martes, 18 de septiembre de 2012

"Pulcher Pelagius" unha lectura teolóxica e patrimonial da exposición




Admirar os iconos, e en xeral os grandes cadros da arte cristián, nos conduce por unha vía interior, unha vía de superación de un mesmo e, nesta purificación da mirada, que é purificación do corazón, revélanos a Beleza, ou alomenos un raio do seu esplendor. Precisamente desta xeito nos pon en relación coa forza de la verdade. A miúdo  teño afirmado a certeza de que la verdadeira apoloxía de la fe cristián, a demostración máis convincente da súa verdade contra calquera negación, atópase, por un lado, nos seus santos e, por outro, na beleza que la fe xera. Para que actualmente a fe poida medrar, tanto nos como os homes que encontramos, debemos dirixirnos cara os santos e cara o Belo.(Mensaxe enviado polo cardeal Joseph Ratzinger aos participantes no «Meeting» de Rímini (Italia) celebrado do 24 ao 30 de agosto de 2002 por iniciativa del movemento eclesial Comuñón e Liberación sobre o tema «A contemplación da beleza»)

Esta cita do actual Papa Bieito XVI escrita anos antes da súa elección como bispo de Roma introduce adecuadamente este comentario arredor da exposición organizada pola Asociación de Amigos da Catedral de Tui, na Capela das Reliquias, que baixo o nome de  “Pulcher Pelagius” dedicada á conmemoración do MC aniversario do nacemento do mártir San Paio. É dabondo coñecida a súa historia, o neno deixado como refén polo seu tío, o bispo Hermioxio, en Córdoba na corte de Abderramán III e que logo de tres anos e diante do rexeitamento ás insinuacións de caracter político e logo sexual do califa é martirizado á idade de trece anos, estendéndose axiña o seu culto. San Paio é posiblemente a figura máis salientable do santoral tudense e na nosa cidade están baixo o seu patrocinio dúas institucións educativas (o Seminario e o Instituto) con máis de cento cincuenta anos de traxectoria.
No percorrido por esta exposición, sinxela na súa montaxe pero rica polo seu contido e os materias expostos,  podemos vislumbrar como a vida de San Paio resulta moito máis rica se a situamos nos seu contexto histórico. Paio nace no ano 912, segundo as biografías da época, en Tui, aínda que unha tradición conservada ata os nosos días sitúa este natalicio na parroquia de Alveos, en Crecente. Paio era membro dunha importante familia da alta aristocracia galaica que xogaba naquel momento un papel protagonista na vida social e política do reino de León. Velaí a razón pola que o seu tío, o bispo Hermoixio, participa na batalla de Valdejunquera (Navarra) xunto as tropas do rei sendo tomado prisioneiro xunto o bispo de Salamanca Dulcidio polos musulmáns e trasladado á capital do califato, Córdoba.
Como era práctica habitual naquel tempo, para a liberación do bispo tudense é solicitado un elevado rescate que o propio interesado ten de xestionar na súa terra e deixa cono refén no cativerio cordobés ao seu sobriño, Paio, daquela un neno de arredor de dez anos de idade. A estadía carceraria de Paio, pola súa condición nobiliaria, posúe certos privilexios, como era habitual naqueles tempos. Paio que xa comezaría a súa formación en Tui prosegue agora con ela, e así o seu biógrafo Raguel sinala que era casto, sobrio, apracible, prudente, atento á oración e asiduo á lectura, non esquecía os preceptos do Señor e promotor de boas conversas. Podemos conxecturar que Paio mantivese relación coa comunidade mozárabe cordobesa, que dalgún xeito tutelaría ao rapaz, o que explicaría a actuación destes cristiáns logo do seu martirio (ao recoller os seus restos e custodialos como reliquias martiriais)
Non sabemos concretamente as razóns, posiblemente ligadas a unhas negociacións sobre o seu rescate que se dilatan en exceso, polas que Abderramán chama ao mozo á súa presenza. A corte cordobesa daquel tempo era un dos lugares de mais elevada cultura do mundo, e o califa promovía as artes, as letras, o pensamento... nunha corte onde ocupaban altas responsabilidades na xestión escravos e criados ennobrecidos que garantían a súa fidelidade ao califa, e onde existía, xunto aos eunucos do harén califal, unha tradición de practicas homosexuais con mozos. Considerando ambos elementos entendemos o diálogo entre Abderramán e Paio, que para acceder á sala califal debe mudar de indumentaria. Alí élle ofrecida unha alta dignidade naquela corte que rexeita, xunto ao convite a adherirse a fe en Mahoma –este era un costume preceptivo establecido para os cristiáns-. Logo de certas insinuacións sexuais de membros daquela corte e do propio califa Paio proclama, aínda con máis forza, a súa negativa provocando a súa condena a morte. Para os cristiáns a morte de Paio é un martirio glorioso, para os musulmáns unha execución xusta
Froito do relato de Raguel e da utilización posterior do seu culto a figura de Paio estivo de sempre vencellada á súa castidade, entendida como absterse do goce sexual, realzando asi a acusación de homosexualidade dos musulmáns nun contexto de Reconquista. Esta acusación era unha poderosa arma de propaganda que explicaría, en parte, a difusión do seu culto. Pero hai outra acepción de casto que abrangue mellor a condición vital de Paio; casto é aquel que se axusta ao que considera licito, neste caso á lei divina, á lei natural. Neste contexto unha persoa xusta é tamén unha persoa casta. Velaí como a castidade de Paio é expresión dunha condición máis profunda, da vida de alguén que procura vivir, como sinala Raguel, nos preceptos do Señor. Este biógrafo expresara que a beleza exterior de Paio –que atrae ao Califa- é expresión dunha beleza interior proporcionada por unha vida baseada na fe en Cristo. É o exemplo do “miles” cristián, unha imaxe recorrente na representación iconográfica de Paio, un mozo adornado pola beleza da cultura, do coñecemento e mesmo pola súa beleza física pero sobre todo da beleza da súa vida interior e de oración que explica que desbote os ofrecementos do Califa por ficar con aquelo que Paio estima superior.
Esta condición de Paio, cunha vida de valores alternativos aos do mundo no que vive, que é feliz coa súa condición, coa súa vivencia chegando a preferir o martirio á renunciar a súa identidade, posúe, logo dun milenio, unha vixencia certamente sorprendente. No contexto actual, dunha cultura globalizada que tentan uniformizarnos e mesmo dunha Igrexa e dunha fe reducidas a ámbitos cada vez mais minoritarios, lembrar a figura de Paio é comprender como a afirmación da propia identidade, neste caso, a súa condición de cristián plenifica as persoas ata convertelas en alternativa ao seu entorno que, tantas veces, nos envolve e atorde.
O propio titulo da exposición “pulcher” relaciona a figura de Paio coa súa condición de persoa fermosa, pero que tamén podemos traducir por glorioso, excelente, bo... Esta beleza, interior e exterior, de San Paio é transmitida pola Igrexa ao longo dos séculos a través da arte, vehículo privilexiado dunha comunicación que ten coma obxectivo conmover ao espectador. As modernas teorías da comunicación foron sempre empregadas pola Igrexa que comprendeu que a comunicación por medio das emocións, da sensibilidade é moito máis eficaz que simplemente a verbal. Os elementos patrimoniais que integran esta exposición procedentes da nosa Catedral evidencian este papel de transmisores dunha experiencia de fe.
Na mostra “Pulcher Pelagius” podemos contemplar tres lenzos do século XVI, de escola italiana, que o Cabido encargou a Roma para ilustrar o santoral tudense, e onde figuran dous ascendentes de San Paio, o bispo Hermoixio e o bispo San Vimara, xunto co lenzo do martirio pelaxiano. Conservados na Sancristía estes óleos conforman un conxunto de grande categoría artística.
O “Pasional tudense”, outra das pezas expostas. é manuscrito do século XII que recolle a copia más antiga conservada da “Passio Pelagii” realizada polo presbítero cordobés Raguel a poucos anos do martirio de Paio. Este “Pasional” é unha expresión do culto e da liturxia catedralicia que testemuña a continuidade da fe.
Culmina a exposición coa reliquia que hai agora cen foi entregada polo Mosteiro de San Paio de Oviedo á Catedral tudense e que expresa, ata fisicamente, a memoria dunha vida que nos ten transmitido unha experiencia de fe que nos enriquece e afirma a través do seu culto público.
Unha magnifica talla en madeira de San Paio, do século XVIII, procedente da Capela de Santa Catalina da nosa Catedral centra o espazo expositivo cunha representación do mozo San Paio como “miles Cristi” acompañado da palma símbolo da súa condición de mártir.
Completan a mostra outras representacións iconográficas pelaxiana e unha alusión as festas celebradas en Tui no ano 1925 co gallo do milenario do seu martirio, recollidas nunha serie fotográfica realizada pola fotógrafo norteamericana Ruth Mathilda Anderson, nunha das súas xiras por Galicia financiadas pola Hispanic Society.
Singulares pezas artísticas conservadas na Catedral tudense pero non especialmente coñecidas e que con esta mostra revelan a riqueza patrimonial que atesoura este templo, exemplo sobranceiro desta sabia combinación de arte e de fe, expresión da nosa singularidade.
Recuperando as palabras de Ratzinger, que abrían este post, esta exposición realiza unha ollada á beleza da fe expresada na traxectoria de San Paio e na producción artística realizada para a transmisión desta vida exemplar. Convidamos a visitala ata o vindeiro 20 de outubro.

martes, 4 de septiembre de 2012

Apuntes para unha cronoloxia da restauración da igrexa de San Bartolomeu: precisións aos comentarios de Alberto Estévez Piña

Retablo central da igrexa de San Bartolomeu ata1966

Publicaba hai unhas semanas un “post” sobre as intervencións arqueolóxicas efectuadas na igrexa parroquial de San Bartolomeu de Rebordáns dirixidas por Manuel Chamoso Lamas e Jose´F. Filgueira Valverde.  No artigo  da súa autoria “Excavaciones arqueológicas en la iglesia y atrio de San Bartolomé de Rebordanes de Tuy (Pontevedra)” publicado en “Noticiario Arqueológico Hispánico” do ano 1976,e que seguimos naquel "post· indicaban o seguinte: “Los trabajos realizados fueron comenzados en los primeros meses del verano de 1970 (... y) quedaron totalmente finalizados el día 21 de noviembre de 1970” abranguendo a escavación das tres naves do templo e unha intervención no adro. Con base ás afirmacións deste artigo, ás propias lembranzas persoais e á lóxica que leva a que unha actuación arqueolóxica sexa previa ao proceso de obras, afirmaba na introducción daquel “post”: No ano 1970 comezou un proceso –que demorou varios anos- de restauración deste templo. Como paso previo a esta intervención foi realizado na segunda metade do ano 1970 un proceso de escavación arqueolóxica.

Posteriormente os amigos de “Tui ruegos y preguntas” me informan que a través de Facebook o amigo e erudito tudense Alberto Estévez Piña cuestiona estas datas reclamando unha rectificación “en favor del rigor histórico” por medio dun amplo comentario onde mestura as súas lembranzas con datos xornalísticos. Evidentemente o amplo coñecemento de Alberto Estévez levoume a afondar neste tema sobre a cronoloxía das obras de restauración deste templo histórico.
Cómpre resaltar que nos dous comentarios aos que tiven acceso, Aberto Estévez comeza falando que estas obras de restauración se iniciaron no ano 1966 e logo retrotrae as mesmas a 1963 indicando “para la buena comprobación de todo lo referido se puede consultar el Boletín de Información y Turismo de Tui de fecha 1 de agosto, página 3, y 1 de octubre, página 3 de 1963 donde se encuentra referido todas mis manifestaciones”. Consultado o Boletín do Centro de Iniciativas e Turismo de Tui (ese é o seu nome correcto) nas datas indicadas sorprendentemente non figura noticia algunha ao respecto. Podería pensar nun erro de datas pero é que nos comentarios figura citado o ano 1963 máis de dez veces e o ano 1966 unicamente nunha ocasión. O rigor reclamado non aparece nesta oportunidade.

Pola miña banda, manteño unha lembranza persoal ao respecto, pois no ano 1968  efectuaba naquel templo a miña Primeira Comuñón, non estando por tanto afectado por obras que impedisen o seu normal funcionamento. Será no ano 1970 cando pase a empregarse a igrexa de San Domingos como templo parroquial arredor de tres anos, pois ali fun confirmado no ano 1971 polo bispo Delicado Baeza, que ocupaba a cátedra tudense dende outubro de 1969. Estes recordos encaixan cos datos achegados por Chamoso e Filgueira.
Na procura de datos mais concretos fixen un seguimento das informacións publicadas no Boletín do CIT (editado entre os anos 1960 e 1968) e podemos establecer a seguinte cronoloxía, coa salvedade dunha consulta aos expedientes conservados no Arquivo Diocesano de Tui que poderían aportar algunha precisión. Temos pois as seguintes secuencias cronolóxicas:

-         En decembro de 1960 o Boletín do CIT informa de recente visita a Tui do Comisario de Zona do Patrimonio Nacional que tras percorrer os diversos monumentos da cidade, solicita que a Deputación Provincial recoñeza como monumentos provinciais diversos bens, entre eles a Igrexa de San Bartolomeu.

-         O párroco de San Bartolomeu, Francisco Xavier González Vázquez, promoveu tras a súa toma de posesión, unha intervención na cabeceira deste templo para retirar os retablos existentes e rebaixar o seu chan ata alcanzar o nivel orixinal do templo. Así no Boletín do CIT de xaneiro de 1964 aparece na páxina 10 a foto dunha capeliña lateral de San Bartolomeu co seguinte texto: “La foto representa la capilla lateral izq. recientemente restaurada, sin ningún tipo de subvención, por el actual Abad. Rvdo. D. Francisco Xavier González Vázquez”.

-         En agosto do mesmo ano 1964 figura no Boletín do CIT outra foto da capela lateral esquerda na que parece no ter existido aínda ese proceso de restauración.

-         Sera en xullo de 1966 cando ese proceso de intervencións promovido polo abade aborde a ábsida central do templo. Na devandita publicación figura unha noticia titulada “Hallázgos arqueológicos en San Bartolomé” onde detalla o proceso: o abade decide retirar o “extemporáneo retablo neoclásico” (sic) que presidía este templo deixando ao descuberto a ventá románica da ábsida cos seus capiteis, un friso axadrezado, unha cruz de consagración e as pinturas murais do século XVI. En días posteriores, informa a crónica, inspeccionaron os achádegos o Director do Museo do Prado, Dr. Sánchez Cantón, e o representante da Junta Provincial de Monumentos, Sr. Filgueira Valverde. Aos poucos días achegárase ao templo o Comisario de zona do Patrimonio Histórico, Sr. Chamoso Lamas.

-         Segundo o Boletín de setembro de 1966 o 14 de agosto visita Tui e nomeadamente San Bartolomeu o Director Xeral de Bellas Artes, D. Gratiniano Nieto, acompañado dos especialistas antes citados, do alcalde de Tui (José Casal Aboy, que ocupaba o cargo dende o ano anterior) e representantes do Cabido, citando agora xa a imaxe pétrea de San Bartolomeu achada no chan da ábsida ao procurar o seu nivel orixinal.

-         O proceso seguido ata agora é claro: retirada dos retablos e posteriormente rebaixe do chan ata o nivel orixinario, pero sen que exista unha escavación arqueolóxica propiamente dita. É amplamente coñecido como o descubrimento da imaxe de San Bartolomeu é efectuada polos propios obreiros que afondaban no chan daquel templo co evidente risco de non apreciar axitadamente os restos arqueolóxico que poideran existir.

-         No Boletín de outubro de 1966 se informa que dende finais de agosto unha equipa de restauradores da Dirección General de Bellas Artes, dirixida polo Sr. Ballester, procedeu á restauración das pinturas murais. E continúa esta nota sinalando o seguinte: “esperamos (que esta intervención) sea continuada con alguna subvención al objeto de devolverle su primitivo suelo y proporcionar a todo el conjunto una mayor esbeltez. Tenemos además la casi seguridad de que a favor de esta liberación de tierras, que constituiría una verdadera excavación, puede proseguir la interesante labor de hallazgos importantes, dada la solera histórica de esta antigua iglesia y sus relaciones con el viejo y desaparecido monasterio”. Por tanto no outono de 1966 non tiñan comezado as obras de restauración propiamente ditas desta igrexa agás as puntuais intervencións realizadas anteriormente, en 1964 e nese mesmo ano, polo abade daquela parroquia e que abranguían unicamente á cabeceira do templo coa retirada de retablos e rebaixe do chan.

-         Corrobora esta afirmación unha nova nota do Boletín do CIT de febreiro de 1967 ao referir unha nova visita de Chamoso Lamas ás obras da Catedral na que falouse tamén de que existía unha proposta “a la Dirección General de Bellas Artes de dos subvenciones de cien mil pesetas: una para proseguir las excavaciones y la restauración del piso primitivo de la iglesia de San Bartolomé y otra, probablemente, para la urbanización de la Plaza de la Misericordia”.

-         Ningunha nova referencia figura no Boletín a estas posibles intervencións de San Bartolomeu nos seguintes números editados ata a súa desaparición no verán de 1968. Resultaría extrano que esta publicación tan atenta a estes temas patrimoniais silenciase estas posibles obras.

-         Completamos estas informacións coas vivencias persoais xa referidas. Ata 1970 non se traslada o culto parroquial á Igrexa de San Domingos ao iniciarse o proceso de restauración deste templo románico promovido pola Dirección General de Bellas Artes, concretamente segundo referencias orais de veciños foi a misa de San Brais, o 3 de febreiro de 1970, a última efectuada naquel templo. Un proceso de restauración que signifca, en primeiro lugar, unha intervención arqueolóxica previa coa escavación das naves da igrexa -onde descobren o que resumimos no noso anterior "post"- e a continuación unha intervención arquitectónica coa reposición do piso primitivo do templo, etc. Rematan as mesmas no ano 1973 cando se reabre de novo ao culto esta igrexa parroquial. 

-    Certamente os datos cronolóxicos aportados por Chamoso Lamas e Filgueira Valverde e que recollímos en Tudensia se axustaban á realidade, pois a auténtica obra de restauración do templo de San Bartolomeu foi a realizada pola Dirección General de Bellas Artes a partires de 1970. Esta restauración tivo o seu precedente e elemento motivador nas obras promovidas polo párroco Francisco Xavier González Vázquez, pero que polo seu alcance non impediron en ningun momento o desenvolvemento do culto  que evidencia a súa escasa dimensión no que atinxe á obra que non aos achádegos ocasionados. 
     Amaís Chamoso e Filgueira dirixen as escavacións arqueolóxicas e nunca "toda la obra de la nueva solera del templo" como afirma Alberto Estévez pois non eran arquitectos. Tampouco escavan "alrededor de todo el atrio de la iglesia" senon exclusivamente fronte á porta central de acceso dando continuidade ao escavado no interior do templo. E finalmente non é en 1970 cando publican o seu traballo senón ao cabo de seis anos, en 1976.

-         Aos poucos anos haberá unha nova e importante intervención, que tamén obriga ao traslado do culto a San Domingos, para proceder á restauración da cuberta que deixou á vista un novo axedrezado ata daquela oculto por un falso teito de madeira.

Con estas notas, que por falta de tempo non podo facer mais amplas e concretas, espero fiquen clarexados os principais fitos na cronoloxía das obras de restauración da igrexa de San Bartolomeu, que non concordan exactamente coas que refire Alberto Estévez Piña nos seus comentarios onde mestura datos e datas, baseados unicamente nas súas lembranzas persoais e, evidentemente, sen contrastar as citas que emprega para rebater as afirmacións contidas en Tudensia. Tamén no noso "post" omitíamos as obras promovidas nos anos 1964 e 1966 precedente do auténtico e completo proceso de restauración iniciado no ano 1970 ata 1973, único que pode recibir este nome de restauración.

Agradecemos a Alberto Estevez Piña as súas achegas e comentarios, sempre de interese. Todos agardamos que este caudal de coñecemento sobre a nosa cidade e as súas xentes chegue a plasmarse nunha publicación para que non fiquemos privados destas amplas lembranzas e datos que, axeitadamente contrastados, a todos nos enriquecerían e que corren o risco de perderse coa súa persoa.

Velaí, fronte as numerosas vantaxes, os riscos das novas tecnoloxias da comunicación e da información que pola súa inmediatez, caso das redes sociais, non posibilitan unha análise tranquila e axeitada. Cando se aportan nos nosos escritos e comentarios datos erróneos sen un labor rigoroso de investigación e contraste contribuimos á confusión dos nosos lectores 

Finalmente, aproveito esta ocasión para reclamar que a imaxe pétrea de San Bartolomeu colocada na actualidade na ventá románica da ábsida central (que segundo Alberto Estévez Piña "encaja a las mil maravillas, coadyugando para aumentar el singular arcaismo de la iglesia...") ocupe outro lugar máis axeitado neste templo, pois os vanos non  foron construidos para acoller imaxes e non é prudente alterar a linguaxe arquitectónica cando existen outras alternativas máis idóneas para a contemplación desta excepcional talla.