Ir al contenido principal

Xogos infantís na comarca de Tui, recollida etnográfica de Manuel Fernández-Valdés

Repasando vellas notas arquivadas polo seu interese pero que agardan o momento oportuno para ser consideradas atópome cunha vella separata dun artigo publicado, hai máis de setenta anos pero que resulta sumamente interesante. Unha adquisición nas librerías de vello que agora coa súa presenza na rede adquire unha estupenda accesibilidade para todos.

Trátase dun traballo de investigación publicado na prestixiosa revista de “Dialectología y Tradiciones Populares”, fundada en 1945 e editada polo Departamento de Antropoloxía do Instituto de Lengua, Literatura y Antropología do hoxe denominado Centro de Ciencias Humanas y Sociales do Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC). Unha publicación que mudou de nome no ano 2019 polo de “Disparidades. Revista de Antropología”.

No volume oitavo correspondente ao ano 1952 publicou o investigador tudense Manuel Fernández Costas (dende 1957, Manuel Fernández-Valdés Costas) un traballo titulado “Juegos infantiles en la comarca de Tuy”.

De novo lembramos en Tudensia a figura de Manuel Fernández-Valdés como un egrexio investigador sobre a nosa cidade nos ámbitos da historia, da arqueoloxía e da etnografìa, cunhas achegas que en moitos casos son imprescindibles para o coñecemento do noso pasado, da nosa cultura popular e tradicións[i]. Destaca Fernández-Valdés por ser dos escasos investigadores, xunto ao seu descípulo Xosé María Álvarez Blázquez, que abordan a recollida das tradicións populares da nosa comarca. Un traballo de carácter antropolóxico e etnográfico de extraordinario interese por Fernández-Valdés é consciente que está a vivir, nos anos cincuenta do pasado século, un cambio de época que está a transformar a vida colectiva das nosa xentes.

Dotado dun amplo coñecemento dos estudos que se veñen realizando en Galicia e Portugal nesta materia como se acredita na bibliografía na que figuran os portugueses Santos Junior, Augusto C. Pires de Lima, Leite de Vasconcellos, etc ou os galegos F. Bouza Brey, Carré Aldao, Luís Tobio, Taboada Chivite, V. Risco, etc  e mesmo de máis aló como Becp de Fouqèires e outros. Deste xeito, os paralelismos que establece entre o material recollido na nosa bisbarra con outros territorios hispanos, enriquecen substancialmente o seu traballo.

Xosé María Álvarez Blázquez publicou, na mesma liña, outro traballo titulado “O trato dos menos na bisbarra de Tui” editado nas “Actas do Colóquio de Estudios Etnográficos Dr. José Leite de Vasconcelos” promovido polo Junta da Provincia Douro Litoral do 18 a 23 de junho de 1958, Porto, 1959 no que subliña o traballo realizado por Manuel Fernández-Valdés Costas:

Un interesante traballo do meu coterráneo D. Manuel F.-Valdés, encol dos xogos dos menos da nosa común terra natal, inspiróume o degaro de completar, na medida das miñas forzas, a súa meritoria aportazón, complementádoa en certos aspeitos non recollidos no devandito estudo.

Neste momento en que abordamos o debate público sobre o lecer dos nosos cativos e adolescentes, cada vez menos colectivo e máis estandarizado, no que é o acceso ás redes e aplicacións informáticas as que centran o interese dos nosos pequenos, recuperar estas vellas páxinas que nos ilustran sobre como divertíanse os nenos e nenas do Tui de finais do século XIX e primeiras décadas do XX non é únicamente unha rememoración do pasado senón unha forma de suscitar alternativas para este debate no que nos atopamos.

Reproducimos pois de seguido unha escolma de xogos e cancións populares que recolle Fernández-Valdés nesta publicación agardando resulte de interese para os nosos lectores.


JUEGOS INFANTILES EN LA COMARCA DE TUY

Publicado en la “Revista de Dialectología y tradiciones populares”, tomo VIII, 1952.

 

Frecuentemente señalan los investigadores las concordancias y aún la identidad entre las diversas manifestaciones folklóricas gallegas y portuguesas.

Muchas veces se trata de temas universales, que al correr de los años alcanzaron gran difusión; pero tras son temas locales que, nacidos en uno de estos países, salvaron la frontera, propagándose en el otro, siendo muy difícil, en muchos casos, señalar su verdadero origen. No debemos olvidar que hasta el siglo XII no existió frontera entre Galicia y Portugal.

Esta comarca del bajo Miño, el río histórico que separa la Galicia lucense de la bracarense, ofrece un elevado interés por ser la zona en que interfieren las dos corrientes folklóricas, ascendente y descendente. Por Tuy pasaban las dos principales vías romanas que unían Braga con Astorga, vías que durante siglos fueron camino obligado de invasiones y de peregrinaciones jacobeas; y por Tuy pasa hoy el único camino de hierro tendido entre Galicia y Portugal. Y si a este se une la intensa vida de relación entre los pueblos de ambas márgenes, se comprende la importancia de esta zona en el intercambio cultural galaico-portugués, y que hay que tenerla presente al estudiar las afinidades folkóricas de los dos países. 

Las costumbres de los pueblos se modificaron con el transcurso de los años, pero nunca tan rápidamente como en este siglo de vértigo, sobre todo a partir de la primera guerra mundial. La curiosidad turística, favorecida por la facilidad de comunicaciones lo invade todo; la radio lleva el último cuplet a los más apartados recantos del país.

Pero en donde más sensible es este cambio es en los juegos infantiles, porque los deportes, y más concretamente el fútbol, les embargan toda otra actividad.

Esta energía vital, o excedente de fuerza nerviosa de los niños, que según la teoría fisiológica de H. Spencer constituye el origen de los juegos, se encarna hoy hacia el deporte del balón, al que acosan en lucha insaciable en todo lugar y en todo momento.

Por eso doy comienzo a estas notas folklóricas recogiendo todos los juegos infantiles que me permite la memoria, corrientes en aquella comarca a principios de siglo. Y en esta recopilación incluiré, por su afinidad, y por que así lo hacen otros investigadores, los ensalmos, conjuros, fórmulas rimadas (lengas-lengas de los portugueses), parodias de oraciones y otras manifestaciones infantiles.

Estas fórmulas infantiles están muchas veces desprovistas de sentido o porque han sido adulteradas con los años, o más bien porque el niño lo supedita todo a la rima, aunque padezca el sentido común. Las preguntas más triviales tienen contestación rimada burlesca, que muchas veces da lugar a contrarréplica. Y, sobre todo, se observa una tendencia a la frase grosera, sin duda como desahogo callejero al freno que imponen a los niños la vigilancia doméstica.

Todas las fórmulas aquí recogidas están en el idioma regional, porque son las que más tienden a desaparecer, y porque siendo muy grande el número de fórmulas en castellano, tendría una extensión desorbitada este trabajo.

GENERALIDADES

En todos los juegos, el niño que se queda o paciente, se dice que apanda. El punto de cita, en donde se centraliza el juego, se llama coito, y los niños que lo alcanzan sin ser cogidos por el que apanda, gritan: ¡Coito! En los juegos de escondite se da la señal gritando: ¡arriba!, en vez del obligado ¡ori!

Cuando un niño pide apelos queda excluido transitoriamente del juego. El jugador en apelos es intangible, le protege una especie de tabú. Claro es que a veces, en momento de peligro, se abusa del apelos, y en tal caso no se respeta. Consecuencia obligada del apelos es el desapelos, que pide el jugador que se reintegra al juego.

El jugador tramposo es un aguafiestas y no se le deja jugar. A veces se somete exclamando:

¡As trampas de San Xoán

xa se conocerán!

(Variante: “por donde veñen, van!”)

 

JUEGOS DE ESCONDITE

Aunque son comunes a niños y niñas, éstas tienen más tendencia a fórmulas en castellano.

Los niños se ponen en rueda, y el que hace de madre, en el centro. Este va eliminando uno por uno por medio de cualquiera de las fórmulas que siguen, hasta que queda uno solo que apanda:

Galiña ------ pintada

que andas ----- pol-a casa

de pau ----- en pau

valor ---- fedor

toca ---- viola

vai ti ---- para fora

Otra

Unilla ---- dosilla

de galga ----- rabilla

sete ----- becerros

na porta ----- da villa.

Unillín ----- unillón

Vaite ti ----- fora, carbón.

Otra

Pelo ----- gato

vinte ----- catro

un ---- dous

tres ----- catro.

Hay una fórmula que lamento no poder dar completa

…………………………

Portugal,

Salvaterra,

vaite esconder

detrás de unha pedra.

Otras veces se ponen los niños en rueda, y girando las manos, una alrededor de otra, van diciendo al mismo tiempo:

Enviolar

enviolar,

o que se ría

ha de apandar.

Y, naturalmente, el que se ríe se queda.

Cuando el que apanda logra atrapar a uno le dice, dándole tres palmadas: “Unha, días, tres, que apandas ti, por esta vez”.

Xogos dos alumnos do Colegio Hogar "Padre Salvado" cedida por Alonso Vidal e tomada de
Fotografías antiguas de Tui: https://www.facebook.com/fotosantiguastuy 

Otros juegos de movimiento

PAPAIVELLO

Un niño apanda y todos los demás escapan delante de él, gritándole:

¡Papaivello!

come tripas

con farelo.

(Variante: “de carneiro”)

Y el Papaivello corre detrás hasta que logra alcanzar a uno, que se queda de paciente y sigue el juego.

(…)

QUENTIÑAS

El niño designado en suerte, esconde un objeto pequeño, generalmente un pañuelo, y todos lo buscan afanosamente. El que lo encuentra es el encargado de ocultarlo nuevamente al repetirse el juego.

El jugador que lo ocultó tiene la obligación de orientar a los jugadores, según que se aproximen o alejen del objeto, con estas frases:

“¡Frías! ¡Frías como a neve! ¡Templadiñas! ¡Quentiñas! ¡Que te queimas!” Hasta que uno da con el escondijo y entonces se dice “¡A cachón!”

(…)


A PITA CEGA

Es juego de niñas.

Muy antiguo; ya era conocido por los griegos.

Según Kant, el gusto de los niños por este juego debe explicarse por el deseo de saber como podrían valerse si quedaran privados del sentido de la vista.

Cuando el paciente está con los ojos vendados, pregunta una niña:

¿Pita cega, que perdeches?

Unha agulla e un dedal.

Da tres voltas ó redor

que xa os atoparás”

Se le hacen dar dos o tres vueltas para desorientarla, y después, a tientas, persigue a las otras niñas, hasta que logar alcanzar a una, que pasa a ser paciente.

(…)

TRABALENGUAS

Unha pérgora, márgara, párgara, pírgara,

Si non fora pégora, márgara, pírgara, párgara,

Non era pírgara, pérgara, párgara, márgara”

 

Si vou en bou, vou

Si non vou en bou, non vou!

(Algunos añaden: “Si vou en bou, vou a Bueu”, etc.)

 

Collín cordóns ------  cordóns collín”

Que debe repetirse muy aprisa.

(…)

EL TROMPO

Es también juego de acción, propio de invierno.

No tiene formulilla especial, pero su nomenclatura es gallega.

El pivote de hierro, sobre que gira se llama ferrote, y la cabeza cogote o cocote. La cuerda se llama baraza (tal vez por su tamaño aproximado a una braza), y de ahí los verbos embarazar y desembarazar. Nica es la huella que deja el ferrote al incidir sobre otro trompo.

Entre los varios juegos de trompo, el más vulgar es el de “As sete nicas”.

Para echar mano, se hace un círculo en la tierra y todos los jugadores van echando su trompo. El que queda más alejado del centro, apanda. El objeto del juego es arrastrar el trompo del que apanda (suele emplearse un peón de mala calidad, que se llama pandote) hacia una pequeña cueva, que se lama focho o fochanga. Por eso todos los jugadores procuran impulsarlo con sus trompos, con excepción del paciente que le imprime un movimiento contrario para retrasar la caída en la focha. Todos los jugadores tienen que tocar el pandote con sus trompos bailando, bien en el momento de echarlo o cogiéndolo en la mano. Si algún jugador falla, pasa a ocupar el lugar del pandote.

Cuando el pandote entra en la focha, todos los jugadores tienen el derecho a darle siete nicas; son raros los trompos que resisten la prueba, y lo general es que se abra en dos, lo que produce general entusiasmo[ii].

(…)

Todos los folkloristas incluyen, entre los juegos, las canciones de cuna y una porción de fórmulas rimadas, que emplean los niños en su vida de relación, que, sin ser verdaderos juegos, están íntimamente relacionadas con ellos.

 

CANCIONES DE CUNA

Durme neniño

Que ven o cocón

A levar os menos

Que no durmen, non

(Nota a pé de páxina: A los niños se les asusta con el Papón, el Sarampantón, la Saramaganta, el Lobishome y el Cocón. En el convento de las Franciscanas de Tuy, había sobre el muro de su huerta, una imagen de piedra, que le llamaban “Papón das Monxas”, e inspiraba profundo terror a los niños. Todavía hoy algunas madres amenazan a sus hijos con el legendario Papón)

Durme meu ruliño, durme

que sinón doute no cú,

que morran os vellos todos

e quedamos eu mais tu.

 

Ora, meu neniño, ora,

si non queres calar chora

teu pai vai no muíño

túa nai na herba seca,

ora, meu neniño, ora,

que non hai quen che dea a teta.

 

Pedro Chosco é meu amigo

que me ven a visitar.

Cando Pedro Chosco ven

horas son de me deitar.

(Nota ao pé de páxina: El Pedro Chosco de la tradición gallega echa en los ojos de los niños un granito de arena para dormirlos. Doña Carolina Michaelis cita esta superstición y explica la palabra chosco como derivada de clausicere (de clausus cerrado).

Foto cedida por Carlos Gil e tomada de Forografías antiguas de Tui
https://www.facebook.com/fotosantiguastuy 

O meu neniño ten sono,

e ten ganas de dormir.

Ten un olliño fechado

i-o outro non-o pode abrir.

 

Este neniño que teño no colo

chámase Amaro, Manuel, Antonio.

Dios que m-o deu que m-o crie logo

pra non andar co-este neno no colo.

 

Estas notas agardo susciten interese por continuar hoxe a recollida destas tradicións orais que aínda hoxe perduran na memoria colectiva das nosa xentes para documentar este amplo bagaxe que é parte imprescindible do noso patrimonio cultural e que perdemos con cada persoa portadora destas tradicións que nos deixa. Os xogos tradicionais forman parte da nosa cultura, constrúen a identidade das persoas e transmítense de xeración a xeración e con todo non se atopan recoñecidos socialmente, véndose relegados habitualmente a un segundo plano como un elemento menor da nosa cultura popular.

Dedicado a Xosé López González, profesor xubilado do antiguo IES Francisco Sánchez (hoxe Indalencio Pérez Tizón) que realizou co alumnado daquel centro un importante traballo de recuperación da tradición oral, recollido parcialmente no libro “Contos e lendas do Miño” (2008) e moi especialmente co seu labor de investigación sobre xogos e xoguetes populares recollida en diversas publicacións de grande interese e hoxe vinculado ao observatorio do patrimonio lúdico galego.

 

 

 



[i] Sobre Manuel Fernández- Valdés Costas temos editado diversos post neste blog, entre otros os seguintes:

-         Manuel Fernández-Valdés, cronista oficial de Tui: https://tudensia.blogspot.com/2018/02/manuel-fernandez-valdes-costas-unha.html

-         O grupo Ultreya tudense I: https://tudensia.blogspot.com/2017/08/o-grupo-ultreya-tudense-i.html

-         O grupo Ultreya tudense II: https://tudensia.blogspot.com/2017/09/o-grupo-ultreya-tudense-e-ii.html

-         A noite de San Xoán en Tui: https://tudensia.blogspot.com/2023/06/a-noite-de-san-xoan-en-tui.html

-         "Tuy y sus problemas arqueológicos" artigo xornalístico de 1953 de Manuel Fernández-Valdés: https://tudensia.blogspot.com/2019/07/tuy-y-sus-problemas-arquologicos-artigo.html

-         Aires de Outono: https://tudensia.blogspot.com/2009/10/aires-de-outono.html

-         Tui na revista “Nós”: https://tudensia.blogspot.com/2021/02/tui-na-revista-nos.html

-         Tradición na semana santa tudense: https://tudensia.blogspot.com/2009/03/tradicion-na-semana-santa-tudense.html

-         Aventureros tudenses: https://tudensia.blogspot.com/2020/04/aventureros-tudenses.html

-         San Martiño, notas etnográficas por Manuel Fernández-Valdés: https://tudensia.blogspot.com/2024/11/san-martino-notas-etnograficas-por.html

-         A Alameda cumple 155 anos: https://tudensia.blogspot.com/2011/08/alameda-cumpre-155-anos.html

-         As Candelas e San Brais: https://tudensia.blogspot.com/2013/02/as-candelas-e-san-brais.html

-         Reivindicación do boleardo de Nadal tudense: https://tudensia.blogspot.com/2019/12/reivindicacion-do-boleardo-de-nadal.html

-         O grumete "Juanes" Hernández, un tudense na expedición de Magallanes: https://tudensia.blogspot.com/2020/04/o-grumete-juanes-hernandez-un-tudense.html

-         Os Altares de san Xoán: https://tudensia.blogspot.com/2012/06/os-altares-de-san-xoan.html

 

Comentarios

Publicación populares

A fábrica de galletas "La Peninsular"

Temos sinalado neste blog en diversas oportunidades o descoñecemento que posuimos da historia contemporánea de Tui fronte a outros períodos históricos moito mais investigados que a nosa historia mais recente. Aspectos como a vida política tudense na primeira metade do século XX seguen esperando un achegamento como tamén os procesos e dinámicas socias desenvolvidos no noso territorio. Hoxe ofrecemos en Tudensia un post sobre a fábrica de galletas “La Penínsular” que abrangue case medio século da vida económica tudense. Achegamos a información ofrecida polo profesor de historia económica da Universidade de Santiago de Compostela, Angel Ignacio Fernández González, no seu blog “Galicia Agraria” nun documentado post sobre a industria de galletas en Galicia nos principios do século XX. Aportamos a rica e moi completa información que achega profesor Fernández algunha pequena referencia da nosa autoria colocadas como notas. http://galiciaagraria.blogspot.com.es/2012/03/gall...

A lenda do túnel baixo o MIño

As lendas ou narracións populares, transmitidas oralmente, relatan xeralmente acontecementos ficticios que se teñen por reais, en moitas ocasións mesturados con feitos históricos. Pola súa capacidade de evocación, pola súa transmisión xeracional as lendas conforman un acervo do que chamamos patrimonio inmaterial que cómpre recoller e preservar. Na nosa cidade conservamos varias lendas vencelladas ao caracter histórico da nosa localidade, ao seu caracter fronteirizo e consecuentemente a súa fortificación fronte aos posibles invasores. A máis asentada no imaxinario colectivo tudense é a relativa ao “túnel” que comunica Tui coa outra beira do Miño, coas terras de Valença. Resulta moi significativa esta lenda pois testemuña como na mentalidade dos tudenses a fronteira e a súa condición de limite, de aillamento fronte ao estranxeiro era superada polas nosas xentes que a través do túnel escapaban destas “imposicións” e mantiñan a comunicación coas terras irmáns que as estructuras políticas ...

Agrarios tudenses en "El Agrario" de Buenos Aires de 1923

Fundadores da "Sociedad Agraria" de Paramos (en pose para El Agrario) De esquerza a dereita b(en pé), cidadáns Hermenegildo Gándara Estévez e Manuel Alem; sentados Simplicio Fernández Rivas, Hermenegildo Alem Rocha e Jesús Fernández Rivas Temos comentado en numerosas oportunidades neste blog o escaso coñecemento que posuímos sobre a historia mais recente do noso concello. Entre os episodios que conforman este período histórico máis recente está o movemento agrarista que na última década do século XIX e nas primeiras do pasado século mobilizou aos labregos de Galicia na procura do acceso á propiedade da terra (ata daquela os nosos campesiños eras foreiros, tiñan o usufructo inmemorial dunhas leiras que non eran súas) e consecuentemente a mellora das condicións de vida destas masas populares. Será o movemento agrarista o que adquira neste anos un progresivo protagonismo fronte ao caciquismo conservador que dominaba a vida política da comarca de Tui coa figura ...

A Semana Santa tudense e as súas posibilidades

Xa na noite do Venres Santo xorde de novo unha reflexión sobre a Semana Santa tudense, pois quizais na nosa cidade non chegamos albiscar as súas potencialidades como elemento que forma parte do noso acervo patrimonial que temos a responsabilidade de conservar, sen privala da súa dimensión relixiosa, e dende esta valorización é tamén un posible recurso turístico para Tui, pois poucos lugares de Galicia teñen unha riqueza similar nestas xornadas. Neste mesmo blogue temos sinalado que inmediata celebración das festas patronais de San Telmo distorsiona a visión destas xornadas de celebración do misterio pascual de Xesús, configuradas como un preludio das festas e, consecuentemente, infravaloradas non xa na súa dimensión espiritual senón na súa significación cultural. Cómpre valorizar as actividades litúrxicas ou para-litúrxicas destas datas, pois, independentemente da súa significación relixiosa ou espiritual, conservan requintadas expresións da nosa historia colectiva da que somos...

"A Trapa" a segunda cova granítica máis grande de Europa descoberta en Ribadelouro

O pasado sábado 9 de abril nunha conferencia pronunciada en Tui Clube Espeleolóxico “Maúxo” presentou un descubrimento certamente importante: “A Trapa” a segunda cova granítica máis grande de Europa, que se atopa na parroquia de Ribadelouro nas abas do Monte Aloia. Un descubrimento de especial relevancia para a xeoloxia e para a arqueoloxia da nosa terra, e que incrementa o valor que sa posuía esta zona inmediata ao Parque Natural do Monte Aloia. Cómpre agora impulsar o proxecto de ampliación territorial deste Parque abranguendo a Serra do Galiñeiro –por certo, ameazada na actualidade pola prevista instalación dun parque eólico-. Felicitamos ao Clube Espeleolóxico “Maúxo” polo seu labor e por aportarnos este relevante descobrimento. Achegamos un artigo publicado no día de onte na edición Galicia de “El País” como información sobre este achado. Una trampa de 1.200 metros Expertos descubren la segunda cueva más grande de Europa en O Galiñeiro SARA VILA - Santiago - 21/04/2011...

Ricardo Blanco Cicerón

O pasado martes 15 de decembro foi inaugurada no Museo do Pobo Galego, en Santiago de Compostela, unha exposicion que co titulo de “Olladas dunha época” recolle unha escolma das fotografias do chamado “Fondo Blanco-Cicerón” que se custodia no devandito Museo. Como podemos comprobar na portada do catálogo que acompaña a este “post” a cidade de Tui é unha das protagonistas desta mostra que amosa unha selección das fotografías que conformaban a colección de Ricardo Blanco-Cicerón (Tui 1844 – Santiago 1926). Son na súa meiranda parte instantáneas da época do cambio de século, entre 1890-1910, e que respostan ao interese coleccionista de D. Ricardo que conformou ao longo da súa vida a, posiblemente, a máis ampla colección de caracter cultural que teña existido en Galicia: obxectos prehistóricos, artísticos, etc. que nutren hoxe en boa medida os museos da nosa terra. Esta mostra organizada conxuntamente polo Museo do Pobo Galego e o Centro Galego de Artes da Imaxe poderá ser visitada ...

Yzquierdo Durán, ilustrador tudense. Breve noticia.

Jose Yzquierdo Durán foi un popular ilustrador que radicado en Madrid realizou, nas primeiras décadas do século XX unha prolífica producción en todo tipo de publicacións, tanto periódicas como en libros. Son moi escasas as noticias sobre a súa traxectoria que poidemos acadar non así imaxes da súas obras, que ocupan as portadas de numerosas edicións das segunda e terceira décadas do pasado século. O erudito Manuel Fernández-Valdés no seu excepcional libro “Familias antiguas de Tuy” nos informa que Jose Izquierdo Durán era fillo do avogado tudense José Izquierdo Sarmiento, que foi secretario do Concello tudense, e de Concepción Durán Mera, dunha familia de longa tradición na cidade. Tiveron tres fillos, Celso, que foi crego ocupando, entre outras, a parroquia de Piñeiro, Pilar, que foi directora moitos anos do “Hogar Rosendo Salvado” dependente do Auxilio Social nos anos da ditadura, e José, de quen hoxe nos ocupamos. José Izquierdo Durán naceu en Tui no anos 1890 e desenvolveu en Madrid...