Continuamos neste novo post coa análise das representacións iconográficas da portada da catedral tudense, centrándonos hoxe nas escenas relativas á Epifanía que figuran no segundo nivel do tímpano deste pórtico e que recollen dous momento relacionados coa presenza dos Magos no ciclo de Nadal: a súa visita ao rei Herodes e a posterior adoración ao Neno Xesús.
No
momento da Encarnación ou Nacemento de Xesús este acontecemento é revelado polo
anuncio dos anxos aos pastores de Belén, ou sexa aos xudeus, pois Xesús asume a
condición de Mesías ou o salvador agardado polo pobo de Israel. Pero os relatos
evanxélicos recollen de seguido o episodio da Epifanía, ou primeira
manifestación da divindade de Xesús, a primixenia teofanía de Cristo, agora a
persoas alleas ao pobo de Israel, aos Magos de Oriente, expresando como a
misión salvífica deste Neno abrangue a toda a humanidade, tamén aos denominados
xentís.
O
relato evanxélico de Mateo sobre a presenza dos Magos recolle a presenza da
estrela, a visita ao rei Herodes, a adoración, o sono para non volver onda
Herodes, a posterior matanza de nenos ordenada polo monarca e a fuxida da
sagrada familia a Exipto. Serán outras fontes narrativas posteriores as que
amplíen os detalles sobre estes episodios: nomes dos Magos, a súa orixe, idade
do Neno, etc.
A representación
tudense, que continua cun programa iconográfico ligado á catedral francesa de
Laón -como sinalamos no anterior post- contén dúas escena interconectadas, pois
as figuras dos Magos comparten a visita ao rei Herodes e a Adoración; de novo
percíbemos un aparición dun dinamismo que supera o hieratismo ou rixidez dos
modelos románico. Un dos Magos, o único que apreciamos porta coroa, fala co rei
Herodes, namentres que outro olla cara aos espectadores e, finalmente, o
terceiro deles adora ao Neno Xesús e a súa Nai.
 |
| Pórtico da catedral de Laon - Francia |
A
iconografía dos Magos foi evolucionando cos séculos, transformándose
progresivamente en reis, en número de tres, pois o relato do evanxelista Mateo
non concreta o seu número, que se deduce dos agasallos entregados -ouro,
incenso e mirra-. Teológicamente, con el número tres hacían alusión a la
Trinidad, cifra que permitía relacionarlos con las edades de la vida y
considerarlos delegados de las tres partes del mundo conocido(..) En las obras
más tempranas no hay diferencias aparentes entre ellos, pasando después a
representar las tres edades de la vida –juventud, madurez y vejez–. El
Cathalogus Sanctorum (siglo XV) determinó sus edades en 60, 40 y 20 años. Como
representantes de las distintas razas y del tributo que le rinde al Niño toda
la humanidad, se los vinculó con los descendientes de los hijos de Noé: Sem
habría partido a Asia, Cam a África y Jafet a Europa. El rey que venía de Asia
era el de más edad, el maduro era el procedente de Europa y el más joven el
originario de África. Pero la fijación de sus tipos tardó en consolidarse[1]
Aínda
que unha apreciación axeitada destas imaxes non é doada, podemos albiscar que
na escena tudense, figuran xas representados como Reis, e así o Mago que fala
con Herodes porta unha coroa que non observamos nos outros dous personaxes. Non
resulta posible afirmar se na representación tudense se reflicten as expresadas
tres idades ou se un dos Reis, o situado no centro, carece de barba. O que
parece máis seguro é que aínda non figura unha representación de Baltasar,
identificado como rei negro, manténdose os tres magos como de raza branca[2]
A
indumentaria corresponde coa que se adoita empregar na plena idade Media, pois en
las obras más antiguas estos personajes visten a la moda oriental con túnica
corta, pantalones denominados shawar ajustados a las piernas y tocados con el
gorro frigio o pileus por considerarse que eran magos oriundos de Persia, como
van ataviados en San Apolinar el Nuevo (Rávena). Al adquirir su consideración
de magos un matiz peyorativo, se los transformó en reyes, vistiéndose como
tales, según la moda de la época, y tocándose con corona que puede cambiarse
por un lujoso tocado en las obras clasificadas en fechas más tardías[3]
Cunha
roupa tamén que corresponde á realeza se representa a Herodes, onde os
artífices elaboran amplas túnicas demostrando nos seus pregues o seu dominio
técnico e a súa habelencia, superadora dos parámetros propios do románico.
A
figura de Herodes, representado sentado sobre unha cadeira, destaca pola súa
postura coas pernas cruzadas que tradicionalmente se considera irrespectuosa e
que remarca a condición prepotente que xa atopamos no relato evanxélico. Esta
posición postural de Herodes non é moi habitual pero existen paralelos á
representación tudense, así na portada da igrexa de Santa María la Real de
Olite (Navarra), tamén datada no século XIII. Outra similitude entre ambas
escenas está disposición dos tres Reis Magos: un ollando a Herodes, outro cara
os espectadores e finalmente, o terceiro rei, xa en postura de adoración.
 |
| Portada da igrexa de Santa María la Real de Olite - Navarra |
O
Rei que departe con Herodes aparece representado con coroa e un cofre nunha das
más. Na outra man porta un caxato ou bastón, que neste caso podemos relacionar
cunha alusión a condición de viaxeiros, de peregrinos, destes tres Reis Magos
que percorren unha gran distancia, conducidos por unha estrela -non
representada no pórtico tudense-. Na liturxia os Reis Magos son invocados como
padroeiros e protectores dos peregrinos.
Resaltar
que Herodes coa súa man indica ao centro do tímpano, á escena central do mesmo,
unha transición remarcada por outro dos Reis co seu agasallo que comunica coa
adoración do terceiro Mago ao Neno Xesús e a Nosa Señora. Xa falamos das
indicacións de dinamismo que corresponden a este primeiro gótico, datado no
caso tudense arredor de 1225.
Los presentes que ofrecen los Reyes al Niño son, como se
narra en el Evangelio Armenio de la Infancia y en el Pseudo-Beda, oro, por su
condición de rey; incienso, por su condición divina, y mirra, por su condición
humana (…) Estos presentes le son ofrecidos al Niño con las manos veladas en
señal de respeto en las obras más tempranas, y posteriormente en cofres y
recipientes de gran lujo adaptados a la moda del momento[4].
Na
nosa escena os reis portan os correspondentes cofres cos seus agasallos nas
mans que entregan ao Neno Xesús. A partir del periodo románico la Epifanía
se convirtió en un vehículo de conceptualización teológica importante no solo
para la vida religiosa, sino también para la política feudal, como un modo de
exaltación del poder temporal y de la generosidad de los donantes. Es un
periodo en el que prolifera esta iconografía tanto en tímpanos de portadas,
capiteles, pintura mural, sobre tabla, miniatura, esmaltes, etc. Los personajes
ya se representan como reyes, con largas túnicas y coronados, y dos de ellos
barbados. Iconográficamente se impone la adoración, donde uno de los reyes en
actitud genuflexa presenta los dones al Niño (…). En el arte occidental la
genuflexión con una rodilla apoyada en tierra caracterizará el acto de
adoración al Niño siguiendo la ceremonia feudal del homenaje del vasallo a su
señor, mientras en el arte oriental la adoración se realiza mediante la proskynesis
o prostatio.
Na
escena tudense ollamos este xesto de adoración xenuflexa dun dos Reis en
recoñecemento ao Neno Xesús como Deus e como Señor, nunha actualización da
escena adoitada aos tempos feudais especialmente nunha cidade onde o señorío
recae no propio bispo titular desta catedral. Como xa comentamos este rei
carece de coroa, que pode deberse a unha tradición iconográfica pola que o rei
máis próximo ao Neno se quita a súa coroa en sinal de recoñecemento e de que
está diante dun Rei moito mais poderoso.
Neste
segundo nivel do tímpano resalta especialmente a figura da Virxe María que
porta no seu colo ao Neno Xesús (que por magoa perdeu nalgún momento a súa
cabeza), que coa súa man bendice ao adorador, nunha postura xestual moi
característica e que deriva dos pantocrator, ou representacións típicas da arte
románica de Cristo cos seus atributos de omnipotente e soberano
A
Virxe María aparece sobre unha cadeira e como o trono do Neno Xesús,
respondendo ao modelo de orixe bizantina denominado Theotokos, figura
igualmente coroada, como raíña, en correspondencia coa escena do Nacemento, do
primeiro nivel deste tímpano, onde se alude a esta alta condición. Tamén resaltada
pola presenza de dous anxos sobre a súa cabeza, aludindo a súa condición de
raíña do ceos
Esta
representación iconográfica podemos relacionala, polo seu paralelismo, coa
imaxe mariana da “Patrona” que presidía, nos últimos tempos medievais, o altar
maior da catedral tudense e que hoxe se conserva no seu museo catedralicio.
Desta forma o pórtico da catedral tudense sinala á titular do propio templo,
Santa María, que goza de especial protagonismo nesta portada.
Completa
este segundo nivel do tímpano a figura de San Xosé, como integrante desta
Sagrada Familia, pero carecendo de protagonismo na escena senón coma un
personaxe secundario. A súa representación se axusta ao canon da época portando
o seu bastón ou vara, que andando os séculos se aparecerá sempre florida.
Neste
momento cómpre unha precisión. Entre as figuras de Maria e o Neno e San Xosé
figura un personaxe, parece que axeonllado, portando unha copa, que nos “engana”
pois induce a lembrar a un novo rei adorando ao Neno Xesús. Sen embargo, esta
figura foi colocada na escena nas primeiras décadas so século XX descoñecendo
hoxe as razóns que animaron a esta alteración desta portada. Achegamos un
debuxo desta portada publicado no número de 18 de abril de 1880 de “La Ilustración Gallega y Asturiana” onde
comprobamos a súa inexistencia. Tampouco figura na fotografía de Rosendo
Bugarín editada en 1904 por Pedro Ferrer, de A Coruña, no Portfolio Galicia. A
partir desta data xa aparece colocada esta figura ata os nosos días que altera
a visión orixinaria desta portada.
 |
| Gravado en "La Ilustración Gallega y Asturiana" 18.04.1880 |
 |
| Fotografía de Rosendo Bugarín en "Portfolio Galicia" de 1904 |
Tres
notas finais. Por unha banda, entre as figuras que aparecen nas columnas desta
portada está a posible representación da raíña de Saba. Un tema empregado en
época medieval como una prefiguración de la Adoración de los Reyes en el
Antiguo Testamento se encuentra en la visita de la reina de Saba a Salomón en
Jerusalén (1R. 10, 1-29)[5]
que relacionamos coa misión salvadora de Cristo para todos a humanidade. Unha
liña de traballo e investigación que é preciso abordar para unha comprensión
integral desta portada.
Sinalar
tamén que o terceiro nivel deste tímpano é unha alusión á Xerusalén celeste, ao
reino do ceos ao que estamos chamados todos os homes e cuxo acceso a todos os
homes foi aberto pola pascua de Cristo, pola súa Encarnación, Morte e
Resurrección, misterios da fe que son representados nesta portada. Un pórtico
que, precisamente, da acceso ao novo templo, á nova presenza de Deus entre os
homes, que é esta Catedral dedicada a Santa María.
Finalmente,
aludir como parte do programa iconográfico representado nesta portada figura
“resumido” nun dos capiteis do arco triunfal da igrexa de San Domingos de Tui.
Esta cabeceira do templo dominico foi financiada polo bispo Juan Fernández de
Soutomaior nos inicios do século XV.
Unha
nota a modo de epílogo para concluír este post. Non podemos esquecer que
durante moitos séculos esta portada estivo policromada, aínda hoxe son perceptibles
nalgúns recunchos os restos cromáticos. Descoñecementos ata que punto estes
elementos iconográficos que vimos analizando estaban potenciados o diminuídos
polo uso da cor. Os modos de percepción do noso patrimonio mudan co devir dos
tempos pero a súa mensaxe permanece perenne, hai case oito séculos, entre nós.
[1]
RODRIGUEZ PEINADO, Laura (2012): “La Epifanía” en Revista digital de
iconografía medieval, ISSN 2254-7312, Vol. 4, Nº. 8, págs. 27-44;
[2] En el
siglo XIV hace su aparición la figura del rey negro, reforzando el mensaje de
la universalidad de la salvación. Ya hemos comentado cómo en el Pseudo-Beda ya
se menciona el color foscus de Baltasar, pero en la Edad Media se pensaba que
los negros constituían una raza condenada y degenerada como descendientes de
Cam, el hijo de Noé que se burló de su desnudez (Gn. 9, 22-27), por eso su
inclusión en la iconografía es tardía. Una de las primeras obras donde aparece
es en la Adoración de los Reyes de Altichiero da Zevio (Oratorio di San
Giorgio, Padua, 1384), y en la tabla del Altar Wurzach de Hans Multscher
(Gemäldegalerie, Berlín, 1437) ya se muestra totalmente caracterizado. Pero la
figura del rey negro no se hará habitual hasta el siglo XVI y la mayoría de las
Adoraciones de los Reyes del siglo XV siguen mostrando a los tres de raza
blanca. En RODRIGUEZ PEINADO, Laura (2012): Op. Cit.
[3] Op. Cit.
[4] Op. Cit.
[5] Op. Cit.
Comentarios
Publicar un comentario