A historia dun territorio, dunha cidade é tamén a historia da súa veciñanza, dos avatares que ao longo do tempo protagonizan os homes e mulleres desa cidade, desa terra, que coa súa actividade, co seu traballo, coas súas luces e sombras identifican a ese territorio, constrúen unha identidade colectiva que conforma a unha poboación. En consecuencia, recuperar as historias persoais de habitantes non é unha mera curiosidade senón documentar anacos da nosa historia colectiva.
 |
| Sinatura de Sabino Jurado Romero |
Recuperamos hoxe o nome
de Sabino Jurado Romero, avogado tudense nacido no ano 1900 na nosa cidade. O
seu pai era Sabino Jurado que foi alcalde de Tui entre 1909 e 1914, formando
parte do partido conservador e, por tanto, integrado no grupo ordoñista -que
controlaba o distrito tudense-. De humilde orixe logrou titularse como avogado
na Universidade de Santiago de Compostela, exercendo na nosa cidade ata que a
súa dedicación como titular dunha casa de cambios de moeda, situada no Paseo da
Corredoira, deulle unha notable fortuna. Sabino Jurado contrajo matrimonio
en Lisboa el año 1897 con doña María Romero Madeira, natural de dicha ciudad,
hija de don Manuel Romero Alonso, natural de Budiño, y doña Teresa Madeira, de
Lisboa, y tuvieron cinco hijos, todos varones, Ángel y José (gemelos), Sabino,
Alfonso y Álvaro (...) falleció en su ciudad natal el 7 de abril de 1916.[i]
Destes fillos, o máis
coñecido ata agora é José Jurado Romero, que naceu en Tui en 1898. Estudió
la carrera de Medicina en la Universidad de Santiago de Compostela y en la de
Madrid, obteniendo en esta última, en 1927, la especialidad de Ginecología, que
prácticó, antes de instalarse en Tui, en Londres y Brasil. Contrajo matrimonio
en el año 1933 en A Guarda con doña María Alonso Martínez, natural de dicha
población, y tuvieron dos hijos José María y María de los Ángeles.[ii]
José Antonio Uris
Guisantes sinala que José Jurado foi dos primeiros militantes de Falange
Española en A Guarda. Por esta condición foi nomeado pola autoridade militar
membro da Comisión Gestora do concello guardés tras a sublevación militar do 18
de xullo de 1936 como síndico. Continúa Uris que o Síndico José Jurado
Romero é de triste lembranza para moitas familias guardesas e foi cesado
fulminantemente polo Gobernador Civil, en vista dos informes que sobre os seus
desmáns na represión tiña enriba da mesa
Uris recolle que nunha
reunión o 10 de agosto de 1936 no restaurante do seu irmá xemelgo Angel Jurado
no Monte Tecla (hoxe edificio do Museo)[iii] acordaron os nomes
daquelas persoas que esa mesma xornada serían represaliados e fusiladas, en
concreto cinco veciños da Guarda, A partir dese día dimite o Alcalde, asustado
polos acontecementos que estaban acontecendo, en escasos días as
autoridades militares, en sesión do 15 de agosto, nomean a D. Nicolás Alonso
Linares "O Lamprea" como novo alcalde mantendo a todos os membros da
Xestora agás a José Jurado.[iv]
José Jurado, con
consulta médica na rúa Augusto González Besada, será alcalde de Tui entre 1951 e 1957 desempeñando
tamén diversos postos como xefe comarcal de Falange Española y Tradicionalista (FET),
responsable da “Obra sindical del 18 de julio” que se ocupaba da asistencia
sanitaria, de “Educación y Descanso” promovida tamén polo sindicato vertical
franquista. Morreu en Tui no ano 1971.
Tamén vinculado aos
primeiros tempos da Falanxe no Baixo Miño figura Álvaro Jurado Romero. Xosé
Álvarez Castro no seu blog “Pontevedra nos ano do medo” sinala que era monárquico,
xefe local de FET y de las JONS e tiña antecedentes de detencións por diversos
motivos e figura como testemuña de cargo causa 422/1938, que se lle
instruíu a Ángel Domínguez León “Cucú”, Alfredo Rocha
Fonseca, Ángel Rodal Lanzós, Marcelino Tajes Justo onde o
sinala como “comercialmente que deja bastante que desear”. As fontes orais o
sinalan como altamente implicado na represión promovida tras o 18 de xullo.[v]
A traxectoria de Sabino
Jurado Romero resulta completamente diverxente no ámbito político.
Sabino nace en Tui no
ano 1900, estudia dereito exercendo como avogado en Madrid, traballando como “agente
en los juzgados de Madrid”, ata o inicio da guerra civil. Aínda que
carecemos de noticias sobre a súa militancia política figura nos arquivos como
afiliado ao sindicato socialista Unión General de Trabajadores.
Segundo un informe da
Junta de Auxilio a los Republicanos españoles de 1941 “politicamente el
interesado dice que no perteneció a ningún partido y que para sus ascensos en
el ejército, se valió de un aval que le proporcionó Izquierda Republicana con
quien simpatiazaba en Madrid. Sindicalmente pertenede a la UGT, desde el año
1930, según recibos de cuotas pagadas que exhibe.”
Casa en Madrid con
Pilar Sancho Forcada, nada en Madrid en 1909, funcionaria, e teñen tres fillos
José Luis (1928), Marisol (1930) e Diana (1932).
Tras o estoupido da
guerra civil Sabino se alista, segundo sinala el mesmo nun escrito, como
voluntario no exercito republicano dende primeira hora: combatiente en la
guerra española como voluntario desde el mes Julio de 1936 en el frente de
Córdoba, herido grave en la defensa de Pozoblanco (no mes de abril de 1937),
y al finalizar la guerra comandante jefe de Operaciones del Estado Mayor del
XVIII Cuerpo del Ejército. Foi tamén comandante das Divisións 27ª e 60ª na
batalla do Ebro.
Segundo os informes que
presenta posteriormente en México abandona España o 12 de febreiro de 1939. Tras
cruzar a fronteira foi recluído, primeiro, no campo de concentración de Prats
de Molló, situado no municipio homónimo do Rosellón francés a só 13 quilómetros
da fronteira, era o lugar de chegada para os refuxiados españois que pasan a
fronteria por Coll d’Ares, lugar prioritario de paso antes da súa toma polas
tropas franquistas.
Sabino Jurado é pois un
dos milleiros de militares españois que participa na denominada “Retirada”, nome
co que se coñece o éxodo a Francia dentro do exilio republicano español entre o
28 de xaneiro e o 13 de febreiro de 1939, tras a caída de Barcelona e o avance
das tropas sublevadas. Jurado Romero forma parte do último continxente en participar
na “Retirada” pois o paso queda cortado cando o 13 de febreiro as tropas de
Franco tomen a estrada de Molló.
Pasa posteriormente ao campo
de concentración de Arlés-sur-Téch e finalmente ao de Barcarès, aberto o 18 de
febreiro de 1939 para acoller, en principio provisoriamente, aos refuxiados de
campos próximos saturados de refuxiados, instalados en barracóns situados na
propia praia. Sabino estaba aloxado no “Islote B, pabellón de Oficiales”.
Segundo el mesmo informa ao Comité Técnico de Ayuda los Refugiados Españoles sufriu
malos tratos nos tres meses de estancia nestes campos de concentración.
Carecemos de noticias
sobre a situación da familia de Sabino Jurado durante a guerra civil, pero
deberon desprazarse no territorio republicano diante do avance das tropas
republicanas e finalmente cruzar ao exilio en Francia. O que sabemos que é
Sabino Jurado xunto coa súa esposa, Pilar Sancho, e os seus tres fillos
embarcan no buque Sinaia con destino a México o 25 de maio de 1939.
O Sinaia foi o primeiro
buque no que chegou un numeroso grupo de exiliados españois a México tras o
triunfo dos sublevados na Guerra civil española. O buque partiu de Sète, en Francia, cara México,
o 25 de maio de 1939 e chegou ao porto de Veracruz en México dezanove días
despois, o 13 de xuño. En total embarcaron 307 familias, 1.599 persoas, a
maioría (953) homes maiores de 15 anos, que se refuxiaron en Francia e que
aceptaron a oferta do presidente de México, que naquel entón era Lázaro
Cárdenas, de ser acollidos. Todos os pasaxeiros foron liberados dos campos de
concentración en Francia. A viaxe foi organizado polo Servizo de Evacuación de
Refuxiados Españois (SERE) e a organización mexicana, Comité Técnico de Axuda
aos Refuxiados Españois.
 |
| Chegada do Sinaia a Veracruz |
Curiosamente na documentación
consultada Sabino Jurado figura nos listados de pasaxeiros do Sinaia,
conservados na Fundación Pablo Iglesias, coa visa nº 1061 pero non se indica que
viaxe acompañado da súa familia. Sin embargo, na ficha do rexistro de estranxeiros
do Servicio de Migración do Goberno de México figura unicamente a súa esposa,
Pilar Sancho Forcada e seus fillos pero co mesmo número de visa o que implica
un desprazamento familiar a bordo do Sinaia.
Finalizado este penoso
periplo de exilio de España coa derrota republicana, o paso polos campos de
concentración franceses para os refuxiados españois e a travesía no Sinaia, ábrese
para a Sabino Jurado e a súa familia uns anos cheos de dificultades, ata
dramáticas, para atopar unha estabilidade económica que permita iniciar unha
nova vida no exilio mexicano. Un panorama común a tantos exiliados e que tantas
veces descoñecemos e infravaloramos dende a distancia física e temporal.
A análise da documentación
conservada nos permite coñecer este periplo de Sabino Jurado Romero e a súa
familia.
 |
| Ficha do Servicio de Emigración de México de Pilar Sancho |
Tras a chegada no Sinaia
establecen a residencia en México DF coa condición de “inmigrantes asilados
políticos” autorizada dende o 14 de xuño de 1939.
Nun escrito de 20 de
maio de 1940 Sabino solicita a Junta de Auxilio a los Republicanos Españoles
(JARE)[vi] socorro económico e roupa,
expresando no seu escrito o seguinte:
recurro
a la Junta de Socorros de del JARE en solicitud de auxilio económico con que
poder hacer frente a la angustiosa situación en que con mis familiares me
encuentro. Creo oportuno manifestar que desde primero del año actual dejé de
cobrar el auxilio que percibía en el Comité Técnico de Ayuda[vii],
por lo que durante los meses de enero, febrero y marzo pasé por días de máxima
penuria sin casi poder dar de comer a mi mujer y tres hijos, teniendo que
recurrir al empeño de las pocas ropas que tenía y así en medio de privaciones
sin cuento pasé estos tres meses; una agravación en mi situación me llevo a
insistir al Comité Técnico para que fuese seleccionado y aún cuando no conseguí
esto, logré que durante el pasado mes de abril me diesen el socorro diario.
En
esta situación desesperada acudo a esa Junta, manifestando cuales son mis
necesidades.
En la
actualidad, y según pruebas que tengo a su disposición para la oportuna
comprobación, debo más dos meses de luz, la mensualidades de alquiler de casa
correspondientes a los meses de marzo, abril y mayo, pesando sobre mi la amenaza
de ser deshauciado de no satisfacer dichos recibos en el transcurso de este
mes.
En el
Monte de Piedad tengo empeñadas las ropas que cito (enumera
ata quince empeños de roupa diversa: abrigos, traxes, cazadora, colchas sabanas,
etc e tamén unha máquina fotográfica que é a peza de mais valor).
O 24 de maio a Comisión
de Socorros de JARE acorda un socorro urxente de 160 pesos á Sabino Jurado e a
súa familia.
Ao pouco tempo Jurado
Romero envialle unha carta a Indalecio Prieto, como presidente de JARE, indicando
que
un
hermano mio huído de la zona franquista poco antes de terminar la guerra[viii],
en la actualidad con residencia en Puerto Rico, me ha enviado una máquina para
hacer punto de media en la que pueda mi mujer trabajar en casa y contribuir así
al sostenimiento del hogar, pero los derechos arancelarios de aduana suman la
cantidad de 292,43 pesos, cantidad que
no tengo, pues me encuentro sin trabajo, por lo que a Ud me dirijo en súplica
de que me sea prestada dicha suma que devolvería en el plazo antes posible y en
las condiciones que estipulasen ustedes. (...)
Asimismo le hago constar mi situción actual: me encuentro sin trabajo, y
a pesar que me concedió el JARE una beca para mis hijos en el Instituto Ruiz de
Alarcón[ix],
aún no han podido ir por encontrarse dos de ellos enfermos, todo esto señor
Prieto contribuye a hacer desesperada mi situación que, créame, no puede ser peor.
Nunha nota manuscrita no mesmo escrito se sinala a concesión
da axuda: que si, con garantias.
O 21 de setembro de
1940 solicita á sección de socorros da JARE unha axuda temporal para trasladarse
ao municipio de Veracruz (sinalando o restaurante Prendes con destino no seu
escrito). Unha axuda que foi concedida.
Pero a estadía en
Veracruz debeu ser breve pois retorna a México DF solicitando, en maio de 1941,
ser beneficiario do Servizo Médico-Farmacéutico de JARE, incluíndo á súa esposa
e os seus tres fillos. Manifesta nesta solicitude que traballa como agente
viajero a comisión para a Fábrica de calzados G.B.P., os seus ingresos que
cifra entre 160 e 200 pesos ao mes son os únicos da súa familia.
Nun informe interno de
JARE en relación a esta solicitude se sinala que en esta capital se dedicó a
viajar por cuenta de algunas casas comerciales y hoy tiene las que el
interesado cita en su escrito, comprobado en la visita que se le ha hecho. Posee
carnet, o credencial de viajante de comercio, nº 1621, expedido con fecha 10 de
octubre de 1940 y valedero por un año y está pendiente de salir de nuevo a viajar
por la Casas que recientemente ha quirido para representarlas, y que son de
importancia, como la de camisas “Manchester” y la de calzado. No mesmo
informe se recolle que os seus tres fillos están internos no colexio Franco-Español
de México DF.
O 16 de xuño de 1941
solicita á JARE un préstamo de 450 pesos con destino a los fines que a
continuación expongo: soy agente-viajero representante de las siguientes Negociaciones:
Fábrica de calzados G.B.P., “Compañía de camisas Manchester”, “Maricopa
Trading, CO”, Fábrica de calzado de mujer Regis”, Fábricas de Bontería Boston
Sweater CO. SA. y “Fábrica de ropa íntima Caresse, SA.”
He
efectuado ya tres viajes por el interior de la República llevando unicamente la
representación de dos de las casas citadas con resultados económicamente
buenos, ultimamente y en vista del resultado de mi trabajo me han concedido
nuevas representaciones que me permitirán, sin fantasías, cifras elevadas de
beneficios; pero como las comisiones que devengue no son cobrables hasta los
30, 60, 90 y 120 días -según se hayan hecho las operaciones de venta- es por lo que necesito disponer de la
cantidad necesaria para los gastos de viaje durante el primer mes, más la
cantidad que destine para la atención de mi familia durante este tiempo (...)
como forma de pago para reintegrar dicho préstamo podía hacerlo en cinco plazos
mensuales a partir de los treinta días de ser concedido mediante letras de
cambio. Pero esta solicitude é denegada, con data 3 de
xullo de 1941, pola JARE por haber variado sus circunstancias personales.
Pero as dificultades
que a vida presenta a Sabino Jurado non remataron aínda. Nun novo escrito á
JARE de data 11 de xullo de 1941, escribe o seguinte: con fecha 3 de los
corrientes me fue comunicado por esa Delegación el haber quedado en suspenso mi
instancia a Ud dirijida con fecha 16 ppdo por haber variado mis circunstancias
personales, indicándome que puedo reproducirla con las modificaciones que
estime necesarias.
Considero
obvio decirle que la desgracia sufrida empeoró mi situación. El sacar adelante
a tres niños, faltos ya para siempre del amor de madre es hoy mi preocupación,
por ello supe hasta ahora ahogar otros sentimientos, pues en la muerte de mi
compañera se perfila y prueba la comisión de un hecho delictivo, pero no
encontré el apoyo de ninguna persona influyente para se hiciesen las
diligencias que esclareciesen el hecho. Llegó a México aceptando la hidalguía
de un amparo, pero su extraña muerte aquí nadie se creyó en el deber de
esclarecer.
Hoy més
que antes es necesario que trabaje, esta desgracia me ocasionó gastos para mi
grandiosos que unidos a la ayuda que esa Delegación me prestó, ayuda a la que
de una manera muy especial quiero hacerles presente mi agradecimiento, me
permitió traer su cadaver a esta ciudad. Mi única perspectiva es emprender el
viaje, pues las Casas que represento por carta me ratificaron su conformidad.
Por
tanto suplico se tenga en cuenta mi petición del ppdo 16, con súplica de que
sea atendida, para a su vez poder atender yo a tres vida que mañana han de ser
útiles a España.
Como comprobamos a
morte da súa muller, Pilar Sancho, é unha nova e desgraciada eiva cando
comezaba a mellorar a situación familiar. Non podemos actualmente coñecer as
circunstancias desta morte nen o lugar onde tivo lugar, pois do escrito antes
citado deducimos que non foi en México DF onde residía Sabino Jurado e os seus
fillos.
Nunha nota manuscrita do
seu expediente como refuxiado en México figura que foille entrega unha axuda
económica de 525 pesos para os gastos de enterro e que el agradece na carta antes
mencionada.
Finalmente nunha data
indeterminada de inicios do ano 1946 Sabino Jurado solicita ao Comité Técnico
del Fideicomiso para auxiliar a los republicanos españoles me sea concedida
una beca de colegiatura a favor de mi hijo José Luis Jurado Sancho para la
Academia Hispano Mexicana en donde debe cursar el último año de la Enseñanza Secundaria.
Quiero hacer presente a Ustedes que me he quedado viudo en México con tres
hijos, que con grandes esfuerzos y a costa de privaciones tengo a mis dos hijas
interas y que mis ingresos en el lugar en que trabajo -Café Betis- fluctuan
entre 230 y 250 pesos mensuales, lo que no me permite pagar la Colegiatura de
mi hijo.
No informe elaborado en
relación a esa solicitude se indica que de los datos obtenidos sobre la
situación económica de este señor se llegó a conocimiento de que, a parte de
los ingresos señalados en la instancia, obtiene algunos otros muy reducidos, de
donde se deduce ser cierto lo que en la misma se expone de no poder pagar la
colegiatura de su hijo. Finalmente a beca foille concedida o 16 de febreiro
de 1946.
Deducimos deste
escritos un cambio na dedicación profesional de Sabino que xa non exerce como comercial
senón que traballa na hostalaría. Un cambio para atender aos seus fillos? Fracasou
a súa actividade como viaxante de comercio?
A última noticia que
temos sobre Sabino Jurado foi que casou de novo en 1943 coa mexicana María
Castillejo Martínez, falecendo en Benito Juarez, Distrito Federal, no ano 1970.
Deste percorrido vital
sobre a traxectoria do tudense Sabino Jurado Romero restan numerosas preguntas
sen resposta, quedando esta biografía aberta a novas investigacións e achegas
que permitan documentar a vida deste avogado no exilio mexicano e a súa
familia.
Sabino Jurado Romero
expresa a dramática experiencia da guerra civil e nomeadamente dos perdedores
que obrigados ao exilio deben comezar de novo a súa vida, sumando ao peso da
derrota a procura dun sustento para eles e as súas familias. Un papel imprescindible
xogan as diversas entidades de axuda aos exiliados. Pero tantas veces, como vimos
nesta caso, resulta moi dificultoso acceder a un traballo que garanta unha estabilidade
económica para iniciar e afrontar a nova existencia lonxe da patria. Tantas
veces, como neste caso, temos que valorar a empeño e determinación -as veces excepcionais-
deste exiliados que emprenden unha nova vida para eles e as súas familias.
Tamén esta biografía
ilustra a dramática experiencia que implicou o conflito civil que desemboca na
guerra e posterior ditadura, que racha coas relacións familiares e sociais, que
provoca odios, xenreiras, mortes, asasinatos, represións, esquecementos,
exilios.... Ata o punto que consultados algúns tudenses, de alongada memoria,
sobre o seu coñecemento de familia Jurado Romero todos lembraban a José e Álvaro
ou mesmo Angel, pero o esquecemento sobre Sabino era completo. Ninguén o
lembraba nin recordaba ter escoitado palabra algunha sobre él, evidenciando un inxusto proceso de cancelación.
Rescatamos con estas
notas a figura de Sabino Jurado Romero confiando en completar con novos datos a
súa biografía que incorporamos así a memoria colectiva da nosa cidade.
[i] Estes datos está tomados de
Añoveros y Trias de Bés, Xabier e Martinez Gamallo, Loli: Los alcaldes de
Tui del siglo XX. Historia de la ciudad a través de los plenos municipales.
Tui, 2008, p. 53.
[ii] Añoveros y Trías de Bés,
Xabier: Op. Cit. P. 239.
[iii] “Restaurante que traza sobre el año 1930 para su sobrina Rosario y su
marido Ángel Jurado Del proyecto, pensado para ubicar en la cima del Monte
Santa Tecla de A Guarda, solamente se ejecutará una parte, la que en la
actualidad ocupa el museo de la citania de este monte” en Iglesias Veiga, Xosé
Ramón: “Contenidos regionalistas en la arquitectura de Antonio Palacios en
Galicia” en Espacio, Tiempo y Forma, Serie VII, Historia del Arte, t. 7,
1994, pp. 383-417
[iv] https://republicanosminhotos.blogspot.com/p/recuperando-memoria.html,
véase tamén a Wikipedia: https://gl.wikipedia.org/wiki/Jos%C3%A9_Jurado_Romero
[vi] A Junta de Auxilio a los Republicanos Españoles (JARE) foi unha
organización creada pola Deputación Permanente das Cortes Republicanas no
exilio para asistir aos refuxiados españois no exilio. Para a constitución da
JARE foi de enorme importancia a apropiación do cargamento do barco Vita por
parte de Indalecio Prieto. Este barco e o seu cargamento, propiedade do Goberno
Republicano, estaba fondeado en Veracruz e contiña nas súas adegas os bens
evacuados de España, cos caudais que debían financiar o Goberno da República,
pero, especialmente, o SERE (Servicio de Evacuación de Refugiados Españoles,
creado por Juan Negrín, namentres a JARE estaba impulsada por Indalecio Prieto,
trasladando ao este ámbito a agria disputa política entre ambos sectores do
exilio) . Co recurso económico e o respaldo da Deputación Permanente, que se
autoproclamou como a única representación legal da República no exilio, a JARE
entrou en clara competencia co SERE. En setembro de 1939, a JARE trasladouse de
Francia a México, o cal non impediu que seguise actuando en Francia e máis
desde que o SERE deixou de funcionar de maneira efectiva tras a ocupación de
Francia durante a II Guerra Mundial.
[vii] O Comité Técnico de Ayuda a
los Republicanos Españoles en México foi un organismo dependente do Servizo de
Evacuación aos Republicanos Españois (SERE) que fora creado polo presidente
Negrín. O CTARE comprometeuse a procurar cobertura sanitaria e a dar emprego a
todos os españois refuxiados que chegasen exiliados ao país, para o que se
crearon empresas con máis de tres mil postos de traballo distribuídos en
diferentes sectores: industria, agricultura, educación, cultura, etcétera. Á
súa vez, os refuxiados tiveron a opción de crear os seus propios negocios, para
o que podían pedir un préstamo ao Comité. O labor do CTARE durante o primeiro
ano do exilio foi imprescindible. Sen ela, moitos refuxiados non tivesen a
oportunidade de comezar de novo. Aínda que é certo que o Comité tivo algúns
fracasos e cometeu erros, non o é menos que a tarefa asistencial que
desempeñaron fixo posible que unhas 8.700 persoas beneficiásense das súas
axudas, cun orzamento que oscilou entre os oito e nove millóns de pesos. Con
todo, o Comité tivo unha curta vida, debido a que os seus fondos esgotáronse en
1940, moitas das empresas que crearon terminaron en bancarrota e ao
enfrontamento constante entre Prieto e Negrín. Por todo iso, en 1942 as súas
oficinas víronse obrigadas a pechar para sempre, pero pronto foi substituído
pola JARE.
[viii] Descoñezo se este irmá é Ángel
-de quen dimos alguna noticia na nota III- ou Alfonso. O destino en Puerto Rico
encaixa cun lugar no que tradicionalmente existe unha ampla comunidade de
emigrantes de A Guarda.
[ix] Co obxecto de escolarizar aos fillos dos refuxiados a JARE creou en
México a Academia Hispano-Mexicana e o Instituto Hispano-Mexicano Ruiz de
Alarcón. Ambos permanecen activos na actualidade, aínda que o Ruiz de Alarcón
foi substituído en 1942 polo Colexio Madrid fundado o 21 de xuño de 1941.
Comentarios
Publicar un comentario