A taumaturxía, facultade de realizar prodixios segundo o Diccionario da Real Academia Española.
A celebración do oitavo
centenario da consagración da catedral é unha feliz oportunidade para achegármonos
á visita ou, mellor aínda, ao coñecemento deste templo, da súa significación,
das súas dimensións materiais e inmateriais, da súa capacidade de evocación...
pois a catedral non deixa de ser un gardián da memoria do territorio miñoto,
unha enorme teca que custodia a nosa historia colectiva de tantos séculos de
vivencias compartidas.
Esta catedral semella,
ás veces, un espazo aletargado no tempo, que vive nunha somnolencia paralela
aos procesos históricos de secularización, que minguan a practica relixiosa e
consecuentemente provocan unha perda da súa relevancia social, se falamos en
termos xerais, e de perda de protagonismo, dende unha óptica mais local,
especialmente tras a conversión da sede tudense nunha diocese dúplice
(Tui-Vigo) e o traslado dos organismos diocesanos á cidade olívica, en 1959,
que alterou reducindo a súa actividade e a súa vida litúrxica.
Ao longo do tempo hai
espazos desta catedral tudense que tiveron e conservaron a súa relevancia, a
súa significación, ao situarse nun ámbito que supera a súa dimensión artística
e litúrxica ao abranguer aspectos inmateriais como a devoción e a
espiritualidade que, pese a estar afectados polos procesos de cambio no ámbito
relixioso, seguen mantendo aceso o seu valor referencial para moitos tudenses e
xentes destas terras. Falamos da capela de San Telmo ou das Reliquias onde se
custodian nun fermoso retablo, especialmente, as reliquias de San Telmo
recoñecido como patrón de Tui dende hai cerca de oito séculos.
A actual capela das
Reliquias ou de san Telmo na catedral tudense é froito dun dobre proceso. Entre
os anos 1578 e 1579 o bispo Diego de Torquemada financia a edificación dunha
nova capela dedicada a San Telmo, localizada no espazo entre a capela de San Pedro
e o brazo sur do cruceiro, o claustro e a antiga sala capitular románica. Unha
obra nova que dado o desnivel do terreo se aproveita para construír na
cimentación unha cripta para enterramento dos bispos tudenses, con pouco uso no
tempo pero aínda hoxe conservada.
O 27 de abril de 1579
se trasladan as reliquias do noso patrón, dende a capela dos bispos (hoxe
capela do Cristo da Agonía) ata o altar desta nova capela, y llevando así
las sagradas reliquias del bienabenturado santo a la nueva capilla fueron
colocadas por mano del referido prelado en un tumba o arca de madera aforrada
con hoja de plata, y el busto del santo encima, y poniendo la arca en un arco
del altar de la indicada capilla.[ii]
Esta capela destaca
polo seu abovedamento e por contar coa sepultura do propio prelado, Diego de
Torquemada, falecido en decembro de 1582 tras a súa frustrada preconización
como arcebispo de Sevilla por mor de diversas acusacións contra el.
A devoción popular por
San Telmo leva a que esta capela resulte pequena para os numerosos actos de
culto que se celebran e os numerosos devotos que a visitan. Así cando se inicia
un novo proceso de canonización de San Telmo, promovido agora polos dominicos
tudenses no ano 1731, o Cabido acorda unha ampliación da capela do século XVI,
que é contratada co canteiro Pedro Serrapio. La nueva empresa arquitectónica
se ajusta en 96.000 reales, a cuyo pago no solo contribuyen los prebendados,
sino también el ayuntamiento que entrega 6.000 reales, dos particulares vecinos
de la ciudad, Manuel Fernández y Bernabé Rubio, que donan en conjunto 3.300
reales y el obispo Fernando de Arango y Queipo, que abona 20.000.[iii]
Continua o profesor
Miguel Taín sinalando o seguinte: la cabecera se amuebla con el retablo construído por el
entallador Francisco Alonso de Castro en 1735 para guardar en lugar preeminente
las reliquias del santo y otras que atesora el cabildo (...) el cuidado con que
se disponen todos los detalles que integran el mueble y la propia capilla
obedece al renovado interés por el culto
de los restos de los santos en el siglo XVIII en la geografía gallega. La
imagen de san Telmo que lo preside se recorta en un espectacular transparente
generado por el único “espejo” del testero que recibe la luz de la mañana. A
cada lado del altar se han dispuesto sendas tribunas con barandal de
hierro parra la colocación de los
cantores y músicos en las grandes festividades.[iv]
Se logra deste xeito dotar
dunha singular presencia a este acervo que atesoura a catedral tudense con
especial mimo: o báculo, o hábito e correa do noso patrón así como o seu cranio
e outros osos do seu corpo. Consérvanse no mesmo altar restos dun “Lignum
crucis”, ou fragmento da cruz de Cristo, e reliquias óseas de máis de sesenta
apóstolos, santos e mártires.
A creación deste espazo
de tan alta sacralidade, pois ao propio valor espiritual do templo engádese a
santidade que emanan estas reliquias, se enmarca nas disposicións derivadas do
Concilio de Trento que promoven a devoción aos santos e aos seus restos. Se a
propia catedral é un ámbito que comunica a terra e o ceo mediante as
celebracións litúrxicas, especialmente coa Eucaristía, nesta capela das
Reliquias esta relación directa co alén, coa divindade toma unha expresión
aínda máis material pois aquí conservamos os restos daqueles homes e mulleres
que a Igrexa certifica que están vivos nos ceos, xunto a Deus, e por tanto
poden interceder por nós, polas nosas necesidades e devezos, e expresan a nosa
esperanza de chegar un día onda eles gozando da salvación eterna.
As reliquias na
devoción popular nos abren ao diálogo cos santos, coa divindade, co alén... son
un elemento de piedade onde o fiel ten un especial protagonismo, coa súa oración
constante na procura da intercesión dos santos, cuxos restos alí custodiados para
a veneración, alentan a pregaria que busca o milagre, a cura, a salvación
eterna e o acceso ao reino dos ceos. Fronte a tantos elementos da liturxia que
limitaban a participación dos fieis a ser meros espectadores do culto, na
devoción ás reliquias o pobo adquiría un protagonismo, moitas veces utilitario.
O altar relicario é así
o corolario desta dimensión espiritual, completamente inmaterial, da devoción
ao noso patrón e aos outros santos cuxos restos, reliquias, se preservan do
tempo e a desaparición neste lugar. Os seus motivos ornamentais, o dourado que
enche a capela, o seu transparente, a cúpula que ilumina desbordantemente este
espazo... contribúen a crear un clima, unha dimensión de transcendencia, de
comunicación con realidades superiores por medio da oración, pedindo a súa
intercesión a través das milagres, que testemuñan fidedignamente que aqueles
santos, no noso caso San Telmo, está vivo nos ceos e, conforme á tradición da
súa promesa, no seu leito de morte, coida permanentemente dos tudenses.
Esta dimensión
simbólica foi reforzada coa tradición da exhibición pública destas reliquias
nunha xornada ao ano, na festividade de San Telmo, cando tudenses e devotos non
só poden ollar estes marabillosos relicarios, moitos deles de prata e ouro
ricamente decorados e traballados con habelencia, senón incluso bicalos...
tocando así materialmente o inmaterial, percibindo cos nosos propios sentidos a
santidade daqueles restos que testemuñan a veracidade dos misterios da fe, que
acreditan a resurrección, a vida eterna, o reino dos ceos na presenza de Deus.
Esta apertura anual das
25 portas que custodian os relicarios deste altar incrementa de xeito
excepcional o simbolismo deste espazo, a súa sacralidade, a súa significación
inmaterial... O altar relicario convértese por un día nun retablo efémero, transitorio,
perecedoiro, breve, fugaz... signo da caducidade da vida, representación da
nosa condición transitoria pero que anticipa as realidades gloriosas do alén.
Unha ampla colección de
reliquias e os rituais devocionais ligados ás mesmas son un elemento central
para construír a sona e o prestixio de calquera centro relixioso ao longo do
séculos. A fama de santidade e consecuentemente de milagres resulta un
atractivo non só para os devotos da contorna senón para xentes de lugares moito
mais afastados, creándose unha peregrinaxe gracias á reputación ou estima
pública deste conxunto de reliquias que no caso tudense están cinguidas á
figura de San Telmo que dende tempos medievais atrae a numerosos peregrinos que
se achegan na procura de intercesión ou para agradecer as gracias recibidas.
Dende o 27 de xuño
pasado a catedral acolle na súa nave central outro “Relicario”, unha
instalación artística de Carlos Fer[v] dentro do programa de
actividades arredor dos oitocentos anos da consagración da catedral tudense.
Esta proposta, promovida e financiada exclusivamente polo Concello de Tui,
basease nunha nova lectura, dende a arte contemporánea, do altar relicario da
capela de san Telmo.
Carlos Fer (Tui, 1997)
é un artista visual, docente e investigador que centra a súa actividade
artística na pintura, cerámica, videoarte e instalacións, con atención á
materialidade, á suspensión, ao peso e a apertura da pintura cara ao espazo.
Moi novo aínda pero posúe xa unha acreditada traxectoria.
Carlos Fer crea esta
instalación inspirada nos motivos ornamentais das portas que acollen as tecas e
relicarios do altar da capela das Reliquias da nosa catedral, trasladando
aqueles elementos decorativos á nave central do templo tudense, agora recreados
en novos materiais mediante impresora 3D, que expresan a contemporaneidade da
súa proposta.
 |
| Imaxe por xentileza de Carlos Fer |
Estas grilandas,
formadas por oitocentos elementos, están creadas nun fráxil material e
penduradas ao longo deste espazo central incrementan a súa lixeireza ou
levidade contrastando coa solidez dos muros graníticos, ben románicos ou
góticos, que definen o interior da catedral. Un contraste que logra ser
harmónico e equilibrado.
No altar das reliquias
o devoto ollaba ás portas dos relicarios, ou no día da súa exhibición ás
propias tecas, pois naquel lugar se conserva, viva e actual, a memoria da
santidade e a súa contemplación orante nos achegaba ás realidades da
transcendencia. Agora estas pezas creadas por Carlos Fer, como contas dun colar
ou dun rosario, dotan dunha nova memoria a aqueles relicarios e transforman a
súa dimensión memorialística pero seguen reclamando do espectador unha ollada
contemplativa, unha ollada aberta, unha percepción por medio dos sentidos, superadora
da nosa ollada permanentemente autoreferencial, para experimentar novas impresións
ou emocións ata agora inéditas ou inadvertidas. Esta contemplación repousada,
no silencio e na observación, reclama a apertura dun diálogo, dende a nosa
propia experiencia, con esta instalación artística que apela e interpela á nosa
ollada, abríndonos á intuición que é unha forma de coñecemento, inmediata e
espontánea, que non podemos equiparar a un pensamento máxico senón a unha
comprensión baseada na nosa experiencia e no noso coñecemento.
Deste xeito esta
exposición “Relicario” suscita nos espectadores, atentos e sensibles e non
meros consumidores ociosos e pasivos, un diálogo que excede á materialidade da
obra, como sucedíalle ao fiel que oraba diante da reliquia, para abrir a nosa
sensibilidade, para superar a sequidade da nosa existencia, reformulando a
capacidade simbólica dos relicarios como obxectos suxestivos de novas
realidades, como auténticas pontes entre a materia e o espírito, como intuición
de realidades inmateriais.
Carlos Fer reformula
nesta instalación artística o simbolismo dos relicarios mediante estas doas ou
abelorios e os cristais tallados que refulxen a luz que reciben – con
oitocentas pezas como os anos da catedral-; agora estes obxectos ingrávidos
nunha catenaria que abraza á arquitectura da catedral nos convidan á sorpresa
do descubrimento, ao interrogante da significación, á ledicia que xorde da luz
e da beleza que nos envolve e nos transmuta... Aquelas reliquias de San Telmo e os santos que
alí se conservan e estes novos relicarios simbólicos posúen, cada un na súa
dimensión, un valor taumatúrxico pola súa capacidade de realizar un cambio, un
prodixio, unha transformación na persoa do devoto ou agora deste espazo e dos
seus espectadores.
Carlos Fer nos ofrece
unha linguaxe aberta que posibilita un diálogo persoal, colectivo ou
transcendente, que suscita, ou intuímos, non xa a certeza da crenza senón unha
experiencia que converte ao espectador en axente activo dunha dinámica
relacional, coa propia obra ou coas realidades que simboliza, cada vez mais
imprescindible nun contexto histórico que unicamente nos estima como bens de
consumo.
Esta instalación
artística enriquece harmonicamente a celebración do oitavo centenario da
catedral tudense testemuñando a capacidade artística, creativa, comunicadora do
artista. Carlos Fer redimensiona o simbolismo das reliquias da catedral -hoxe
tantas veces esquecidas ou minusvaloradas- como elementos únicos e venerables,
recollendo a súa simboloxía e transformando o seu significado pero non a súa
memoria. A súa instalación artística, equilibradamente montada, logra unha
simbiose cos outros elementos artísticos da catedral que contribúe a exaltar a
beleza deste espazo, unha harmonía que inspira admiración e deleite na que intuímos
a capacidade do espírito humano de elevarnos da nosa condición a novas
sensacións e realidades, en definitiva ao creador primario, á fonte de toda
beleza que é o amor de Deus.
Estas fermosas
grilandas lembran o que sinala o salmo 42: como marchaba cara á casa de Deus
entre cánticos de xúbilo e loanza no bulicio da festa, simbolizan tamén á ledicia deste centenario
que nos congrega na catedral de santa María de Tui.
Carlos Fer realiza unha
excepcional intervención na catedral de Tui que testemuña a súa creatividade e
que recomendamos encarecidamente a súa visita, sen presas, repousadamente, e
deixándose interpelar mais alá dunha primeira impresión. “Relicario” necesita
ser contemplada e dialogada.
[i] Taumaturxia: Facultade de realizar prodixios segundo o Diccionario da
Real Academia Española.
[ii] Taín Guzmán, Miguel (2015): “La catedral de Tui y su arquitectura en
los siglos XVI, XVII y XVIII” en La Catedral de Tui desde su plan director.
Xunta de Galicia, p. 104.
[iii] Tain Guzmán, Miguel (2015), op. Cit. P. 107
[iv] Tain Guzmán, Miguel (2015), Op, cit. P. 108.
[v] Carlos Fer (Tui, 1997) é artista visual, docente e investigador. Ven
de rematar o seu doutoramento pola Universidade de Vigo en Creación e
Investigación en Arte Contemporánea coa tese titulada «El Pliegue en la Pintura
Contemporánea», foi docente na ESDIR, a EASD Pablo Picasso e a Facultade de
Belas Artes de Pontevedra.
A súa práctica creativa abarca pintura,
cerámica, videoarte e instalación, con atención á materialidade, á suspensión,
ao peso e a apertura da pintura cara ao espazo.
Ten catro exposicións individuais
recentes: Relicario (Catedral de Santa María de Tui, 2026), Limiares Acuosos
(Casa da Cultura Galega, Vigo, 2025), Letting the Painting Fall (Sint-Lukas
Gallery, Bruxelas, 2025) e Pregar a Pintura, comisariada no Museo Provincial de
Pontevedra (2024). Participou en bienais como a XXVI Bienal de Cerveira
(Portugal, 2026), XXXII Bienal de Pontevedra (2025) ou a XV Bienal de La Habana
(Cuba, 2024) e en mostras colectivas en lugares como a Cité internationale des
Arts (París, 2026), na Fundación Luis Seoane (A Coruña, 2024), na Valentiny
Foundation (Luxemburgo, 2023), ou no Palacio Euskalduna (Bilbao, 2023).
As súas residencias e estadías de
investigación inclúen a CIDA de París (2025–2026), a Fundación Nicole &
Walter Leblance a LUCA (Bruxelas, 2025), Matadero Madrid (2025), a Bibliothèque
historique de la Ville de Paris (2026) o programa Nortear da AECT (2024 e
2026), e o Pazo de Mariñán (2023 e 2026). Foi seleccionado nas bolsas Novos
Valores da Deputación de Pontevedra (2025), no Programa In Situ da fundación
Daniel e Nina Carasso (2025) e finalista no X Premio Cervezas Alhambra Arte
Emergente ARCO (2026).
Entre os seus recoñecementos destacan o
Premio Adquisición no XIX Isaac Díaz Pardo, (2025); Premio do XVIII Certame de
Artes Plásticas da Deputación de Ourense (2025), o V Premio Crea (2025), Premio
de Investigación en artes, humanidades e ciencias sociais e xurídicas (2025),
Premio do Público do VII Festival Internacional de Cine Intersección (2024) e o
Primeiro premio do XXI Certamen de Pintura da UVigo. O seu traballo forma parte
de diferentes coleccións públicas e privadas.
Comentarios
Publicar un comentario