martes, 27 de octubre de 2009

Aires de Outono

Nestas últimas datas “Tudensia” ten espaciado amplamente as suas achegas, polo que pedimos disculpas e comprensión aos nosos lectores. Por mágoa non é posible dedicarlle a este blog o tempo que precisa. Pero afortunadamente este motivo ofrece a posibilidade de editar textos que poden resultar de máis interese que as nosas entradas.
Hoxe publicamos un pequeno, pero sustancioso, texto sobre esta época do ano na que estamos da autoria de Manuel Fernández Valdés, cronista oficial de Tui e unha das máis egrexias personalidades da na cultura tudense no século XX. Nalgun momento, dun futuro non lonxano, temos de dedicarlle a Fernández Valdés a atención que precisa en “Tudensia” pois estamos diante dun prolífico investigador, especialmente da prehistoria tudense e galega, incansable divulgador da nosa historia e divulgador do noso patrimonio.

O texto de Fernández-Valdés recupera as vellas costumes tudense desta época do ano, que conforman o noso folclore tradicional e que compre non esquecer -ou mesmo revitalizar- como expresión dunha cultura secular que ten chegado onda nos e que temos a responsabilidade de transmitir como un legado ás novas xeneracións. Cando nestes vindeiros días temos de padecer a invasión dunha festa importada e completamente allea coma é Halloween, lembrar aquelas vellas costumes nos particulariza e identifica fronte a esta celebración impulsada polo comercio, a moda e os medios de comunicacion de masas, especialmente o cine e a televisión.

Nos seguiremos comendo "osos de santo" e buñuelos para manter acesas estas tradicións, que nos recupera esta artigo de Fernández-Valdés.

AIRES DE OTOÑO



Termina septiembre con el “veranillo de San Miguel” o “veranillo de los membrillos”.
Huele a mosto, huele a bagazo quemado en alquitara, huele a membrillo en sazón, se presiente el olor de las castañas asadas. Los humos de las chimeneas campesinas se adhieren a los tejados, sin fuerza para elevarse. Diríase que con la humedad del ambiente los olores carecen de fuerza ascensional para desprenderse del suelo.
Las castañeras asaban las castañas en asadores de hoja de lata. Se apostaban con sus utensilios en las encrucijadas, arrebujadas en su mantón, pregonando su mercancia; desde octubre a febrero formaban parte del paisaje. Pero el progreso, en forma de locomotora, desplazó las sufridas castañeras, victimas de las nieves y de las lluvias en la estación más hostil del año.
La gente joven se reunía para encerder “magostos”, grandes hogueras al aire libre, en las que se asaban castañas, que después se comían con acompañamiento de abundante morapio, y si alguno tocaba el acordeón, empezaba el movimiento.
Cuando las libaciones eran excesivas, las manos, ennegrecidas de “debullar” castañas se limpiaban en las caras de las mozas, que, a su vez, devolvían la caricia, aunque ellas, naturalmente, llevaban la peor parte, pero... ¡vaya usted a saber!.
A principios de octubre grandes chaparrones entenebrecian el paisaje. Es el “cordonazo de San Francisco”, que purifica la atmósfera y trae otra vez el buen tiempo.
Entra noviembre con la visita a los cementerios; es tradicional una copiosa cena con abundancia de castañas asadas y vino nuevo. En la comarca de Tui, al decir de Jesus Rodríguez (“Supersticiones de Galicia”) se ponía un leño en la “lareira” la noche de Difuntos para que las almas acudiesen a calentarse.
El día de San Martín, 11 de noviembre, es día ritual en el refranero popular, porque está consagrado a las mantazas de puercos, y a la prueba del vino.
Las mantanzas duran hasta Carnaval, pero todo su folklore se centraliza en este día “a cada cerdo le llega su san Martín”.
Los que no disponían de corral o patio en su casa, donde hacer la chamusquina, la realizaban en la vía pública, con gran algazara de los chicos. Eran aquellos tiempos arcádicos finiseculares.
Hacia San Martín termina la fermentación lenta del vino, y los cosecheros proceden a llenar los envases, por lar mermas que han sufrido, y a “zaparlos” herméticamente: “Por San Martiño atesta o viño”, dice una paremia, otra dice “Por San Martiño cata o teu viño”, porque es el dia en que tradicionalmente debe probarse. Es tambien de tradición que la prueba se haga con sardinas revenidas y cachelos.
El verano se despide con pena. Todavía guarda un poco de calor para regalarnos unos deliciosos días, que llamamos el “veranillo de San Martín”

Manuel Fernández Valdés
Publicado en Boletín de Información del Centro de Iniciativas y Turismo de Tui, Octubre de 1961.

lunes, 12 de octubre de 2009

O esencieiro tudense

Hoxe lúns, 12 de outubro de 2009, unha solemne Eucarista de acción de gracias, presidida polo Ministro Xeral da Orde Franciscana, Fr. Xosé Rodríguez Carballo, pechará os actos conmemorativos do V Centenario das Clarisas Tudenses, iniciados hai agora un ano coa entrega ás “Encerradas” da Medalla de Ouro da Cidade. Dende Tudensia queremos sumarnos a este feliz acontecemento con este artigo publicado, hai agora un ano, no xornal electrónico “Vigo Matropolitano”.


O ESENCIEIRO TUDENSE




A histórica cidade de Tui asentada nas ribeiras do Miño posúe unha rexa personalidade forxada no percorrido dos séculos, das conquistas, dos avatares da fronteira.... No alto da colina de pedra, coma dicía o lembrado Eliseo Alonso, xunto da Catedral, a paisaxe petrea da acrópole tudense énchese coa presenza do mosteiro das Clarisas que descansa sobre o solar da Torre Vella e de Santa María da Oliveira na que tiveron morada os bispos tudenses polo século XII.
Ollar este convento que fala do traballo do tudense Melchor Feal –que modelaba a pedra en Tui ou en Contrasta-, dos planos da igrexa realizados polo mestre Domingo de Andrade... nos evoca, ante todo, a iniciativa de dez mulleres tudenses de fundar, no 1508, un beaterio no que compartir a súa vocación relixiosa, dedicándose a unha vida máis intensa de oración. Nunca sospeitarían que aquela “aventura” chegaría onda nós logo de cincocentos anos.
Contemplar, pois, este mosteiro é coma achegarmonos a un esencieiro, que agocha nas súas paredes un anaco do que é Tui, do que conforma o espirito das xentes desta cidade deitada onda o Miño. Achegarse ao convento é destapar este esenciero... as clarisas conservan con agarimo unha parte da alma tudense, son transmisoras coa súa presenza dalgúns rasgos da identidade de Tui. Pois o repique, bulideiro ou lene, da súa campá aínda nos acompaña cada día a todos os que percorremos as vellas e enlousalas rúas e calellas; o torno do mosteiro, sempre envolto naquel halo de misterio para todos os cativos, segue xirando no amplo recibidor monacal; a celebración da festa familiar cos peixiños ou cunha tarta de améndoa das Monxas recupera vellas tradicións familiares; pasar polo túnel que comunica a antiga rúa da Oliveira coa Miñoteira ollando o lento discurrir do Miño... contemplar o amplo conxunto conventual... testemuñan, como aromas aquilatados, directamente ao corazón de todas as xentes de Tui un fío que nos une de xeito indefectible coas nosas queridas “Encerradas”...
Pero abrir este esencieiro posibilita tamén, non o esquezamos, percibir aquel “bo olor de Cristo” que a vida contemplativa das nosas Clarisas leva estendendo pola nosa cidade nestes cinco séculos amosando a plenitude e a vixencia dunha vida entregada ao Evanxeo, dunha existencia desposada en Cristo, dende unha radical e entregada liberdade que testemuñan tantas e tantas mulleres que se teñen realizado como personas e como cristiáns nos muros deste mosteiro de Santa María da Concepción amosando a ilusionante vixencia da vida cristiá ao longo deste cinco séculos que hoxe celebramos.

Rafael Sánchez Bargiela

domingo, 11 de octubre de 2009

Hai 125 anos que finalizaron as obras da ponte internacional de Pelayo Mancebo

Publica hoxe "LaVoz de Galicia", alomenos nas edicóns de Vigo e Pontevedra un amplo traballo dedicado a conmemorar que o 10 de outubro de 1874 remataron as obras de construcción da ponte internacional de Tui. Con esta ocasión se publica unha columna de opinión sobre o autor deste emblemático punto de unión de tudenses e valencianos, que a voz popular atribuie a Gustave Eiffel, pero que en realidade é unha obra do enxeñeiro calagurritano Pelayo Mancebo e Agreda. Deste xeito damos conta dunha vella petición dun dos seguidores de "Tudensia"



UNHA PONTE DE PELAYO MANCEBO



A vella ponte internacional tudense, que hoxe lembramos ao cumprírense 125 anos da finalización das súas obras, é un dos símbolos máis recurridos de Galicia, sobre todo para referírmonos ás relacións transfronteirizas cos nosos veciños das terras portuguesas, ao longo de máis dun século esta ponte metálica ten sido a imaxe da comunicación entre dous pobos e entre duas culturas.
No rueiro de Tui lembramos únicamente a dous persoeiros da segunda metade do século XIX vencellados directamente a iniciativa da súa construcción. Pero curiosamente, non é ao seu autor senón a dous políticos da época: Lorenzo Cuenca San Juan (A Coruña 1800 – Tui, 1882), do partido moderado, primeiro deputado e logo senador dende 1864, e Ezequiel Ordoñez González (Ponteareas, 1845 – Madrid 1918), do partido conservador, auténtico cacique do período da Restauración no Baixo Miño, pois foi deputado polo distrito tudense dende 1879 ata 1903 continuando logo o seu fillo Mariano ata 1923.
Tanto Cuenca como Ordoñez pularon decisivamente en Madrid, xunto ao tamén tudense Florencio Rodríguez Bahamonde –presidente da comisión de obras públicas do Senado- pola chegada do ferrocarril á cidade tudense.
Esta ponte nace do proxecto de unión das liñas férreas de España e Portugal, creando unha comunicación entre Guillarei e Valença do Minho. Para a cidade de Tui, sumida nunha crise social e de identidade dende a perdida da capitalidade provincial en 1833 a chegada do ferrocarril abría novas e esperanzadoras expectativas. A ponte internacional xorde como unha necesidade de comunicación por vía férrea entre ambas ribeiras do Miño nun momento histórico en que o ferrocarril era un símbolo, case universal, de progreso e modernidade. Cando foi construída era amais unha esperanza de desenvolvemento para os pobos miñotos; pero unha esperanza truncada pois foi de sempre unha liña férrea escasamente transitada e que escasos recursos económicos aportou as nosas xentes.
Tras os correspondentes acordos internacionais será en 1879 cando se decida o seu emprazamento e no mesmo ano é redactado o proxecto de construcción desta ponte polo enxeñeiro Pelayo Mancebo e Agreda (Calahorra, 1845 – 1912), autor de numerosas obras de enxeñeria nas últimas décadas do século XIX. De Mancebo é, por exemplo, a ponte de San Clodio, sobre o río Sil no concello de Ribas de Sil, a de Castejón, en Navarra, o encoro da Estanca en Calahorra ou a ponte, en terras portuguesas, que comunicaba as localidades de Entre os Rios e Castelo de Paiva derrubada no 2001 con numerosas vítimas.
Aínda que popularmente falamos da vella ponte tudense como obra de Eiffel, ou dalgun dos seus discípulos, compre reivindicar ao seu único autor, Pelayo Mancebo, pois a él se debe a súa factura, a súa construcción en celosias de ferro, fronte ao modelo daquela en boga das pontes americanas, a disposición do tráfico ferroviario pola parte superior, etc. Como o propio autor afirma “la importancia de las fundiciones no daba lugar a duda; había que proyectar un puente metálico”. E como un dos principais expoñentes do patrimonio industrial de Galicia fica esta ponte metálica, integrada por cinco tramos de ferro que acadan unha luz de 330 m.
Sen dúbida que a influencia de Eiffel é ampla nesta obra. Eiffel comezara, en 1856, a súa laboura como enxeñeiro e en 1867 creara a súa propia sociedade, coa que gaña a concurso para a construcción da ponte de María Pía en Porto (1876-1877) ou a de Viana do Castelo (1878) e realiza numerosas obras en España e noutros paises. Pero Gustave Eiffel si participará no concurso celebrado, en maio de 1881, para a construcción da ponte tudense, aínda que a sua oferta non resultou gañadora fronte á presentada pola empresa belga “Braine le Comte”, representada en Portugal por Eugene Rolin.
A celebración deste aniversario ofrécenos a oportunidade de reivindicar o nome do autentico autor desta obra de enxeñeria, Pelayo Mancebo e Agreda (que por certo, foi deputado polo distrito rioxano de Arnedo en 1884 polo partido moderado), descoñecido para os tudenses e galegos, reparando um esquecemento, nun momento en que de novo o tren, neste caso de alta velocidade, suscita nas terras do Miño novas expectativas de progreso, que agardamos resulten mais venturosas para todos.

Rafael Sánchez Bargiela






O texto do artigo periodístico da correspondente tudense de "La Voz" pódese consultar no seguinte enlace: http://www.lavozdegalicia.es/vigo/2009/10/11/0003_8029816.htm aínda que por mágoa na páxina web non figura unha excelente infografia que se pode consultar na edición impresa de "La Voz" de hoxe domingo 11 de outubro.

martes, 6 de octubre de 2009

Leandro de Saralegui, un mariño e historiador tudense esquecido



Hai agora un ano ao ler o libro de Xavier Añoveros e Loli Martínez sobre os alcaldes de Tui no século XX chamara xa a miña atención un acordo da Xestora Municipal tudense de 1939, penso que nunca executado, de colocar unha praca na casa natal do “ilustre mariño Leandro de Saralegui, fillo desta cidade co gallo do centenario do seu nacemento”. Aquela referencia suscitou a miña curiosidade pois era un nome do que prácticamente non tiña escoitado falar, agás algunha referenca lonxana a obras de carácter histórico sobre as comarcas do norte de Galicia.
A miña sopresa é grande cando pescudando un pouco sobre este autor, atópome que tanto a Gran Enciclopedia Gallega como a “histórica” Enciclopedia Espasa dedicánlle case unha páxina á biografia deste personaxe. Mariño de profesión, no que chega a alcanzar importantes responsabilidades, tralo seu retiro instálase en Ferrol e comeza unha prolífica obra de investigación histórica sobre Galicia e a bisbarra de Ferrol, que aínda na actualidade segue vixente.
Vixencia que adquire unha maior oportunidade na historiografia galega actual, cando o debate sobre o celtismo volta ocupar unha primeira liña de traballo entre moitos historiadores, pois Saralegui na súa obra é un dos defensores da presenza céltica en Galicia nos tempos prehistóricos. Saralegui e Medina continua na senda que abrira Verea y Aguliar quen na súa “Historia de Galicia” (1832) introduce o celtismo na historiografia galega, liña continuada polo tudense Leopoldo Martínez Padín, que na súa “Historia política, descriptiva y religiosa de Galicia” (1849) profundiza na celticidade como base orixinaria dos galegos. Tras Benito Vicetto quen na súa “Historia de Galicia” (1865) afirma a “nacionalidade céltica”, pero en base a un argumentario mítico, serán Manuel Murguia (“Historia de Galicia”, de 1865) e, especialmente, Leandro de Saralegui e Medina, que na súa obra “Estudios sobre la época céltica en Galicia” (1867) profundicen, con rigor científico, herdado do positivismo, o seu estudo da esencia céltica de Galicia. A obra de Saralegui pois é actualmente obxecto de estudio e mesmo a que vimos de citar foi recentemente reeditada pola editorial Toxosoutos. Velaí unha das facetas importantes da traxectoria deste erudito galego.
O seu nome ficou esquecido para os tudenses e esta nota agora pretende ilustrarnos sobre este egrexio fillo de Tui hoxe inxustamente relegado na nosa cidade: Leandro de Saralegui y Medina, nado en Tui en 1839.

Biografia
Descoñezo as orixes familiares de Saralegui en Tui, aínda que tendo en conta que o seu irmán Manuel de Saralegui e Medina, tamén mariño e insigne literato e filólogo (chegou ser membro da Real Academia Española) naceu en Ferrol en 1851, posiblemente o seu pai fose un funcionario público da Armada que residiu en Tui algún tempo desenvolvendo os seus labores profesionais.
Nado en Tui o 30 de xuño de 1839 e morto en O Ferrol o 6 de outubro de 1910, eran seus pais: Leandro Saralegui e Josefa de Medina; os abos paternos, Manuel Saralegui, oficial 1º do corpo do Ministerio de Mariña, e Jacinta Fernández Núñez, ambos naturais do Ferrol; pola súa banda, os seus avos maternos son Juan de Medina, coronel de infanteria natural de Murcia, e Manuela Canals da vila de Ferrol.
Previo aos estudos preparatorios da carreira, comezou a servir no Corpo administrativo da Armada o 10 de febreiro de 1854. Obtivo o primeiro emprego de oficial o 3 de decembro do ano seguinte e o seu primeiro destino de embarque o 6 de xullo de 1858. Navegou polos mares da Península e polos de Francia, Italia e África septentrional, deixando de prestar servizo en buques o 1 de xuño de 1861, ao ser nomeado para fundar a Academia de Administración da Mariña en O Ferrol, co emprego de oficial segundo. Sucesivamente, seguindo a orde regular de ascensos do corpo, obtivo os empregos superiores, ata o de Intendente de Mariña que foille conferido por R. D. de 9 de novembro de 1892, en cuxo cargo e a solicitude propia e por atoparse próximo á idade regulamentaria cesou, pasando á situación de reserva do Estado Maior Xeneral da Armada por R. D. de 23 de xuño de 1907.
Desenvolveu, ás veces en circunstancias difíciles e azarosas, como as orixinadas polo período revolucionario no Ferrol e polos terremotos de Manila en 1880, cargos da importancia e a responsabilidade coma ordenador do Arsenal de Ferrol; director da Escola de Administración Naval, na que se fundiron, a proposta súa, as primitivas Academias departamentales; Interventor do Departamento de Cádiz e do Apostadero de Filipinas; intendente en O Ferrol e, por último, Intendente Xeneral da Mariña dende o 7 de xaneiro de 1903 ata o 21 de xuño de 1905, en que solicitou e obtivo o seu relevo por enfermo.
Tras o seu retiro pasou a residir en Ferrol, cidade, vencellada á súa familia, e da que foi o seu principal estudoso: ainda na actualidade é cita obrigada para calquera investigación histórica ou cultural sobre Ferrolterra. Naquela cidade desenvolveu unha intensa actividade de investigador, periodista e animador de numerosas iniciativas de interese público, ata o seu pasamento o 6 de outubro de 1910.
Saralegui e Medina era académico correspondente da Real Academia de Historia, dende o 5 de novembro de 1865, da Sociedad Económica de Amigos del País, de Cartagena, con igual carácter; da de Economía Matritense, como socio residente; da de Amigos del País, de Filipinas, como socio de mérito; da Sociedad Arqueológica de Pontevedra e académico de número da Real Academia Galega, sendo un dos seus fundadores.

Bibliografia
A súa producción escrita é moi ampla e comeza con traballos de temática profesional, vencellada ao seu labor como oficial da Armada Española, ámbito no que edita numerosos libros e artigos. Pero paralelamente desenvolve un amplo labor como erudito, de carácter autodidácta, combinando os seus estudos sobre literatura galega, ensaios sobre economía e política, traballos sobre o pasado prehistórico de Galicia e, especialmente, investigacións sobre a historia de Ferrol e a súa bisbarra.
Entre as súas publicacións, tanto artigos como libros, podemos salientar, entre outras, as seguintes: “Estudios sobre la época céltica en Galicia” (con tres edicións 1867, 1888 e 1894, e reeditado recentemente.....), “Tratado de Economia Política” (de 1870 e con numerosas edicións), “Galicia y sus poetas” (1886), “Estudios sobre Galicia” (1888), “La cuestión obrera en Galicia” (1893), “”San Martín de Jubia. Apuntes históricos” (1893), “Ardobrica. Estudio de Geografia Histórica” (1908), “Libunca. Estudio histórico” (1909), etc.
“Leando de Saralegui, sinala Fernando Pereira González nun estudo que dedica ao seu pensamento, compartía con Manuel Murguía o ideario do rexionalismo liberal, caracterizado polo seu desexo de descentralización do estado español e de autogoberno para Galicia, de democratización do estado e desenvolvemento capitalista. Era este un proxecto político ideado por unha minoría erudita e estaba destinado a unha clase social case inexistente, e moi desartellada, a burguesía galega”. Sarelegui, con todo, non participou en proxecto político galeguista algún, pois rexeitaba o separatismo e mesmo o interese por uniren Galicia e Portugal, pero as súas achegas, tamén no eido económico, foron moi estimadas por este movemento rexionalista. Era defensor do liberalismo económico e social, promovendo a iniciativa e o esforzo dos individuos como motor do Progreso. Leandro de Saralegui posuía un amplo coñecemento das teorías arqueolóxicas, antropolóxicas, históricas, lingüísticas ou socio-económicas da época en Europa contribuido amplamente a súa difusión en Galicia.
Sirvan estas escasas notas, pois a súa biografia precisaría moito máis espazo, para espallar o coñecemento deste egrexio intelectual tudense entre os nosos veciños e para apostar polo cumprimento daquel acordo corporativo de 1939 de colocar una praca na súa casa natal neste ano ao cumprirense 170 anos do seu natalicio en Tui.

Rafael Sánchez Bargiela

Publicado no libro das festa de San Telmo do ano 2009