Repasando vellas notas arquivadas polo seu interese pero que agardan o momento oportuno para ser consideradas atópome cunha vella separata dun artigo publicado, hai máis de setenta anos pero que resulta sumamente interesante. Unha adquisición nas librerías de vello que agora coa súa presenza na rede adquire unha estupenda accesibilidade para todos.
Trátase dun traballo de
investigación publicado na prestixiosa revista de “Dialectología y Tradiciones
Populares”, fundada en 1945 e editada polo Departamento de Antropoloxía do
Instituto de Lengua, Literatura y Antropología do hoxe denominado Centro de Ciencias
Humanas y Sociales do Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC).
Unha publicación que mudou de nome no ano 2019 polo de “Disparidades. Revista
de Antropología”.
No volume oitavo
correspondente ao ano 1952 publicou o investigador tudense Manuel Fernández
Costas (dende 1957, Manuel Fernández-Valdés Costas) un traballo titulado
“Juegos infantiles en la comarca de Tuy”.
De novo lembramos en
Tudensia a figura de Manuel Fernández-Valdés como un egrexio investigador sobre
a nosa cidade nos ámbitos da historia, da arqueoloxía e da etnografìa, cunhas
achegas que en moitos casos son imprescindibles para o coñecemento do noso pasado,
da nosa cultura popular e tradicións[i]. Destaca Fernández-Valdés
por ser dos escasos investigadores, xunto ao seu descípulo Xosé María Álvarez
Blázquez, que abordan a recollida das tradicións populares da nosa comarca. Un
traballo de carácter antropolóxico e etnográfico de extraordinario interese por
Fernández-Valdés é consciente que está a vivir, nos anos cincuenta do pasado
século, un cambio de época que está a transformar a vida colectiva das nosa
xentes.
Dotado dun amplo
coñecemento dos estudos que se veñen realizando en Galicia e Portugal nesta
materia como se acredita na bibliografía na que figuran os portugueses Santos
Junior, Augusto C. Pires de Lima, Leite de Vasconcellos, etc ou os galegos F.
Bouza Brey, Carré Aldao, Luís Tobio, Taboada Chivite, V. Risco, etc e mesmo de máis aló como Becp de Fouqèires e
outros. Deste xeito, os paralelismos que establece entre o material recollido
na nosa bisbarra con outros territorios hispanos, enriquecen substancialmente o
seu traballo.
Xosé
María Álvarez Blázquez publicou, na mesma liña, outro traballo titulado “O
trato dos menos na bisbarra de Tui” editado nas “Actas do Colóquio de Estudios
Etnográficos Dr. José Leite de Vasconcelos” promovido polo Junta da Provincia
Douro Litoral do 18 a 23 de junho de 1958, Porto, 1959 no que subliña o
traballo realizado por Manuel Fernández-Valdés Costas:
Un
interesante traballo do meu coterráneo D. Manuel F.-Valdés, encol dos xogos dos
menos da nosa común terra natal, inspiróume o degaro de completar, na medida
das miñas forzas, a súa meritoria aportazón, complementádoa en certos aspeitos
non recollidos no devandito estudo.
Neste
momento en que abordamos o debate público sobre o lecer dos nosos cativos e
adolescentes, cada vez menos colectivo e máis estandarizado, no que é o acceso
ás redes e aplicacións informáticas as que centran o interese dos nosos
pequenos, recuperar estas vellas páxinas que nos ilustran sobre como
divertíanse os nenos e nenas do Tui de finais do século XIX e primeiras décadas
do XX non é únicamente unha rememoración do pasado senón unha forma de suscitar
alternativas para este debate no que nos atopamos.
Reproducimos
pois de seguido unha escolma de xogos e cancións populares que recolle
Fernández-Valdés nesta publicación agardando resulte de interese para os nosos
lectores.
JUEGOS INFANTILES EN LA COMARCA DE TUY
Publicado en la “Revista de
Dialectología y tradiciones populares”, tomo VIII, 1952.
Frecuentemente
señalan los investigadores las concordancias y aún la identidad entre las
diversas manifestaciones folklóricas gallegas y portuguesas.
Muchas
veces se trata de temas universales, que al correr de los años alcanzaron gran
difusión; pero tras son temas locales que, nacidos en uno de estos países,
salvaron la frontera, propagándose en el otro, siendo muy difícil, en muchos
casos, señalar su verdadero origen. No debemos olvidar que hasta el siglo XII
no existió frontera entre Galicia y Portugal.
Esta comarca del bajo Miño, el río histórico que separa la Galicia lucense de la bracarense, ofrece un elevado interés por ser la zona en que interfieren las dos corrientes folklóricas, ascendente y descendente. Por Tuy pasaban las dos principales vías romanas que unían Braga con Astorga, vías que durante siglos fueron camino obligado de invasiones y de peregrinaciones jacobeas; y por Tuy pasa hoy el único camino de hierro tendido entre Galicia y Portugal. Y si a este se une la intensa vida de relación entre los pueblos de ambas márgenes, se comprende la importancia de esta zona en el intercambio cultural galaico-portugués, y que hay que tenerla presente al estudiar las afinidades folkóricas de los dos países.
Las
costumbres de los pueblos se modificaron con el transcurso de los años, pero
nunca tan rápidamente como en este siglo de vértigo, sobre todo a partir de la
primera guerra mundial. La curiosidad turística, favorecida por la facilidad de
comunicaciones lo invade todo; la radio lleva el último cuplet a los más
apartados recantos del país.
Pero en
donde más sensible es este cambio es en los juegos infantiles, porque los
deportes, y más concretamente el fútbol, les embargan toda otra actividad.
Esta
energía vital, o excedente de fuerza nerviosa de los niños, que según la teoría
fisiológica de H. Spencer constituye el origen de los juegos, se encarna hoy
hacia el deporte del balón, al que acosan en lucha insaciable en todo lugar y
en todo momento.
Por eso
doy comienzo a estas notas folklóricas recogiendo todos los juegos infantiles
que me permite la memoria, corrientes en aquella comarca a principios de siglo.
Y en esta recopilación incluiré, por su afinidad, y por que así lo hacen otros
investigadores, los ensalmos, conjuros, fórmulas rimadas (lengas-lengas de los
portugueses), parodias de oraciones y otras manifestaciones infantiles.
Estas
fórmulas infantiles están muchas veces desprovistas de sentido o porque han
sido adulteradas con los años, o más bien porque el niño lo supedita todo a la
rima, aunque padezca el sentido común. Las preguntas más triviales tienen
contestación rimada burlesca, que muchas veces da lugar a contrarréplica. Y,
sobre todo, se observa una tendencia a la frase grosera, sin duda como desahogo
callejero al freno que imponen a los niños la vigilancia doméstica.
Todas las
fórmulas aquí recogidas están en el idioma regional, porque son las que más
tienden a desaparecer, y porque siendo muy grande el número de fórmulas en
castellano, tendría una extensión desorbitada este trabajo.
GENERALIDADES
En todos
los juegos, el niño que se queda o paciente, se dice que apanda. El
punto de cita, en donde se centraliza el juego, se llama coito, y los
niños que lo alcanzan sin ser cogidos por el que apanda, gritan: ¡Coito!
En los juegos de escondite se da la señal gritando: ¡arriba!, en vez del
obligado ¡ori!
Cuando un
niño pide apelos queda excluido transitoriamente del juego. El jugador
en apelos es intangible, le protege una especie de tabú. Claro es que a
veces, en momento de peligro, se abusa del apelos, y en tal caso no se
respeta. Consecuencia obligada del apelos es el desapelos, que
pide el jugador que se reintegra al juego.
El
jugador tramposo es un aguafiestas y no se le deja jugar. A veces se somete
exclamando:
¡As
trampas de San Xoán
xa se
conocerán!
(Variante:
“por donde veñen, van!”)
JUEGOS DE
ESCONDITE
Aunque
son comunes a niños y niñas, éstas tienen más tendencia a fórmulas en
castellano.
Los niños
se ponen en rueda, y el que hace de madre, en el centro. Este va eliminando uno
por uno por medio de cualquiera de las fórmulas que siguen, hasta que queda uno
solo que apanda:
Galiña
------ pintada
que andas
----- pol-a casa
de pau
----- en pau
valor
---- fedor
toca ----
viola
vai ti
---- para fora
Otra
Unilla
---- dosilla
de galga
----- rabilla
sete
----- becerros
na porta
----- da villa.
Unillín
----- unillón
Vaite ti
----- fora, carbón.
Otra
Pelo
----- gato
vinte
----- catro
un ----
dous
tres
----- catro.
Hay una
fórmula que lamento no poder dar completa
…………………………
Portugal,
Salvaterra,
vaite
esconder
detrás de
unha pedra.
Otras
veces se ponen los niños en rueda, y girando las manos, una alrededor de otra,
van diciendo al mismo tiempo:
Enviolar
enviolar,
o que se
ría
ha de
apandar.
Y,
naturalmente, el que se ríe se queda.
Cuando el
que apanda logra atrapar a uno le dice, dándole tres palmadas: “Unha, días,
tres, que apandas ti, por esta vez”.
![]() |
| Xogos dos alumnos do Colegio Hogar "Padre Salvado" cedida por Alonso Vidal e tomada de Fotografías antiguas de Tui: https://www.facebook.com/fotosantiguastuy |
Otros juegos de movimiento
PAPAIVELLO
Un niño apanda
y todos los demás escapan delante de él, gritándole:
¡Papaivello!
come
tripas
con
farelo.
(Variante:
“de carneiro”)
Y el Papaivello
corre detrás hasta que logra alcanzar a uno, que se queda de paciente y sigue
el juego.
(…)
QUENTIÑAS
El niño
designado en suerte, esconde un objeto pequeño, generalmente un pañuelo, y
todos lo buscan afanosamente. El que lo encuentra es el encargado de ocultarlo
nuevamente al repetirse el juego.
El
jugador que lo ocultó tiene la obligación de orientar a los jugadores, según
que se aproximen o alejen del objeto, con estas frases:
“¡Frías!
¡Frías como a neve! ¡Templadiñas! ¡Quentiñas! ¡Que te queimas!” Hasta que uno
da con el escondijo y entonces se dice “¡A cachón!”
(…)
A PITA CEGA
Es juego
de niñas.
Muy
antiguo; ya era conocido por los griegos.
Según
Kant, el gusto de los niños por este juego debe explicarse por el deseo de
saber como podrían valerse si quedaran privados del sentido de la vista.
Cuando el
paciente está con los ojos vendados, pregunta una niña:
¿Pita
cega, que perdeches?
Unha
agulla e un dedal.
Da tres
voltas ó redor
que xa os
atoparás”
Se le
hacen dar dos o tres vueltas para desorientarla, y después, a tientas, persigue
a las otras niñas, hasta que logar alcanzar a una, que pasa a ser paciente.
(…)
TRABALENGUAS
“Unha
pérgora, márgara, párgara, pírgara,
Si non
fora pégora, márgara, pírgara, párgara,
Non era
pírgara, pérgara, párgara, márgara”
“Si
vou en bou, vou
Si non
vou en bou, non vou!
(Algunos
añaden: “Si vou en bou, vou a Bueu”, etc.)
“Collín
cordóns ------ cordóns collín”
Que debe
repetirse muy aprisa.
(…)
EL TROMPO
Es
también juego de acción, propio de invierno.
No tiene
formulilla especial, pero su nomenclatura es gallega.
El pivote
de hierro, sobre que gira se llama ferrote, y la cabeza cogote o cocote.
La cuerda se llama baraza (tal vez por su tamaño aproximado a una
braza), y de ahí los verbos embarazar y desembarazar. Nica es la
huella que deja el ferrote al incidir sobre otro trompo.
Entre los
varios juegos de trompo, el más vulgar es el de “As sete nicas”.
Para
echar mano, se hace un círculo en la tierra y todos los jugadores van echando
su trompo. El que queda más alejado del centro, apanda. El objeto del
juego es arrastrar el trompo del que apanda (suele emplearse un peón de mala
calidad, que se llama pandote) hacia una pequeña cueva, que se lama focho
o fochanga. Por eso todos los jugadores procuran impulsarlo con sus
trompos, con excepción del paciente que le imprime un movimiento contrario para
retrasar la caída en la focha. Todos los jugadores tienen que tocar el pandote
con sus trompos bailando, bien en el momento de echarlo o cogiéndolo en la
mano. Si algún jugador falla, pasa a ocupar el lugar del pandote.
Cuando el
pandote entra en la focha, todos los jugadores tienen el derecho
a darle siete nicas; son raros los trompos que resisten la prueba, y lo
general es que se abra en dos, lo que produce general entusiasmo[ii].
(…)
Todos los
folkloristas incluyen, entre los juegos, las canciones de cuna y una porción de
fórmulas rimadas, que emplean los niños en su vida de relación, que, sin ser
verdaderos juegos, están íntimamente relacionadas con ellos.
CANCIONES
DE CUNA
Durme
neniño
Que ven o
cocón
A levar
os menos
Que no
durmen, non
(Nota a
pé de páxina: A los niños se les asusta con el Papón, el Sarampantón, la
Saramaganta, el Lobishome y el Cocón. En el convento de las Franciscanas de
Tuy, había sobre el muro de su huerta, una imagen de piedra, que le llamaban “Papón
das Monxas”, e inspiraba profundo terror a los niños. Todavía hoy algunas
madres amenazan a sus hijos con el legendario Papón)
Durme meu
ruliño, durme
que sinón
doute no cú,
que
morran os vellos todos
e
quedamos eu mais tu.
Ora, meu
neniño, ora,
si non
queres calar chora
teu pai
vai no muíño
túa nai
na herba seca,
ora, meu
neniño, ora,
que non
hai quen che dea a teta.
Pedro
Chosco é meu amigo
que me
ven a visitar.
Cando
Pedro Chosco ven
horas son
de me deitar.
(Nota ao
pé de páxina: El Pedro Chosco de la tradición gallega echa en los ojos de los
niños un granito de arena para dormirlos. Doña Carolina Michaelis cita esta
superstición y explica la palabra chosco como derivada de clausicere
(de clausus cerrado).
![]() |
| Foto cedida por Carlos Gil e tomada de Forografías antiguas de Tui https://www.facebook.com/fotosantiguastuy |
O meu
neniño ten sono,
e ten
ganas de dormir.
Ten un
olliño fechado
i-o outro
non-o pode abrir.
Este
neniño que teño no colo
chámase
Amaro, Manuel, Antonio.
Dios que
m-o deu que m-o crie logo
pra non
andar co-este neno no colo.
Estas
notas agardo susciten interese por continuar hoxe a recollida destas tradicións
orais que aínda hoxe perduran na memoria colectiva das nosa xentes para
documentar este amplo bagaxe que é parte imprescindible do noso patrimonio
cultural e que perdemos con cada persoa portadora destas tradicións que nos
deixa. Os xogos tradicionais forman parte da nosa
cultura, constrúen a identidade das persoas e transmítense de xeración a
xeración e con todo non se atopan recoñecidos socialmente, véndose relegados
habitualmente a un segundo plano como un elemento menor da nosa cultura
popular.
Dedicado
a Xosé López González, profesor xubilado do antiguo IES Francisco Sánchez (hoxe
Indalencio Pérez Tizón) que realizou co alumnado daquel centro un importante
traballo de recuperación da tradición oral, recollido parcialmente no libro
“Contos e lendas do Miño” (2008) e moi especialmente co seu labor de
investigación sobre xogos e xoguetes populares recollida en diversas
publicacións de grande interese e hoxe vinculado ao observatorio do patrimonio
lúdico galego.
[i] Sobre Manuel Fernández-
Valdés Costas temos editado diversos post neste blog, entre otros os seguintes:
-
Manuel
Fernández-Valdés, cronista oficial de Tui: https://tudensia.blogspot.com/2018/02/manuel-fernandez-valdes-costas-unha.html
-
O grupo
Ultreya tudense I: https://tudensia.blogspot.com/2017/08/o-grupo-ultreya-tudense-i.html
-
O grupo
Ultreya tudense II: https://tudensia.blogspot.com/2017/09/o-grupo-ultreya-tudense-e-ii.html
-
A noite de
San Xoán en Tui: https://tudensia.blogspot.com/2023/06/a-noite-de-san-xoan-en-tui.html
-
"Tuy y
sus problemas arqueológicos" artigo xornalístico de 1953 de Manuel
Fernández-Valdés: https://tudensia.blogspot.com/2019/07/tuy-y-sus-problemas-arquologicos-artigo.html
-
Aires de
Outono: https://tudensia.blogspot.com/2009/10/aires-de-outono.html
-
Tui na
revista “Nós”: https://tudensia.blogspot.com/2021/02/tui-na-revista-nos.html
-
Tradición na
semana santa tudense: https://tudensia.blogspot.com/2009/03/tradicion-na-semana-santa-tudense.html
-
Aventureros
tudenses: https://tudensia.blogspot.com/2020/04/aventureros-tudenses.html
-
San Martiño,
notas etnográficas por Manuel Fernández-Valdés: https://tudensia.blogspot.com/2024/11/san-martino-notas-etnograficas-por.html
-
A Alameda
cumple 155 anos: https://tudensia.blogspot.com/2011/08/alameda-cumpre-155-anos.html
-
As Candelas e
San Brais: https://tudensia.blogspot.com/2013/02/as-candelas-e-san-brais.html
-
Reivindicación
do boleardo de Nadal tudense: https://tudensia.blogspot.com/2019/12/reivindicacion-do-boleardo-de-nadal.html
-
O grumete
"Juanes" Hernández, un tudense na expedición de Magallanes: https://tudensia.blogspot.com/2020/04/o-grumete-juanes-hernandez-un-tudense.html
-
Os Altares de
san Xoán: https://tudensia.blogspot.com/2012/06/os-altares-de-san-xoan.html
[ii] Xa recollemos este xogo en https://tudensia.blogspot.com/2012/11/o-xogo-do-trompo.html






Comentarios
Publicar un comentario