Ir al contenido principal

Notas sobre toponimia



Estes días ten chegado as miñas máns unha obra recentemente editada “Toponima de Galicia” de Fernando Cabeza Quiles, pola editorial Galaxia na súa colección “Guías AZ”. Unha obra fermosa e altamente recomendable, que nos achega ás orixes de numerosos toponimos da nosa terra, un traballo rigoroso lonxe das etimoloxias, aínda en boga e que non fan senón rebuscar por orixes ignotas e imaxinarias, as raigames dos nomes dos lugares.

Dunha ollada selectiva da obra entresacamos unha serie de párrafos vencellados ao noso concello e que ofrecen interesantes aportacións para o coñecemento do noso territorio, da orixe de certos toponimos espallados pola xeografia tudense.

1.- “En canto ao hidrónimo Miño, o primeiro que resalta, ao tratar de coñecer a súa procedencia significativa e etimolóxica, é a súa posible relación coa voz latina “miniu(m)” , ‘minio, vermellón, óxido de chumbo de cor vermella’. Esta conxectura cadra coas primeiras teorías sobre o nome do Miño. Así, San Isidoro, nas súas célebres Etimoloxias, asegura que a voz minium, definidora da citada cor, entón moi abondosa en Galicia, deu nome ao río. Algo parecido atopamos en Xustino, cando escribe. “Regio cum aeris ac pumbi uberrima tuum et minii quod etiam vicino flimini nomem dedit” (Xustino, XLIV, 3, 4), ou, o que é o mesmo: “Rexión (Galicia) riquísima de cobre e chumbo e tamén de minio que mesmo lle deu nome ao rio veciño (O Miño)” (...) Outra posible base etimolóxica deste hirónimo é a indoeuropea *mi/*mei/*moi , proposta por Krahe que estaría presente no nome doutros ríos europeos, coma o polaco Minia, o alemán Main, afluente do Rhin; e o irlandés Maoin, así como na palabra do letón maina, ‘pantano’ (Moralejo, 1980, 167-168)” (p. 241.242).

2.- Volvendo aos toponimos vencellados con prantas ou cultivos está “Malvas de malvales, que debe facer referencia á pranta chamada malva.” (p. 426).

3.- Tamén están os topónimos Rebordáns, na Galicia occidental, e Rebordaos, preferentemente na central ou continental, que poderían facer referencia a arbores silvestres, se é que estes nomes de lugar reproducen o vocábulo galego rebordán igual a ‘árbores silvestre ou breva” (p. 537).

4.- “O topónimo Sobrado, para o que cómpre reconstruir un antigo superatu ou superato, ‘altura’, ‘que está sobre ou enriba’, aparace na documentación medieval con esa forma (...) Outros topónimos dos mesmo significado que Sobrado os de Sobrada, Sobradas, Sobradelo. (...) pero non debese confundir, dada a súa forma similar, cos de Sobredo, Sobreda, Sobrido, e algo menos cos de Sobral, Sobreiral e Sobroso, que son abundanciais, coas súas respectivas terminacións –edo, -eda, -ido, -al e –oso, da árbore chamada sobreira, presente nalgunhas partes abrigadas e temperás de Galicia, como poden ser determinados lugares costeiros e os vales dalgúns ríos, onde tamén se documentan os topónimos Sobreira (referido a unha sobreira soa), A Sobreira (seguramente máis moderno có anterior, pola presenza do artigo) e Sobreiras, provenientes do latín serodio *suberaria e este do latín clásico suber.” (pax. 583-585).

5.- “Segundo a profesora Elisa Ferreira, os topónimos Encuarte, Enguarde Engarde corresponderían a un termo relativamente recente do tempo dos coches de cabalos, oa ser un encuarte os cabalos de reforzo que se unían ao tiro principal antes de subir unha pendente particularmente forte. Referiríanse, xa que logo, os devanditos topónimos a lugares situados ao pé das costas, onde se efectuarían os “engardes” ou uniòn dos devanditos cabalos suplementarios (Ferreira, 1983: 31-32).

Ao anterior respecto, existe un lugar chamado Souto de Engarde, na parroquia de Caldelas, Tui (Pontevedra), onde se debía facer a anterior operación; emprazamento que debe estar, polo tanto, ao pé dunha forte costa ou pendenye pola cal discorrería un camiño real.” (pax. 590)

6.- O topónimo Anta, en singular, “o máis probable é que nos atopemos perante un topónimo arqueolóxico, que nos sinala a presenza dunha ‘anta’, denominación popular dos dolméns do período megalítico, sendo tamén posible que en ocasións os topónimos Antes e Antas, en plural, alundan a varias antas ou dolmens ou, simplemente, a varias pedras cavadas en forma de marco ou en forma de laxe plana.” (p. 43).

7.- Outro abundancial é topónimo Barrocal, Barroca ou Barrocas que ven da voz galega barroco, “que o dicionario de E. Rodríguez dá cos significados de ‘barrueco, berrueco, perla irregular’; voces castelás, as devanditas de barrueco e berrueco, de orixe prerromana que teñen o significado de penedo, gran rocha granñitica redondeada. A partir, xa que logo, da palabra galega, hoxe ausente nos dicionarios modernos, barroco=’penedo, rocha’, formaríase este topónimo abundancial, en alusión a unha agupación de grandes pedras” (p. 103-104).

8.- Outra tautoloxia ou repetición de pedra parace o topónimo Coto do Galo ou Cota de Galo, “que está composto polas palabras ‘coto’, na súa acepción do altura pedrosa, e ‘galo’, nome de moitos lugares que se caracterizas por seren moi pedrosos” (p. 222)

9.- Funchal, “para explicar este toponimo cómpre reconstruir a palabra do latín serodio *fenuculu, (e este de feniculu), ‘fiúncho’ ou ‘funcho’ (como di o portugués), en alusión a un terreo abundante en fiúnchos, nome galego máis frecuente do Foeniculum vulgare, planta herbácea e perenne, pertencente á familia das umbelíferas, tamén chamada vulgarmente ‘anís’ especialmente a súa semente, porque esta planta aromática e de sabor doce semellante ao do anís se usa para substituir este nos alcohois caseros.” (p. 294).

10.- Outro topónimo de procedencia xermánica, en canto procederen de antigos xenitivos rematados en –edi, de apelativos xermánicos de posesores ou propietarios terratenentes dunha vila ou gran posesión territorial, que non de posesores xermánicos necesariamente é Guillarei (p. 109-110).

Convido aos interesados a achegarse a esta interesante obra onde atoparan moita máis información sobre unha das meirandes riquezas que posuimos: a nosa toponimia. Difundir e conservar este legado (especialmente a microtoponimia, por exemplo, os nomes de fincas) é un importante reto para a nosa sociedade.


Comentarios

  1. Felicitacións pola creación deste blog!!! Noticias interesantes para todos, tanto tudense como persoas que tan só queren achegarse un pouco máis á nosa cidade.

    Un cordial saúdo e as miñas felicitacións de novo!!

    Samuel Diz
    www.samueldiz.com

    ResponderEliminar

Publicar un comentario

Entradas populares de este blog

Cristobal Colón Fonterosa e Tui

Ás veces un rato de navegación pola rede na procura dalgún dato nos conduce a outra liña de investigación ou coñecemento inesperado. Rebuscando nos primeiros números da revista gráfica “Vida Gallega” que fundou en 1909 o xornalista Jaime Solá, e que con diversos avatares chegou ata o ano 1963, demos cun artigo sobre Celso García de la Riega e a súa teoría sobre o Colón galego.

García de la Riega (1844-1914) é un funcionario, deputado, xornalista e investigador pontevedrés, pero sobre todo é coñecido por ser o inicador e impulsor da teoría da orixe galega de Cristobal Colón, sendo o primeiro en atacar a teoría xenovesa nunha conferencia realizada en Madrid en 1898 a petición da Sociedad Geográfica de Madrid. Cristobal Colón e a súa biografia estiveron sempre rodeadas de incognitas e dúbidas, mesmo antes da súa morte. A súa personalidade e os pleitos que emprendeu el mesmo ou os seus herdeiros pola sucesión do seu morgado non fixeron máis que contribuír a este afastamento que explica, en…

Manuel Fernández-Valdés Costas, cronista oficial de Tui

Manuel Fernández Costas (Tui, 1887-1962) reclama una biografía que nos achegue a súa importancia e significación. Trátase dun dos principais investigadores da historia tudense e tamén, curiosamente, dos mais esquecidos na actualidade. Neste blog temos recollido en diversas oportunidades referencias á súa actividade e, incluso, algún dos seus artigos xornalísticos.

No volume III da revista “Tuy. Museo y Archivo Histórico Diocesano” (1980) o seu fillo Eloy publica un moi breve apunte biográfico do seu pai xunto a unha moi interesante achega das súas publicacións, especialmente en xornais e revistas, pois en formato libro unicamente saíron dos prelo dúas obras da súa autoría. Unha de carácter profesional (foi funcionario do Corpo Pericial de Aduanas) titulada “Arbitrios, impuestos y recargos que liquidan las aduanas en la importación y exportación de mercancias” (Madrid, Editorial Plutarco, 1948) e outra sobre historia tudense e que recolle e amplía unha serie de artigos publicados no “Fa…

O grupo "Ultreya" tudense (I)

A comezos do ano 1932 o daquela profesor do Instituto de Noia, Álvaro de las Casas, funda con varios rapaces alumnos seus os Grupos Ultreya que terán un curto pero activo papel no desenvolmento da nacionalismo entre a mocidade galega.
Alvaro de las Casas (Ourense, 1902 – Barcelona, 1950) é unha persoalidade apaixoante (o estudo de Uxio Breogan Dieguez asi o documenta). Tras os seus estudos de Filosofía e Letras (especialidade de Historia) en Valladolid, trasladouse a Madrid sendo nomeado secretario particular do conde de Vallellano, alcalde de Madrid. Mantivo de sempre grande relación con intelectuais galegos especialmente con Vicente Risco.
Pero en 1930 da un xiro a súa actividade, adoptando unha actividade galeguista e republicana, incorporándose ao ensino público. Chega en 1930 como profesor de Xeografía e Historia ao Instituto de Noia, posto no que continuará ata a súa destitución polos sublevados en agosto de 1936, cando xa tiña fuxido para Portugal. Tivo unha traxectoria ás veces …