Ir al contenido principal

Algunhas referencias a San Telmo na literatura portuguesa


A figura de San Telmo é un dos mellores exemplos da cultura común que compartimos ás xentes de Galicia e o Norte de Portugal, das terras que bica o Miño. A sua presenza evanxelizadora en ambas ribeiras do noso río, a sua estadia en terras de Guimarães, onde o mosteiro da Santa Cruz mantiña estreitos vínculos coa sede tudense, testemuñan esta mistura na figura do frade dominico de Frómista. Ao pouco da súa morte a devoción a San Pedro Gonçalves estendeuse tamén por todo Portugal e ainda hoxe evidencian esta piedade tantas igrexas e capelas adicadas ao noso santo.

Xa Gil Vicente fala nalgunha das súas obras de “Frei Pero Minhoto”, pois dende os tempos das Descubertas o noso santo patrón foi adoptado polos mariñeiros dos reinos peninsulares, especialmente Portugal e Castela, como protector; lembremos que a Pedro González por este anos, fundindo diveras lendas e tradicións e co pulo da orde de San Domingos, se lle xungue o sobrenome de “Telmo”. Asi dende este século XV fálase de Pedro González Telmo como se este nome sempre tivese existido.

Xa D. João de Castro, un dos grandes intelectuais viaxeiros do século XVI, no seu “Roteiro de Lisboa a Goa” narra o seguinte episodio:

“Tornando a 2ª vez à Índia, que foi no ano de 1545, esta mesma noite nos apareceu a aparência ou sinal a que os marinheiros chamam Corpo Santo, per duas vezes, e duraria espaço de meia hora”.

Son numerosos os relatos que na tradición literaria e cronística portuguesa mencionan a devoción polo noso Santo, pois un xénero amplamente espallado no Portugal do século XVI eran os relatos de naufraxios, con pormenorizadas descricións dos sucesos e das reaccións de mariñeiros e pasaxeiros. Un feixe destes relatos foron compilados, xa no século XVIII, por Bernardo Gomes de Brito na “História Trágico-Marítima”, en dous volumes (1735-36); as referencias nesta obra ao “Corpo Santo” e ao fogo de San Telmo son abondosas testemuñando a extensión da piedade santelmiana. Mesmo o propio Luis de Camoens, que tiña falado da “soberba Tui” coñece e reseña a devoción que as xentes do mar mantiñan cara “Santo Pero Gonçalves”.

Remataremos esta reseña, chegando ata o século XX, co escritor Afonso Lopes Vieira, que nunha paráfrase a un relato da «História Trágico-Marítima», no contexto da súa reivindicación do pasado heroico de Portugal, lembra aqueles tempos esquecidos e lamenta o esmorecemento do culto a S. Pero Gonçalves, nun belo poema:

«Por te enramarem coentros,

Entre bailes e folias,

Tu às hortas de Enxobregas,

São Frei Pero, de antes ias.

Assim nos guies e salves,

Senhor São Pero Gonçalves!

Pelas outavas da Páscoa

Era o teu dia marcado;

Vinhas então de Enxobregas

De coentros enramado.

Assim nos guies e salves,

Senhor São Pero Gonçalves!

Bailando por São Frei Pero,

Não havia homem do mar

Que não tecesse capela

Para ao redor a levar.

Assim nos guies e salves,

Senhor São Pero Gonçalves!

Que tamanha devoção!

Mas São Pero, no mar

Acendia a luz nos mastros

Para a tormenta amainar.

Assim nos guies e salves,

Senhor São Pero Gonçalves!

Quando se lá acendia,

Essa benta luz de encanto,

Todos no convés em grita:

— Salva, salva, oh Corpo Santo!

Assim nos guies e salves,

Senhor São Pero Gonçalves!

Mas São Frei Pedro, esquecido,

Já não vai às hortas, não;

Não tem bailes nem folias,

No mar não tem devoção.

Assim nos guies e salves,

Senhor São Pero Gonçalves!

Por isso as naus se desgarram,

Santo nome de Jesus!

Salva, salva, oh Corpo Santo,

Acende ao alto a tua luz!

Assim nos guies e salves,

Senhor São Pero Gonçalves!»

Ogallá San Telmo sexa un guieiro máis na andaina que as xentes de Galicia e Portugal mantemos a prol da nosa cultura común. Felices festas de San Telmo!.


(*) Gracias a unha pescuda na Internet, ferramenta de hoxe que nos axuda a profundizar no pasado, atopamos diversos datos sobre San Telmo, máis concretamente algúns dos eiqui recollidos, nun traballo sobre o fogo de San Telmo, con interesantes noticias proporcionadas por Nuno Crato, nunha páxina web do Centro Virtual Camõens.

Este traballo foi publicado no catálogo de Exfitui 2004.

Rafael Sánchez Bargiela

Comentarios

  1. Unha achega de grande interese para a bibliografía santelmiana. Clodio González Pérez

    ResponderEliminar

Publicar un comentario

Entradas populares de este blog

A lenda do túnel baixo o MIño

As lendas ou narracións populares, transmitidas oralmente, relatan xeralmente acontecementos ficticios que se teñen por reais, en moitas ocasións mesturados con feitos históricos. Pola súa capacidade de evocación, pola súa transmisión xeracional as lendas conforman un acervo do que chamamos patrimonio inmaterial que cómpre recoller e preservar. Na nosa cidade conservamos varias lendas vencelladas ao caracter histórico da nosa localidade, ao seu caracter fronteirizo e consecuentemente a súa fortificación fronte aos posibles invasores. A máis asentada no imaxinario colectivo tudense é a relativa ao “túnel” que comunica Tui coa outra beira do Miño, coas terras de Valença. Resulta moi significativa esta lenda pois testemuña como na mentalidade dos tudenses a fronteira e a súa condición de limite, de aillamento fronte ao estranxeiro era superada polas nosas xentes que a través do túnel escapaban destas “imposicións” e mantiñan a comunicación coas terras irmáns que as estructuras políticas t…

A Semana Santa tudense e as súas posibilidades

Xa na noite do Venres Santo xorde de novo unha reflexión sobre a Semana Santa tudense, pois quizais na nosa cidade non chegamos albiscar as súas potencialidades como elemento que forma parte do noso acervo patrimonial que temos a responsabilidade de conservar, sen privala da súa dimensión relixiosa, e dende esta valorización é tamén un posible recurso turístico para Tui, pois poucos lugares de Galicia teñen unha riqueza similar nestas xornadas.


Neste mesmo blogue temos sinalado que inmediata celebración das festas patronais de San Telmo distorsiona a visión destas xornadas de celebración do misterio pascual de Xesús, configuradas como un preludio das festas e, consecuentemente, infravaloradas non xa na súa dimensión espiritual senón na súa significación cultural. Cómpre valorizar as actividades litúrxicas ou para-litúrxicas destas datas, pois, independentemente da súa significación relixiosa ou espiritual, conservan requintadas expresións da nosa historia colectiva da que somos custodi…

Ricardo Blanco Cicerón

O pasado martes 15 de decembro foi inaugurada no Museo do Pobo Galego, en Santiago de Compostela, unha exposicion que co titulo de “Olladas dunha época” recolle unha escolma das fotografias do chamado “Fondo Blanco-Cicerón” que se custodia no devandito Museo. Como podemos comprobar na portada do catálogo que acompaña a este “post” a cidade de Tui é unha das protagonistas desta mostra que amosa unha selección das fotografías que conformaban a colección de Ricardo Blanco-Cicerón (Tui 1844 – Santiago 1926). Son na súa meiranda parte instantáneas da época do cambio de século, entre 1890-1910, e que respostan ao interese coleccionista de D. Ricardo que conformou ao longo da súa vida a, posiblemente, a máis ampla colección de caracter cultural que teña existido en Galicia: obxectos prehistóricos, artísticos, etc. que nutren hoxe en boa medida os museos da nosa terra. Esta mostra organizada conxuntamente polo Museo do Pobo Galego e o Centro Galego de Artes da Imaxe poderá ser visitada na nosa…