gallego” (1988) de Manuel Octavio Gómez, “Ilegal” (2002), “Hotel Danubio” (2003), “Heroina” (2005) “La velocidad funda el olvido” (2007) de Marcelo Schapces, etc.


martes, 27 de octubre de 2009

Aires de Outono

Nestas últimas datas “Tudensia” ten espaciado amplamente as suas achegas, polo que pedimos disculpas e comprensión aos nosos lectores. Por mágoa non é posible dedicarlle a este blog o tempo que precisa. Pero afortunadamente este motivo ofrece a posibilidade de editar textos que poden resultar de máis interese que as nosas entradas.
Hoxe publicamos un pequeno, pero sustancioso, texto sobre esta época do ano na que estamos da autoria de Manuel Fernández Valdés, cronista oficial de Tui e unha das máis egrexias personalidades da na cultura tudense no século XX. Nalgun momento, dun futuro non lonxano, temos de dedicarlle a Fernández Valdés a atención que precisa en “Tudensia” pois estamos diante dun prolífico investigador, especialmente da prehistoria tudense e galega, incansable divulgador da nosa historia e divulgador do noso patrimonio.

O texto de Fernández-Valdés recupera as vellas costumes tudense desta época do ano, que conforman o noso folclore tradicional e que compre non esquecer -ou mesmo revitalizar- como expresión dunha cultura secular que ten chegado onda nos e que temos a responsabilidade de transmitir como un legado ás novas xeneracións. Cando nestes vindeiros días temos de padecer a invasión dunha festa importada e completamente allea coma é Halloween, lembrar aquelas vellas costumes nos particulariza e identifica fronte a esta celebración impulsada polo comercio, a moda e os medios de comunicacion de masas, especialmente o cine e a televisión.

Nos seguiremos comendo "osos de santo" e buñuelos para manter acesas estas tradicións, que nos recupera esta artigo de Fernández-Valdés.

AIRES DE OTOÑO



Termina septiembre con el “veranillo de San Miguel” o “veranillo de los membrillos”.
Huele a mosto, huele a bagazo quemado en alquitara, huele a membrillo en sazón, se presiente el olor de las castañas asadas. Los humos de las chimeneas campesinas se adhieren a los tejados, sin fuerza para elevarse. Diríase que con la humedad del ambiente los olores carecen de fuerza ascensional para desprenderse del suelo.
Las castañeras asaban las castañas en asadores de hoja de lata. Se apostaban con sus utensilios en las encrucijadas, arrebujadas en su mantón, pregonando su mercancia; desde octubre a febrero formaban parte del paisaje. Pero el progreso, en forma de locomotora, desplazó las sufridas castañeras, victimas de las nieves y de las lluvias en la estación más hostil del año.
La gente joven se reunía para encerder “magostos”, grandes hogueras al aire libre, en las que se asaban castañas, que después se comían con acompañamiento de abundante morapio, y si alguno tocaba el acordeón, empezaba el movimiento.
Cuando las libaciones eran excesivas, las manos, ennegrecidas de “debullar” castañas se limpiaban en las caras de las mozas, que, a su vez, devolvían la caricia, aunque ellas, naturalmente, llevaban la peor parte, pero... ¡vaya usted a saber!.
A principios de octubre grandes chaparrones entenebrecian el paisaje. Es el “cordonazo de San Francisco”, que purifica la atmósfera y trae otra vez el buen tiempo.
Entra noviembre con la visita a los cementerios; es tradicional una copiosa cena con abundancia de castañas asadas y vino nuevo. En la comarca de Tui, al decir de Jesus Rodríguez (“Supersticiones de Galicia”) se ponía un leño en la “lareira” la noche de Difuntos para que las almas acudiesen a calentarse.
El día de San Martín, 11 de noviembre, es día ritual en el refranero popular, porque está consagrado a las mantazas de puercos, y a la prueba del vino.
Las mantanzas duran hasta Carnaval, pero todo su folklore se centraliza en este día “a cada cerdo le llega su san Martín”.
Los que no disponían de corral o patio en su casa, donde hacer la chamusquina, la realizaban en la vía pública, con gran algazara de los chicos. Eran aquellos tiempos arcádicos finiseculares.
Hacia San Martín termina la fermentación lenta del vino, y los cosecheros proceden a llenar los envases, por lar mermas que han sufrido, y a “zaparlos” herméticamente: “Por San Martiño atesta o viño”, dice una paremia, otra dice “Por San Martiño cata o teu viño”, porque es el dia en que tradicionalmente debe probarse. Es tambien de tradición que la prueba se haga con sardinas revenidas y cachelos.
El verano se despide con pena. Todavía guarda un poco de calor para regalarnos unos deliciosos días, que llamamos el “veranillo de San Martín”

Manuel Fernández Valdés
Publicado en Boletín de Información del Centro de Iniciativas y Turismo de Tui, Octubre de 1961.

lunes, 12 de octubre de 2009

O esencieiro tudense

Hoxe lúns, 12 de outubro de 2009, unha solemne Eucarista de acción de gracias, presidida polo Ministro Xeral da Orde Franciscana, Fr. Xosé Rodríguez Carballo, pechará os actos conmemorativos do V Centenario das Clarisas Tudenses, iniciados hai agora un ano coa entrega ás “Encerradas” da Medalla de Ouro da Cidade. Dende Tudensia queremos sumarnos a este feliz acontecemento con este artigo publicado, hai agora un ano, no xornal electrónico “Vigo Matropolitano”.


O ESENCIEIRO TUDENSE




A histórica cidade de Tui asentada nas ribeiras do Miño posúe unha rexa personalidade forxada no percorrido dos séculos, das conquistas, dos avatares da fronteira.... No alto da colina de pedra, coma dicía o lembrado Eliseo Alonso, xunto da Catedral, a paisaxe petrea da acrópole tudense énchese coa presenza do mosteiro das Clarisas que descansa sobre o solar da Torre Vella e de Santa María da Oliveira na que tiveron morada os bispos tudenses polo século XII.
Ollar este convento que fala do traballo do tudense Melchor Feal –que modelaba a pedra en Tui ou en Contrasta-, dos planos da igrexa realizados polo mestre Domingo de Andrade... nos evoca, ante todo, a iniciativa de dez mulleres tudenses de fundar, no 1508, un beaterio no que compartir a súa vocación relixiosa, dedicándose a unha vida máis intensa de oración. Nunca sospeitarían que aquela “aventura” chegaría onda nós logo de cincocentos anos.
Contemplar, pois, este mosteiro é coma achegarmonos a un esencieiro, que agocha nas súas paredes un anaco do que é Tui, do que conforma o espirito das xentes desta cidade deitada onda o Miño. Achegarse ao convento é destapar este esenciero... as clarisas conservan con agarimo unha parte da alma tudense, son transmisoras coa súa presenza dalgúns rasgos da identidade de Tui. Pois o repique, bulideiro ou lene, da súa campá aínda nos acompaña cada día a todos os que percorremos as vellas e enlousalas rúas e calellas; o torno do mosteiro, sempre envolto naquel halo de misterio para todos os cativos, segue xirando no amplo recibidor monacal; a celebración da festa familiar cos peixiños ou cunha tarta de améndoa das Monxas recupera vellas tradicións familiares; pasar polo túnel que comunica a antiga rúa da Oliveira coa Miñoteira ollando o lento discurrir do Miño... contemplar o amplo conxunto conventual... testemuñan, como aromas aquilatados, directamente ao corazón de todas as xentes de Tui un fío que nos une de xeito indefectible coas nosas queridas “Encerradas”...
Pero abrir este esencieiro posibilita tamén, non o esquezamos, percibir aquel “bo olor de Cristo” que a vida contemplativa das nosas Clarisas leva estendendo pola nosa cidade nestes cinco séculos amosando a plenitude e a vixencia dunha vida entregada ao Evanxeo, dunha existencia desposada en Cristo, dende unha radical e entregada liberdade que testemuñan tantas e tantas mulleres que se teñen realizado como personas e como cristiáns nos muros deste mosteiro de Santa María da Concepción amosando a ilusionante vixencia da vida cristiá ao longo deste cinco séculos que hoxe celebramos.

Rafael Sánchez Bargiela

domingo, 11 de octubre de 2009

Hai 125 anos que finalizaron as obras da ponte internacional de Pelayo Mancebo

Publica hoxe "LaVoz de Galicia", alomenos nas edicóns de Vigo e Pontevedra un amplo traballo dedicado a conmemorar que o 10 de outubro de 1874 remataron as obras de construcción da ponte internacional de Tui. Con esta ocasión se publica unha columna de opinión sobre o autor deste emblemático punto de unión de tudenses e valencianos, que a voz popular atribuie a Gustave Eiffel, pero que en realidade é unha obra do enxeñeiro calagurritano Pelayo Mancebo e Agreda. Deste xeito damos conta dunha vella petición dun dos seguidores de "Tudensia"



UNHA PONTE DE PELAYO MANCEBO



A vella ponte internacional tudense, que hoxe lembramos ao cumprírense 125 anos da finalización das súas obras, é un dos símbolos máis recurridos de Galicia, sobre todo para referírmonos ás relacións transfronteirizas cos nosos veciños das terras portuguesas, ao longo de máis dun século esta ponte metálica ten sido a imaxe da comunicación entre dous pobos e entre duas culturas.
No rueiro de Tui lembramos únicamente a dous persoeiros da segunda metade do século XIX vencellados directamente a iniciativa da súa construcción. Pero curiosamente, non é ao seu autor senón a dous políticos da época: Lorenzo Cuenca San Juan (A Coruña 1800 – Tui, 1882), do partido moderado, primeiro deputado e logo senador dende 1864, e Ezequiel Ordoñez González (Ponteareas, 1845 – Madrid 1918), do partido conservador, auténtico cacique do período da Restauración no Baixo Miño, pois foi deputado polo distrito tudense dende 1879 ata 1903 continuando logo o seu fillo Mariano ata 1923.
Tanto Cuenca como Ordoñez pularon decisivamente en Madrid, xunto ao tamén tudense Florencio Rodríguez Bahamonde –presidente da comisión de obras públicas do Senado- pola chegada do ferrocarril á cidade tudense.
Esta ponte nace do proxecto de unión das liñas férreas de España e Portugal, creando unha comunicación entre Guillarei e Valença do Minho. Para a cidade de Tui, sumida nunha crise social e de identidade dende a perdida da capitalidade provincial en 1833 a chegada do ferrocarril abría novas e esperanzadoras expectativas. A ponte internacional xorde como unha necesidade de comunicación por vía férrea entre ambas ribeiras do Miño nun momento histórico en que o ferrocarril era un símbolo, case universal, de progreso e modernidade. Cando foi construída era amais unha esperanza de desenvolvemento para os pobos miñotos; pero unha esperanza truncada pois foi de sempre unha liña férrea escasamente transitada e que escasos recursos económicos aportou as nosas xentes.
Tras os correspondentes acordos internacionais será en 1879 cando se decida o seu emprazamento e no mesmo ano é redactado o proxecto de construcción desta ponte polo enxeñeiro Pelayo Mancebo e Agreda (Calahorra, 1845 – 1912), autor de numerosas obras de enxeñeria nas últimas décadas do século XIX. De Mancebo é, por exemplo, a ponte de San Clodio, sobre o río Sil no concello de Ribas de Sil, a de Castejón, en Navarra, o encoro da Estanca en Calahorra ou a ponte, en terras portuguesas, que comunicaba as localidades de Entre os Rios e Castelo de Paiva derrubada no 2001 con numerosas vítimas.
Aínda que popularmente falamos da vella ponte tudense como obra de Eiffel, ou dalgun dos seus discípulos, compre reivindicar ao seu único autor, Pelayo Mancebo, pois a él se debe a súa factura, a súa construcción en celosias de ferro, fronte ao modelo daquela en boga das pontes americanas, a disposición do tráfico ferroviario pola parte superior, etc. Como o propio autor afirma “la importancia de las fundiciones no daba lugar a duda; había que proyectar un puente metálico”. E como un dos principais expoñentes do patrimonio industrial de Galicia fica esta ponte metálica, integrada por cinco tramos de ferro que acadan unha luz de 330 m.
Sen dúbida que a influencia de Eiffel é ampla nesta obra. Eiffel comezara, en 1856, a súa laboura como enxeñeiro e en 1867 creara a súa propia sociedade, coa que gaña a concurso para a construcción da ponte de María Pía en Porto (1876-1877) ou a de Viana do Castelo (1878) e realiza numerosas obras en España e noutros paises. Pero Gustave Eiffel si participará no concurso celebrado, en maio de 1881, para a construcción da ponte tudense, aínda que a sua oferta non resultou gañadora fronte á presentada pola empresa belga “Braine le Comte”, representada en Portugal por Eugene Rolin.
A celebración deste aniversario ofrécenos a oportunidade de reivindicar o nome do autentico autor desta obra de enxeñeria, Pelayo Mancebo e Agreda (que por certo, foi deputado polo distrito rioxano de Arnedo en 1884 polo partido moderado), descoñecido para os tudenses e galegos, reparando um esquecemento, nun momento en que de novo o tren, neste caso de alta velocidade, suscita nas terras do Miño novas expectativas de progreso, que agardamos resulten mais venturosas para todos.

Rafael Sánchez Bargiela






O texto do artigo periodístico da correspondente tudense de "La Voz" pódese consultar no seguinte enlace: http://www.lavozdegalicia.es/vigo/2009/10/11/0003_8029816.htm aínda que por mágoa na páxina web non figura unha excelente infografia que se pode consultar na edición impresa de "La Voz" de hoxe domingo 11 de outubro.

martes, 6 de octubre de 2009

Leandro de Saralegui, un mariño e historiador tudense esquecido



Hai agora un ano ao ler o libro de Xavier Añoveros e Loli Martínez sobre os alcaldes de Tui no século XX chamara xa a miña atención un acordo da Xestora Municipal tudense de 1939, penso que nunca executado, de colocar unha praca na casa natal do “ilustre mariño Leandro de Saralegui, fillo desta cidade co gallo do centenario do seu nacemento”. Aquela referencia suscitou a miña curiosidade pois era un nome do que prácticamente non tiña escoitado falar, agás algunha referenca lonxana a obras de carácter histórico sobre as comarcas do norte de Galicia.
A miña sopresa é grande cando pescudando un pouco sobre este autor, atópome que tanto a Gran Enciclopedia Gallega como a “histórica” Enciclopedia Espasa dedicánlle case unha páxina á biografia deste personaxe. Mariño de profesión, no que chega a alcanzar importantes responsabilidades, tralo seu retiro instálase en Ferrol e comeza unha prolífica obra de investigación histórica sobre Galicia e a bisbarra de Ferrol, que aínda na actualidade segue vixente.
Vixencia que adquire unha maior oportunidade na historiografia galega actual, cando o debate sobre o celtismo volta ocupar unha primeira liña de traballo entre moitos historiadores, pois Saralegui na súa obra é un dos defensores da presenza céltica en Galicia nos tempos prehistóricos. Saralegui e Medina continua na senda que abrira Verea y Aguliar quen na súa “Historia de Galicia” (1832) introduce o celtismo na historiografia galega, liña continuada polo tudense Leopoldo Martínez Padín, que na súa “Historia política, descriptiva y religiosa de Galicia” (1849) profundiza na celticidade como base orixinaria dos galegos. Tras Benito Vicetto quen na súa “Historia de Galicia” (1865) afirma a “nacionalidade céltica”, pero en base a un argumentario mítico, serán Manuel Murguia (“Historia de Galicia”, de 1865) e, especialmente, Leandro de Saralegui e Medina, que na súa obra “Estudios sobre la época céltica en Galicia” (1867) profundicen, con rigor científico, herdado do positivismo, o seu estudo da esencia céltica de Galicia. A obra de Saralegui pois é actualmente obxecto de estudio e mesmo a que vimos de citar foi recentemente reeditada pola editorial Toxosoutos. Velaí unha das facetas importantes da traxectoria deste erudito galego.
O seu nome ficou esquecido para os tudenses e esta nota agora pretende ilustrarnos sobre este egrexio fillo de Tui hoxe inxustamente relegado na nosa cidade: Leandro de Saralegui y Medina, nado en Tui en 1839.

Biografia
Descoñezo as orixes familiares de Saralegui en Tui, aínda que tendo en conta que o seu irmán Manuel de Saralegui e Medina, tamén mariño e insigne literato e filólogo (chegou ser membro da Real Academia Española) naceu en Ferrol en 1851, posiblemente o seu pai fose un funcionario público da Armada que residiu en Tui algún tempo desenvolvendo os seus labores profesionais.
Nado en Tui o 30 de xuño de 1839 e morto en O Ferrol o 6 de outubro de 1910, eran seus pais: Leandro Saralegui e Josefa de Medina; os abos paternos, Manuel Saralegui, oficial 1º do corpo do Ministerio de Mariña, e Jacinta Fernández Núñez, ambos naturais do Ferrol; pola súa banda, os seus avos maternos son Juan de Medina, coronel de infanteria natural de Murcia, e Manuela Canals da vila de Ferrol.
Previo aos estudos preparatorios da carreira, comezou a servir no Corpo administrativo da Armada o 10 de febreiro de 1854. Obtivo o primeiro emprego de oficial o 3 de decembro do ano seguinte e o seu primeiro destino de embarque o 6 de xullo de 1858. Navegou polos mares da Península e polos de Francia, Italia e África septentrional, deixando de prestar servizo en buques o 1 de xuño de 1861, ao ser nomeado para fundar a Academia de Administración da Mariña en O Ferrol, co emprego de oficial segundo. Sucesivamente, seguindo a orde regular de ascensos do corpo, obtivo os empregos superiores, ata o de Intendente de Mariña que foille conferido por R. D. de 9 de novembro de 1892, en cuxo cargo e a solicitude propia e por atoparse próximo á idade regulamentaria cesou, pasando á situación de reserva do Estado Maior Xeneral da Armada por R. D. de 23 de xuño de 1907.
Desenvolveu, ás veces en circunstancias difíciles e azarosas, como as orixinadas polo período revolucionario no Ferrol e polos terremotos de Manila en 1880, cargos da importancia e a responsabilidade coma ordenador do Arsenal de Ferrol; director da Escola de Administración Naval, na que se fundiron, a proposta súa, as primitivas Academias departamentales; Interventor do Departamento de Cádiz e do Apostadero de Filipinas; intendente en O Ferrol e, por último, Intendente Xeneral da Mariña dende o 7 de xaneiro de 1903 ata o 21 de xuño de 1905, en que solicitou e obtivo o seu relevo por enfermo.
Tras o seu retiro pasou a residir en Ferrol, cidade, vencellada á súa familia, e da que foi o seu principal estudoso: ainda na actualidade é cita obrigada para calquera investigación histórica ou cultural sobre Ferrolterra. Naquela cidade desenvolveu unha intensa actividade de investigador, periodista e animador de numerosas iniciativas de interese público, ata o seu pasamento o 6 de outubro de 1910.
Saralegui e Medina era académico correspondente da Real Academia de Historia, dende o 5 de novembro de 1865, da Sociedad Económica de Amigos del País, de Cartagena, con igual carácter; da de Economía Matritense, como socio residente; da de Amigos del País, de Filipinas, como socio de mérito; da Sociedad Arqueológica de Pontevedra e académico de número da Real Academia Galega, sendo un dos seus fundadores.

Bibliografia
A súa producción escrita é moi ampla e comeza con traballos de temática profesional, vencellada ao seu labor como oficial da Armada Española, ámbito no que edita numerosos libros e artigos. Pero paralelamente desenvolve un amplo labor como erudito, de carácter autodidácta, combinando os seus estudos sobre literatura galega, ensaios sobre economía e política, traballos sobre o pasado prehistórico de Galicia e, especialmente, investigacións sobre a historia de Ferrol e a súa bisbarra.
Entre as súas publicacións, tanto artigos como libros, podemos salientar, entre outras, as seguintes: “Estudios sobre la época céltica en Galicia” (con tres edicións 1867, 1888 e 1894, e reeditado recentemente.....), “Tratado de Economia Política” (de 1870 e con numerosas edicións), “Galicia y sus poetas” (1886), “Estudios sobre Galicia” (1888), “La cuestión obrera en Galicia” (1893), “”San Martín de Jubia. Apuntes históricos” (1893), “Ardobrica. Estudio de Geografia Histórica” (1908), “Libunca. Estudio histórico” (1909), etc.
“Leando de Saralegui, sinala Fernando Pereira González nun estudo que dedica ao seu pensamento, compartía con Manuel Murguía o ideario do rexionalismo liberal, caracterizado polo seu desexo de descentralización do estado español e de autogoberno para Galicia, de democratización do estado e desenvolvemento capitalista. Era este un proxecto político ideado por unha minoría erudita e estaba destinado a unha clase social case inexistente, e moi desartellada, a burguesía galega”. Sarelegui, con todo, non participou en proxecto político galeguista algún, pois rexeitaba o separatismo e mesmo o interese por uniren Galicia e Portugal, pero as súas achegas, tamén no eido económico, foron moi estimadas por este movemento rexionalista. Era defensor do liberalismo económico e social, promovendo a iniciativa e o esforzo dos individuos como motor do Progreso. Leandro de Saralegui posuía un amplo coñecemento das teorías arqueolóxicas, antropolóxicas, históricas, lingüísticas ou socio-económicas da época en Europa contribuido amplamente a súa difusión en Galicia.
Sirvan estas escasas notas, pois a súa biografia precisaría moito máis espazo, para espallar o coñecemento deste egrexio intelectual tudense entre os nosos veciños e para apostar polo cumprimento daquel acordo corporativo de 1939 de colocar una praca na súa casa natal neste ano ao cumprirense 170 anos do seu natalicio en Tui.

Rafael Sánchez Bargiela

Publicado no libro das festa de San Telmo do ano 2009