Este pasado domingo 14 de xuño tivo lugar na Catedral de Lugo a cerimonia más antiga que se conserva en Galicia, a Ofrenda do Antigo Reino de Galicia a Xesús Sacramentado exposto permanentemente naquela catedral basílica lucense. Neste ano correspondeulle oficiar como delegado rexio neste cerimonial secular ao Alcalde tudense en representación do Concello de Tui.
Nesta ofrenda
participan os representantes das sete cidades capitais das provincias do Reino
de Galicia durante época moderna: A Coruña, Betanzos, Mondoñedo, Lugo, Santiago
de Compostela, Ourense e Tui. Este municipios conformaron dende o século XVI
aos inicios do século XIX a Xunta do Reino de Galicia, o precedente da actual
institución autonómica que goberna a nosa terra.
A cidade de Tui foi
capital dunha das provincias en que estaba dividido o Reino de Galicia entre os
séculos XVI e XIX e consecuentemente participaba, por dereito propio, na Xunta
do Reino de Galicia que tiña encomendadas diversas funcións de goberno así como
outras de carácter fiscal e militar no territorio de Galicia.
Como sinala o profesor
Manuel María de Artaza Montero: “Durante o Antigo Réxime, as provincias
setentrionais da Coroa de Castela coincidentes hoxe coas comunidades autónomas
de Galicia, Asturias, Cantabria e mais Euskadi estiveron representadas diante
do rei e dos seus consellos e ministros por unhas asembleas chamadas xuntas
(juntas en castelán, a lingua empregada nos encontros e na documentación de
todas elas). De feito, segundo os principios político-institucionais da época,
encarnaban os seus respectivos territorios e, por iso, falaban como o Reino de
Galicia, o Principado de Asturias, a Provincia de Cantabria, o Señorío de
Biscaia, a Provincia de Guipúscoa e a Provincia de Áraba cando desenvolvían as
súas reunións ou xuntas”[1].
O proceso de creación
destas Xuntas non está clarificado. Non son un órgano administrativo, nin
xudicial senón unha “asemblea representativa” e teñen como precedente as
Xuntas da Irmandade reunidas con procuradores das principais cidades e vilas de
Galicia. Os procuradores do Reino de Galicia se reúnen en número de cinco
cidades cabeza de provincia que dende 1530 serán, finalmente, sete ao separarse,
en datas non coñecidas, tanto Coruña e Betanzos como Santiago e Tui.
O proceso de
institucionalización destas Xuntas culmina en 1621 cando votan un servizo de
100.00 ducados para a escuadra de Galicia que abre as portas a que Filipe IV
lle conceda a Galicia, en 1623, o voto en Cortes (ata daquela representada pola
cidade de Zamora). Este voto foi concedido ao Reino de Galicia, que tiña dous
votos, que se repartían entre as cidades cabezas de provincia,
independentemente da súa condición reguenga ou señorial. Ao ser sete
establécese unha quenda que favorecía a Santiago, que entraba na primeira e na
última quenda. Neste mesmo momento o rei concedeulle ás sete cidades capitais o
título de “moi nobres e moi leais”, no caso tudense sabemos que en 1732
o concello empregaba os títulos de Muy Noble, Leal y Antigua,
descoñecendo hoxe a orixe desta última denominación, tamén empregada pola
cidade de Lugo e perdido seu uso co paso do tempo.
As Xuntas do Reino se
reunían habitualmente na Coruña, sede da Audiencia e residencia do
gobernador-capitán xeneral de Galicia. Convócanse en Tui nos anos 1645, 1664 e
1665, no decurso da guerra con Portugal. A súa función principal era a
aprobación de servizos fiscais ou militares solicitados pola Coroa (aceptando a
maioría deles pero conseguiron rebaixas, retardaron a súa resolución e nalgúns
momentos incluso rexeitaron a solicitude rexia) e presentar as súplicas que
estimasen ao Rei sobre a acción de goberno (problemas forais, de administración
de rendas, infraestruturas, educación ou saúde pública).
O seu principal
protagonismo foi dende finais do século XVI ata 1712, pois o goberno
absolutista dos Borbóns reduciu o seu papel político. Desapareceron en 1834 coa
nova división provincial. Dende 1599 ata 1834 celebraron 113 reunións e
contribuíron moi positivamente a manter a personalidade unitaria do Reino de
Galicia[2]
Polo tanto, do mesmo
xeito que fixeron outras asembleas representativas europeas nadas a partir da
Baixa Idade Media (parlamentos, cortes, estados, dietas), estas Xuntas do Reino
de Galicia auxiliaban aos monarcas no goberno, sobre todo aprobando axudas
extraordinarias de diñeiro, fornecementos e tropas para a defensa da monarquía
de España. E tamén atendía ao servizo dos naturais, pedindo ao soberano que
rematase cos agravios e abusos cometidos polos ministros da coroa, solicitaba a
rebaixa ou a retirada das contribucións consideradas daniñas e promovía medidas
para o desenvolvemento económico, educativo e asistencial e de todo tipo.
Así esta Xunta do Reino
de Galicia acordou atender, en 1669, á petición da Catedral de Lugo de
establecer unha renda anual coa que iluminar o Altar Maior daquela Catedral
onde está exposto permanentemente o Santísimo Sacramento. Segundo as crónicas
antigas, dende o século VI existe unha tradición inmemorial de adoración
eucarística permanente na Catedral de Lugo que ten como lema: Hic hoc
mysterium fidei firmiter profitemur.
A primeira data en
relación á Ofrenda é o 14 de xaneiro de 1669, nese día o Cabido da Catedral de
Lugo redacta un documento no que, por man do Cóengo Juan Pallares Gayoso,
apélase ao gran privilexio que tiña da exposición continua do Santísimo
Sacramento como factor que move ao compromiso de todos e cada un dos
representantes do Reino. Neste memorial, lido o 15 de febreiro nas Xuntas do
Reino, solicita un donativo para incrementar o número de velas para o alumeado
do Santísimo xa que ay mas de Mill y nobenta Años (en el Sentir mas avaro)
que en el Altar de ssu Capilla mayor, goza este Nobilissimo Reyno, la Verdadera
y Real presençia de nuestro Redemptor Sacramentado, continuamente, dis, y
noche, Patente. Resalta a defensa por parte do Reino de la presençia de
christo Señor nuestro, en la ostia consagrada e como isto está patente na
súa bandeira, De aquí tubo prinçipio, y se originô borrar el dragón berde, y
leon roxo (Armas de los Reys Suevos, que al tiempo tenian en este Reyno su
Corte) y trasladar al dorado campo del escudo de sus Armas, la Ostia, no,
dentro de basso Sacramental oculta (como mal pensaron historiadores modernos)
sí sobre el Caliz, ô de manifiesto en su custodia: En claro testimonio, y
memoria eterna del ardor christiano, y Cathólico corage, con que este Reyno
Gallego defendio la presençia de christo Señor nuestro.[3]
Un texto moi revelador
de como Galicia se concibía a si mesma na súa personalidade política con moi
notables e profundas raíces histórica, testemuñando unha continuidade, un
autorecoñecemento e unha permanencia no tempo da identidade propia do reino de
Galicia da que os membros desta Xunta do Reino eran plenamente conscientes.
O Memorial de Juan
Pallares destaca que para Santiago apóstolo é Galicia su mas querida y amada
Probinzia sinalando que sera muy de su gusto, y agrado, el ôbssequio de
esta ofrenda, y en su recompensa adelantando el premio, nos dará feliçes
Vitorias, y Gloriossos triunfos, en honrra y eterna beneraçion de su Maestro
Sacramentado, que siempre alabado sea.
Como sinalamos anteriormente
na Xunta do Reino celebrada en A Coruña o 19 de febreiro de 1669, o cóengo Juan
Velo, designado polo Cabido lucense, presentou o memorial de Juan Pallares, e foi
votado o acordo de conceder un donativo anual de 1.500 ducados para a mellora
do alumeado no culto ao Santísimo, exposto permanentemente, na catedral de Lugo
para las luçes que mençiona la junta antezedente.
O 22 de febreiro nomeáronse
os capitulares para outorgar a escritura e o 1 de marzo materializouse a mesma
ante o escribán Pedro Pérez de Cajide, na cidade da Coruña. Nesta escritura
sinalase o donativo de 1.500 ducados por parte das sete cidades do Reino,
asinando o documento Diego de Somoza y Prado, deputado por A Coruña; Francisco
Rubinos, rexedor da cidade de Mondoñedo, e o cóengo Juan Velo, en nome do
Cabido da catedral de Lugo.
Este importe da doazón
tiña como finalidade mercar cera para catro velas mais que evitasen el poco
hornato y decencia de luçes con que estaba el Santissimo Sacramento en aquella
Yglessia asistiendo Patente en ella, dia y noche, como hera notorio.
Redactáronse doce condicións entre as que destaca a sétima que establece a
celebración anual na Catedral de Lugo, o domingo da infraoitava do Corpus,
dunha cerimonia para que se perpetue mas, y ferborice la debocion y se
reconozca se echa dicha Dotaçion por el Reyno é condición que todos os
anos ofrézanse os devanditos mil e cincocentos ducados en nome do Reyno,
facendo esta ofrenda de xeito similar á Ofrenda anual a Santiago apóstolo, na
catedral compostelá, por parte dos Reinos de España. A escritura foi aprobada
polo raíña Mariana de Austria, como titora do seu fillo Carlos II, o 18 de
outubro de 1669.
O texto do acordo é o
seguinte: Que para que perpetue mas, y ferborice la deboçion, y se Reconozca
ser echa dicha doctaçion por el Reyno, hes condiçion, que todos los años se
ofrezcan los dichos mill y quinientos ducados en nombre del Reyno, para lo qual
la dicha santa yglessia, los â de dar cobrados, y reduçidos a plata u oro,
conforme corriere para el Domingo ynfraoctaba del Corpus y el dicho
ofreçimiento le â de haçer el Rejidor mas antiguo que es, ô fuere de la dicha
Ciudad de Lugo, en nombre del Reyno, asistiendo en el coro de la dicha santa
yglesia, a las bisperas del sabado del dicho Domingo ynfraoctaba, y el dicho
dia saliendo para este efecto, desde las Casas del Consistorio de dicha Ciudad,
con todo el acompañamiento, y luçimiento que pudiere, y a la Missa, Sermon y
proçession, y al ofertorio de dicha missa, ha de ofreçer en manos del señor
Obispo de aquella santa Yglesia ô perssona que dijere la missa, los dichos mill
y quinientos ducados, segun de la forma que en nombre de los Reynos de Hespaña,
se ofreçen al Apostol Santiago los quinientos escudos de oro, el dia de su
translaçion y la dicha santa yglesia, ha de salir a reçivirle, y darle al dicho
Rejidor que hiçiere el ofreçimiento, el mismo lugar y silla, que dâ la santa
Yglessia de Santiago al Rejidor de aquella Ciudad, en la misma funcion, y en
casso que se halle en la dicha ciudad de Lugo dicho dia, algun Rejidor de las
demas Ciudades del Reyno, ha de haçer el dicho ofrecimiento en nombre de el, y
la dicha Ciudad, le â de acompañar, y asistir en la misma forma, que si su Rejidor
mas antiguo hiçiera el dicho ofreçimiento, por quanto la dicha doçtaçion se
haçe de comun acuerdo, y consentimiento de todas las siete ciudades del Reyno,
las quales todas an de gozar de la prehemienzia del poder haçer por su
capitular el dicho ofreçimiento, y en casso que se hallen, dos, ô mas
Capitulares de diferentes ciudades ha de ser preferido el de la mas antigua, y
allandose dos de una misma, el mas antiguo, de ella, y no hallandose ninguno de
las demas ciudades, siempre ha de haçer la oferta el Rejidor de la Ciudad de
Lugo, como dicho hes[4]
Haberá que agardar ata
o 19 de xuño de 1672 para que teña lugar a primeira cerimonia da Ofrenda do
Reino de Galicia ao Santísimo Sacramento, tendo como protagonistas ao bispo de
Lugo, Juan de Asensio, e a Juan Pardo Monzón Alcalde Mayor mas antiguo en la
rreal audiencia de este rreino de Galicia y rrejidor perpetuo de la ciudad de
mondoñedo en nombre de este mui noble rreeino y sus siete ziudades que le
componen[5]
Nesa data do 19 de xuño
1672 tamén se puxeron as catro velas, sendo Miguel de Ulloa o rexedor
protagonista da Ofrenda en 1674. Estas datas deron inicio a unha tradición
secular que segue presente nos nosos días, aínda que con algunhas modificacións
que se foron efectuando ao longo deste período temporal, como a realizada en
1925 polo prelado Frei Plácido Rey Lemos, que estableceu a quenda de cidades
ofertantes, comezando por Lugo, seguida da Coruña, Santiago de Compostela,
Ourense, Mondoñedo, Betanzos e Tui.
Aos tres días do 25 de
maio de 1769, festividade do Corpus Christi, a conmemoración do primeiro
centenario deste voto colectivo celebrouse coa inauguración do impresionante
tabernáculo de mármore obra de José de Ejalde, labrado entre febreiro de 1766 e
xaneiro de 1769 para colocar en él al Santissimo Sacramento para su maior
decencia y benerazión. Foi invitado especial neste acto o arcebispo de
Santiago, Bartolomé de Rajoy, que tiña achegado importantes sumas para a súa
fabricación.
En 1772, un século
despois da primeira Ofrenda foi estreada a actual custodia, onde está exposto
Xesús Sacramentado no altar maior da catedral lucense, obra do prateiro Manuel
Varas Machuca, agasallo do arcebispo de Zaragoza, Juan Sáenz de Buruaga, que
tiña ocupado anteriormente a sede lucense. El extraordinario valor de esta
pieza de orfebrería provocó que el 8 de diciembre de 1854 fuese robada la parte
superior de la custodia, con el consecuente cese del culto en la catedral hasta
el día 21 de diciembre de ese mismo año. La parte superior fue reconstruida por
los talleres de los Ramírez de Arellano de Madrid, gracias a las aportaciones
económicas de personas de toda Galicia,
un ejemplo más de la devoción de esta comunidad por el Santísimo Sacramento.[6]
Desde 1925 ata os nosos
días celébrase o ritual desta Ofrenda do mesmo xeito; nas vésperas da
solemnidade e cunha misa solemne o domingo da oitava do Corpus Christi onde,
por quendas rotatorias anuais, os mandatarios municipais das sete cidades do
Antigo Reino de Galicia (o alcalde de cada cidade ou un delegado ou
representante seu) presentan esta Ofrenda.
O centro desta
celebración sitúase no interior da catedral de Santa María, na capela maior na
que está exposto, día e noite, o Santísimo Sacramento. A ofrenda faina nesta
capela o delegado rexio da cidade ao que por quenda lle toca, mentres o resto dos
representantes municipais agardaban antes no coro e agora o acompañan no altar maior.
Este ritual da
cerimonia da Ofrenda do Reino de Galicia ao Santísimo Sacramento na Catedral de
Lugo, vén marcado pola sétima condición da escritura orixinal de 1669 para a
concesión dun donativo para cera. Nesa sétima condición ponse como modelo “a
forma que en nome dos Reynos de Hespaña, se ofreçen ao Apostol Santiago os
cincocentos escudos de ouro, o día do seu translaçion”. Desde a escritura
orixinal do 1 de marzo de 1669, xa se estipulaba que a Ofrenda a debía facer un
rexedor o día “Domingo ynfraoctaba do Corpus”, debendo asistir tamén ás
vésperas do sábado anterior. O corpo principal da cerimonia segue o establecido
hai mais de 350 anos, incluíndo a saída do rexedor “desde las Casas del
Consistorio de dicha Ciudad, con todo el acompañamiento, y luçimiento que
pudiere, y a la Missa, Sermon y proçession, y al ofertorio de dicha missa, ha
de ofreçer en manos del señor Obispo de aquella santa Yglesia”.
O Tratado de Cerimonias
dos séculos XVII e XVIII, conservado no Arquivo da Catedral de Lugo, tamén
inclúe unha detallada descrición da cerimonia da Ofrenda, incluíndo a recepción dos alcaldes, e
rexedores, ás portas da catedral por parte de “dos Canónigos, y dos
Dignidades, el Maestro de Ceremonias, quatro Capellanes y un Acolyto con la
calderilla del agua bendita”.
Ese día a ofrenda era
colocada nunha mesa adornada na zona dianteira do coro; Al tiempo del
ofertorio viene el Maestro de Ceremonias con el pincerna y quatro Capellanes o
Colegiales y da aviso al Señor Obispo (si está presente) para que baje de su
silla y venga al altar maior á donde se sienta en su silla al lado del
Evangelio sin ponerse el bonete y luego vuelve dicho Maestro de Cremonias, con
los quatro Capellanes y Pincerna a buscar al Regidor que baja de su silla y los
dos Canónigos, y con este acompañamiento le traen a la Capilla maior llevandole
delante de si el niño con la oferta, y llegando á las gradas del altar maior
toma la oferta en sus manos, sube y se pone de rodillas a los pies del Prelado
y ofrece en nombre del Reyno los mil y quinientos ducados. Su Señoria
Ylustrísima recibe la oferta y da las gracias en nombre del Cavildo e Yglesia y
anuncia muchas prosperidades y buenos sucesos al Reyno por el servicio que hace
a Su Majestad Sacramentado.
Este cerimonial so foi
interrompido coa Guerra da Independencia, en 1809, pero continuou coa presenza
anual, segundo a prensa lucense da época de numerosos grupos de peregrinos
procedentes dende diversos lugares de Galicia que participaban neste cerimonial
eucarístico, impulsado en numerosas oportunidades polos grupos de Adoración
Noctura que impulsaban as dioceses, que ten inicio en Lugo en 1885 impulsado
polo viveirense Luis de Trelles. So nos dous primeiros anos da II República foi
interrompida a presenza dos concellos nesta Ofrenda: en 1931 non compareceu
Betanzos e no 1932 tampouco concorreu o concello de Tui, sendo realizada a
Ofrenda pola Adoración Nocturna.
Non figura nas actas
municipais tudenses de 1932 referencia algunha a este tema, pero esta en liña
co acordo adoptado ao pouco da toma de posesión da nova Corporación Municipal
en maio de 1931 de non participar nin colaborar nas festividades relixiosas que
se celebren
Tras a eucaristía e a
ofrenda, os representantes, tanto civís coma eclesiásticos, marchan en solemne
procesión co Santísimo Sacramento exposto na cima dunha carroza polas rúas do
centro de Lugo. A procesión está embelecida con música, bailes, unha choiva de
pétalos de flores, así como polo son das campás da catedralicia Torre dos
Signos.
Esta Ofrenda do Antigo
Reino de Galicia é a tradición institucional mais antiga que se conserva en
Galicia como símbolo da identidade e condición colectiva do noso país. Este
acto posúe un alto valor simbólico polo seu carácter municipalista e polo valor
patrimonial desta tradición que conta con mais de 350 anos de existencia
continuada. A conservación das tradicións é un elemento básico para a
configuración e identidade dun país; esta Ofrenda anual conservada logo de
tantos anos é o exemplo máis antigüidade dun acto público que expresa a
identidade de Galicia como colectividade de seu. Esta cerimonia anual sitúa a
estes sete concellos, entre eles á nosa cidade, como unha das referencias
históricas de Galicia de maior arraigamento.
O pasado ano 2025 o
Consello da Xunta de Galicia acordou a declaración desta Ofrenda do Antigo
Reino de Galicia como Ben de Interese Cultural na categoría de patrimonio
inmaterial ao entender que trátase dun caso singular dentro da cultura e o
patrimonio inmaterial da Comunidade ao expoñer de forma única unha tradición
secular dos galegos e galegas, así como a evolución da súa unidade como pobo.
Consecuentemente, coa súa declaración como Ben de Interese Cultural tense en
conta que se está “ante unha celebración na que toda Galicia se ve
representada”, xa que “se xunta a parte civil e a eclesiástica” nun só evento
que supón ademais un dos últimos expoñentes deste histórico
Reino. Ademais, salientase nesta declaración que esta Ofrenda adáptase á
perfección á definición que dá a Unesco para a salvagarda do patrimonio
cultural inmaterial ao reflectir un uso ou expresión que un grupo de individuos
recoñece como parte integrante do seu patrimonio cultural, transmitíndoo de
xeración en xeración, sendo celebrada constantemente por unha comunidade,
supoñendo unha interacción coa súa historia e difundindo un sentimento de
identidade e continuidade.
Ás veces o
descoñecemento desta tradición, non valorada axeitadamente ao atender
unicamente ao seu aspecto relixioso, provoca que pase inadvertida para a
maioría da sociedade tudense, e galega claro está, pero esta manifestación
inmaterial que continúa viva pero que evoca a entidade histórica de seu de
Galicia dende os albores da Idade Moderna ata os nosos días. Foi o celo das
sete cidades, nomeadamente do concello de Lugo como organizador anual deste
cerimonial, e do bispo e o cabido da catedral lucense os que manteñen acesa
esta tradición dende hai 357 anos. En moitos lugares unha xornada similar sería
oportunidade de afirmación e orgullo propio que implicaría a toda a sociedade.
O pasado domingo o
alcalde tudense, xunto aos representantes das outras cinco cidades (agás
Santiago de Compostela que inexplicablemente renuncia a participar nesta
tradición identitaria), deu continuidade e esplendor a unha tradición tan
arraigada na propia condición de Galicia que se expresa no seu escudo e que
coloca a Tui, e aos outros seis concellos, como os alicerces sobre os que foi
edificada ao longo do séculos a identidade colectiva e, consecuentemente,
política de Galicia expresada nunha cerimonia relixiosa, como corresponde ao
tempo no que foi creada e á propia identidade histórica de Galicia, pero que
non a priva da súa capacidade evocadora, do seu valor simbólico e do seu carácter
de autoafirmación colectiva liderada polas sete antigas capitais do Reino de
Galicia.
[1] Artaza Montero, Manuel María
de: en Xunta Xeral do Reino de
Galicia, século XVI a XIX. https://consellodacultura.gal/lugares-de-memoria/detalle.php?id=36901
[2] Sánchez Bargiela, Rafael
(2022): Breve historia de Tui. Tui, p.
[3] Folleto
da exposición conmemorativa dos 350 anos da Ofrenda do Antigo Reino de Galicia
a Xesús Sacramentado na catedral de Lugo, promovida por Lucense Eucharisticum
Centrum, realiza Colectivo Egeria, coordina Antonio Giz e dirixe Xulio Xiz.
Lugo, 2016.
[4] Tomado de https://www.diocesisdelugo.org/breve-texto-con-la-frase-inicial-de-la-septima-condicion-del-donativo-del-reino-de-galicia-del-1-de-marzo-de-1669/
[5] Folleto... Op.cit.
[6] Folleto.. Op. Cit.
Comentarios
Publicar un comentario