Ir al contenido principal

Os altares de San Xoán



A festa de san Xoán é unha das festividades cíclicas que reúne ao seu arredor numerosas manifestacións da cultura popular. Tamén nas terras tudenses esta festividade goza dunha alongada tradición, o cronista tudense Manuel Fernández-Valdés, un dos escasos estudosos da nosa cultura popular, escrebe ao respectop no ano 1961:
El llamado ciclo “san juanero” comprende el período que media antre San Juan y San Pedri; des el solsticio de verano, cuando el sol slcanza su mayor elevación sobre el horizonte,
Los pueblos primitivos celebraban con diversas ceremonias eswte triunfo del sol. Elementos tan opuestos como el agua y el fuegio se conjugan en este rito. Era, sin duda, una fiesta de prurificación, porque lo mismo el agua que el fuego, en todas las religiones y mitologias, son elementos purificadores.
En Tuy se practican abluciones en el Miño, al filo de las doce de la noche. Rondas de mozos y mozas corren a beber el agua de las nueve fuentes. Otros, para evitar enfermedades cutáneas, especialmentela sarna, se lavan en agua que lleva en infusión diversas hierbas aromáticas.
Las hogueras de San Juan –“cachelas”-congregan a jóvenes y viejos a su alrededor; se canta, se baloila y se salta sobre las llamas.
La noche de San Juan era noche de gamberrismo; se arrastraban los bancos de la Corredera al Campo de la Feria, se arrancaban y cambiaban klas muestras de los comercios y aquellos almacenistas que dejaban pipas o bidones en la vía pública, a veces tenían que ir tras ellos hasta el río.
En honor a San Juan se hacían grandes altares en las calles, en las que los niños con bandejas, pedían a los transeúntes “Alumbrar a San Juan Bautista”.
Na actualidade boa parte destas antergas tradicións  do San Xoán se manteñan, en maior o menor medida, entre nós: lavarse na mañancina coa auga de san Xoán co arrecendo das herbas aromáticas que ao longo da noite ficaron ao repouso, as fogueiras –agora unidas ás sardiñas- ou o “roubo” de carros, portas, portalóns... que son transportados a outros lugares, nomeadamente espazos públicos... seguen existindo na actualidade, con maior o menor forza e popularidade.
Pero querería hoxe lembrar unha vella tradición desaparecida por completo dende hai anos, da que fomos testemuña directa pois posiblemente a miña xeneración foi a última en eleborar os altares de San Xoán. A tradición mandaba que na mañá do San Xoán, logo de lavarse a cara coa auga de herbas aromáticas –que os rapaces tiñan recollido por campos e xardíns veciños- nos portais das casas os nenos montabamos uns pequenos altares decorados con sabas ou colchas, ramos, flores e especialmente estampas de santos, os “altares de San Xoán”. O altar estaba composto por varios escalos e a imaxe ou estampa de Sa Xoán ocupaba o lugar máis preeminente acompañada dun amplo abano de santos e virxes, segundo as estampas que había na casa. Logo os rapaces nos dedicabamos a pedirlle a todo aquel transeúnte que pasara por diante una esmoliña para San Xoán, un auténtico aguinaldo a costa de familiares e veciños.
Unha tradición tamén repetida no remate do “ciclo sanjuanero”, na festividade de San Pedro, como recolle a imaxe de Ruth Matilda Anderson de 1925 que acompaña a este post.
Aínda na actualidade se conserva esta tradición en numerosos lugares da Península, salientando lugares como Palencia ou Sigüenza e, especialmente Funchal (Madeira) onde estes altares son un atractivo turístico nas festas de San Xoán naquela illa atlántica.

Comentarios

Entradas populares de este blog

A lenda do túnel baixo o MIño

As lendas ou narracións populares, transmitidas oralmente, relatan xeralmente acontecementos ficticios que se teñen por reais, en moitas ocasións mesturados con feitos históricos. Pola súa capacidade de evocación, pola súa transmisión xeracional as lendas conforman un acervo do que chamamos patrimonio inmaterial que cómpre recoller e preservar. Na nosa cidade conservamos varias lendas vencelladas ao caracter histórico da nosa localidade, ao seu caracter fronteirizo e consecuentemente a súa fortificación fronte aos posibles invasores. A máis asentada no imaxinario colectivo tudense é a relativa ao “túnel” que comunica Tui coa outra beira do Miño, coas terras de Valença. Resulta moi significativa esta lenda pois testemuña como na mentalidade dos tudenses a fronteira e a súa condición de limite, de aillamento fronte ao estranxeiro era superada polas nosas xentes que a través do túnel escapaban destas “imposicións” e mantiñan a comunicación coas terras irmáns que as estructuras políticas t…

A Semana Santa tudense e as súas posibilidades

Xa na noite do Venres Santo xorde de novo unha reflexión sobre a Semana Santa tudense, pois quizais na nosa cidade non chegamos albiscar as súas potencialidades como elemento que forma parte do noso acervo patrimonial que temos a responsabilidade de conservar, sen privala da súa dimensión relixiosa, e dende esta valorización é tamén un posible recurso turístico para Tui, pois poucos lugares de Galicia teñen unha riqueza similar nestas xornadas.


Neste mesmo blogue temos sinalado que inmediata celebración das festas patronais de San Telmo distorsiona a visión destas xornadas de celebración do misterio pascual de Xesús, configuradas como un preludio das festas e, consecuentemente, infravaloradas non xa na súa dimensión espiritual senón na súa significación cultural. Cómpre valorizar as actividades litúrxicas ou para-litúrxicas destas datas, pois, independentemente da súa significación relixiosa ou espiritual, conservan requintadas expresións da nosa historia colectiva da que somos custodi…

O grupo "Ultreya" tudense (I)

A comezos do ano 1932 o daquela profesor do Instituto de Noia, Álvaro de las Casas, funda con varios rapaces alumnos seus os Grupos Ultreya que terán un curto pero activo papel no desenvolmento da nacionalismo entre a mocidade galega.
Alvaro de las Casas (Ourense, 1902 – Barcelona, 1950) é unha persoalidade apaixoante (o estudo de Uxio Breogan Dieguez asi o documenta). Tras os seus estudos de Filosofía e Letras (especialidade de Historia) en Valladolid, trasladouse a Madrid sendo nomeado secretario particular do conde de Vallellano, alcalde de Madrid. Mantivo de sempre grande relación con intelectuais galegos especialmente con Vicente Risco.
Pero en 1930 da un xiro a súa actividade, adoptando unha actividade galeguista e republicana, incorporándose ao ensino público. Chega en 1930 como profesor de Xeografía e Historia ao Instituto de Noia, posto no que continuará ata a súa destitución polos sublevados en agosto de 1936, cando xa tiña fuxido para Portugal. Tivo unha traxectoria ás veces …