Ir al contenido principal

Notas sobre toponimia



Estes días ten chegado as miñas máns unha obra recentemente editada “Toponima de Galicia” de Fernando Cabeza Quiles, pola editorial Galaxia na súa colección “Guías AZ”. Unha obra fermosa e altamente recomendable, que nos achega ás orixes de numerosos toponimos da nosa terra, un traballo rigoroso lonxe das etimoloxias, aínda en boga e que non fan senón rebuscar por orixes ignotas e imaxinarias, as raigames dos nomes dos lugares.

Dunha ollada selectiva da obra entresacamos unha serie de párrafos vencellados ao noso concello e que ofrecen interesantes aportacións para o coñecemento do noso territorio, da orixe de certos toponimos espallados pola xeografia tudense.

1.- “En canto ao hidrónimo Miño, o primeiro que resalta, ao tratar de coñecer a súa procedencia significativa e etimolóxica, é a súa posible relación coa voz latina “miniu(m)” , ‘minio, vermellón, óxido de chumbo de cor vermella’. Esta conxectura cadra coas primeiras teorías sobre o nome do Miño. Así, San Isidoro, nas súas célebres Etimoloxias, asegura que a voz minium, definidora da citada cor, entón moi abondosa en Galicia, deu nome ao río. Algo parecido atopamos en Xustino, cando escribe. “Regio cum aeris ac pumbi uberrima tuum et minii quod etiam vicino flimini nomem dedit” (Xustino, XLIV, 3, 4), ou, o que é o mesmo: “Rexión (Galicia) riquísima de cobre e chumbo e tamén de minio que mesmo lle deu nome ao rio veciño (O Miño)” (...) Outra posible base etimolóxica deste hirónimo é a indoeuropea *mi/*mei/*moi , proposta por Krahe que estaría presente no nome doutros ríos europeos, coma o polaco Minia, o alemán Main, afluente do Rhin; e o irlandés Maoin, así como na palabra do letón maina, ‘pantano’ (Moralejo, 1980, 167-168)” (p. 241.242).

2.- Volvendo aos toponimos vencellados con prantas ou cultivos está “Malvas de malvales, que debe facer referencia á pranta chamada malva.” (p. 426).

3.- Tamén están os topónimos Rebordáns, na Galicia occidental, e Rebordaos, preferentemente na central ou continental, que poderían facer referencia a arbores silvestres, se é que estes nomes de lugar reproducen o vocábulo galego rebordán igual a ‘árbores silvestre ou breva” (p. 537).

4.- “O topónimo Sobrado, para o que cómpre reconstruir un antigo superatu ou superato, ‘altura’, ‘que está sobre ou enriba’, aparace na documentación medieval con esa forma (...) Outros topónimos dos mesmo significado que Sobrado os de Sobrada, Sobradas, Sobradelo. (...) pero non debese confundir, dada a súa forma similar, cos de Sobredo, Sobreda, Sobrido, e algo menos cos de Sobral, Sobreiral e Sobroso, que son abundanciais, coas súas respectivas terminacións –edo, -eda, -ido, -al e –oso, da árbore chamada sobreira, presente nalgunhas partes abrigadas e temperás de Galicia, como poden ser determinados lugares costeiros e os vales dalgúns ríos, onde tamén se documentan os topónimos Sobreira (referido a unha sobreira soa), A Sobreira (seguramente máis moderno có anterior, pola presenza do artigo) e Sobreiras, provenientes do latín serodio *suberaria e este do latín clásico suber.” (pax. 583-585).

5.- “Segundo a profesora Elisa Ferreira, os topónimos Encuarte, Enguarde Engarde corresponderían a un termo relativamente recente do tempo dos coches de cabalos, oa ser un encuarte os cabalos de reforzo que se unían ao tiro principal antes de subir unha pendente particularmente forte. Referiríanse, xa que logo, os devanditos topónimos a lugares situados ao pé das costas, onde se efectuarían os “engardes” ou uniòn dos devanditos cabalos suplementarios (Ferreira, 1983: 31-32).

Ao anterior respecto, existe un lugar chamado Souto de Engarde, na parroquia de Caldelas, Tui (Pontevedra), onde se debía facer a anterior operación; emprazamento que debe estar, polo tanto, ao pé dunha forte costa ou pendenye pola cal discorrería un camiño real.” (pax. 590)

6.- O topónimo Anta, en singular, “o máis probable é que nos atopemos perante un topónimo arqueolóxico, que nos sinala a presenza dunha ‘anta’, denominación popular dos dolméns do período megalítico, sendo tamén posible que en ocasións os topónimos Antes e Antas, en plural, alundan a varias antas ou dolmens ou, simplemente, a varias pedras cavadas en forma de marco ou en forma de laxe plana.” (p. 43).

7.- Outro abundancial é topónimo Barrocal, Barroca ou Barrocas que ven da voz galega barroco, “que o dicionario de E. Rodríguez dá cos significados de ‘barrueco, berrueco, perla irregular’; voces castelás, as devanditas de barrueco e berrueco, de orixe prerromana que teñen o significado de penedo, gran rocha granñitica redondeada. A partir, xa que logo, da palabra galega, hoxe ausente nos dicionarios modernos, barroco=’penedo, rocha’, formaríase este topónimo abundancial, en alusión a unha agupación de grandes pedras” (p. 103-104).

8.- Outra tautoloxia ou repetición de pedra parace o topónimo Coto do Galo ou Cota de Galo, “que está composto polas palabras ‘coto’, na súa acepción do altura pedrosa, e ‘galo’, nome de moitos lugares que se caracterizas por seren moi pedrosos” (p. 222)

9.- Funchal, “para explicar este toponimo cómpre reconstruir a palabra do latín serodio *fenuculu, (e este de feniculu), ‘fiúncho’ ou ‘funcho’ (como di o portugués), en alusión a un terreo abundante en fiúnchos, nome galego máis frecuente do Foeniculum vulgare, planta herbácea e perenne, pertencente á familia das umbelíferas, tamén chamada vulgarmente ‘anís’ especialmente a súa semente, porque esta planta aromática e de sabor doce semellante ao do anís se usa para substituir este nos alcohois caseros.” (p. 294).

10.- Outro topónimo de procedencia xermánica, en canto procederen de antigos xenitivos rematados en –edi, de apelativos xermánicos de posesores ou propietarios terratenentes dunha vila ou gran posesión territorial, que non de posesores xermánicos necesariamente é Guillarei (p. 109-110).

Convido aos interesados a achegarse a esta interesante obra onde atoparan moita máis información sobre unha das meirandes riquezas que posuimos: a nosa toponimia. Difundir e conservar este legado (especialmente a microtoponimia, por exemplo, os nomes de fincas) é un importante reto para a nosa sociedade.


Comentarios

  1. Felicitacións pola creación deste blog!!! Noticias interesantes para todos, tanto tudense como persoas que tan só queren achegarse un pouco máis á nosa cidade.

    Un cordial saúdo e as miñas felicitacións de novo!!

    Samuel Diz
    www.samueldiz.com

    ResponderEliminar

Publicar un comentario

Entradas populares de este blog

A lenda do túnel baixo o MIño

As lendas ou narracións populares, transmitidas oralmente, relatan xeralmente acontecementos ficticios que se teñen por reais, en moitas ocasións mesturados con feitos históricos. Pola súa capacidade de evocación, pola súa transmisión xeracional as lendas conforman un acervo do que chamamos patrimonio inmaterial que cómpre recoller e preservar. Na nosa cidade conservamos varias lendas vencelladas ao caracter histórico da nosa localidade, ao seu caracter fronteirizo e consecuentemente a súa fortificación fronte aos posibles invasores. A máis asentada no imaxinario colectivo tudense é a relativa ao “túnel” que comunica Tui coa outra beira do Miño, coas terras de Valença. Resulta moi significativa esta lenda pois testemuña como na mentalidade dos tudenses a fronteira e a súa condición de limite, de aillamento fronte ao estranxeiro era superada polas nosas xentes que a través do túnel escapaban destas “imposicións” e mantiñan a comunicación coas terras irmáns que as estructuras políticas t…

A Semana Santa tudense e as súas posibilidades

Xa na noite do Venres Santo xorde de novo unha reflexión sobre a Semana Santa tudense, pois quizais na nosa cidade non chegamos albiscar as súas potencialidades como elemento que forma parte do noso acervo patrimonial que temos a responsabilidade de conservar, sen privala da súa dimensión relixiosa, e dende esta valorización é tamén un posible recurso turístico para Tui, pois poucos lugares de Galicia teñen unha riqueza similar nestas xornadas.


Neste mesmo blogue temos sinalado que inmediata celebración das festas patronais de San Telmo distorsiona a visión destas xornadas de celebración do misterio pascual de Xesús, configuradas como un preludio das festas e, consecuentemente, infravaloradas non xa na súa dimensión espiritual senón na súa significación cultural. Cómpre valorizar as actividades litúrxicas ou para-litúrxicas destas datas, pois, independentemente da súa significación relixiosa ou espiritual, conservan requintadas expresións da nosa historia colectiva da que somos custodi…

O grupo "Ultreya" tudense (I)

A comezos do ano 1932 o daquela profesor do Instituto de Noia, Álvaro de las Casas, funda con varios rapaces alumnos seus os Grupos Ultreya que terán un curto pero activo papel no desenvolmento da nacionalismo entre a mocidade galega.
Alvaro de las Casas (Ourense, 1902 – Barcelona, 1950) é unha persoalidade apaixoante (o estudo de Uxio Breogan Dieguez asi o documenta). Tras os seus estudos de Filosofía e Letras (especialidade de Historia) en Valladolid, trasladouse a Madrid sendo nomeado secretario particular do conde de Vallellano, alcalde de Madrid. Mantivo de sempre grande relación con intelectuais galegos especialmente con Vicente Risco.
Pero en 1930 da un xiro a súa actividade, adoptando unha actividade galeguista e republicana, incorporándose ao ensino público. Chega en 1930 como profesor de Xeografía e Historia ao Instituto de Noia, posto no que continuará ata a súa destitución polos sublevados en agosto de 1936, cando xa tiña fuxido para Portugal. Tivo unha traxectoria ás veces …