Ir al contenido principal

Non deixemos de "cantalos Reises"!

Este blog dedicado a temas relacionados co territorio tudense non quere deixar pasar estas datas de final do ciclo do Nadal, coa festividade da Epifanía ou dos Reis Magos, sen lembrar nunha nova oportunidade unha alongada tradición, de grande presenza hai décadas nas parroquias tudenses, e da que paseniñamente imos perdendo á memoria. Na actualidade, as cabalgatas son a principal manifestación da celebración dos Reis,  pero estes desfiles son un costume moderno e burgués implantado ao longo do século XX nas cidades e vilas e que hoxe está consolidado como a principal expresión popular desta festividade chea de luz e ilusión.

Rondalla de Malvas, 1969. Tomada do libro "Memorias dun pobo Santiago de Malvas
e as súas xentes" de Raimundo Martínez

Tradicionalmente a principal manifestación festiva na cultura tradicional nesta xornada eran os cantos de reis que forman parte dun ciclo festivo máis amplo. Adoitaba ser habitual nas festas do Nadal ir cantar polas casas do barrio ou parroquia. Os mozos e mozas percorrían camiños e congostras cantando peziñas de literatura popular, transmitidas basicamente a través da oralidade. Ao cambio da interpretación destas cantigas se reclamaba o aguinaldo, sempre en especie (viño, chourizos ou lambetadas e doces) que logo estes grupos informais de mozos consumían xuntos prolongando a festa.  En Nadal cantábanse panxoliñas ou nadais, en Fin de Ano as Xaneiras, Manueis ou Aninovos e a véspera de Reis os cantares de reis ou aguinaldos.

Comenta o músico Rafael Quintíá  que “normalmente os temas das cancións estaban relacionadas co Nadal. No caso dos cantos de Reis a temática adoitaban xirar arredor da visita e adoración dos Reis Magos a Cristo, a fuxida da Sagrada Familia a Exipto, a viaxe de Nazaret a Belén de Xosé e de María e a procura dun lugar onde parir.

Estes cantos de Reis soian comezar cunhas estrofas de presentación dos “Reiseiros” na que se pedía permiso ou licencia para cantar na casa. A continuación viña o propio relato ou canto de Reis e adoitaban finalizar cunha de loubanza aos da casa onde cantaban, en caso de obter o aguinaldo desexado, pero tamén podía rematar dun xeito ferinte, e mesmo insultante, no caso contrario, facendo saber aos veciños quen estaba menos disposto a compartir os seus alimentos. De seguido tocábase unha xota ou muiñeira e convidaban a danzar aos da casa.

Rancho de Reis de Guláns (Ponteareas), circa 1920

Estes tipos de cantos son melodías longas e lentas, cantadas case sen respirar, con multitude de mordentes e adornos propiciados pola gaita. Conforman un estilo propio de canto, guturais, pisando os finais de estrofa cos comezos. Polas letras e melodías destes cantos percíbese que son de corte culto. Moitos deles teñen que ver con cantos gregorianos e cantares relixiosos dos séculos XV e XVI que foron adaptados e transformados polo pobo.

A meirande parte deles son en castelán ou castrapo, debido a súa orixe nos textos bíblicos ou eucarísticos, que eran sempre nesta lingua. Outras veces se a casa onde se cantaba era de “señoritos” entón trocábase nos cantos o galego polo castelán, para agrada-los anfitrións.

Rancho de Reis en Salceda

Os grupos de mozos e mozas que cantaban os Reis, denominados ranchos no sur de Galicia, estaban compostos por un gaiteiro e varios cantores e se incorporan outros instrumentos en especial de percusión, como pandeireta e outros de extracción doméstica como paos, cunchas, botellas de anís, etc.

Cando estes grupos estaban formados por un número superior de integrantes, na nosa zona, se denominan “rondallas”. A orixe da tradición vén xa de lonxe, existindo rexistros dende 1920. Os vellos din que logo de ir á leira collían os instrumentos que había na casa, moitas veces feitos a man, e ían de pasarrúas polos barrios.

Rondalla de Pexegueiro

Noutras ocasións estas tradicións populares dos cantos de Nadal e Reis estaban integrados nas celebración litúrxicas das parroquias. Neste caso os cantos se unían a danza, cos pasos clásicos, e co uso de elementos vistosos como arcos, paos de entrenzados, castañetas, etc. Aínda na parroquia de Guláns, en Ponteareas, na festividade de San Xián (7 de xaneiro) podemos asistir a estas tradicionais danzas, tamén conservadas noutras parroquias de Ponteareas, Salceda ou Mondariz. Hai unha coincidencia na indumentaria predominantemente branca, con adornos florais, exóticos ou chamativos como espellos, etc.

Nas parroquias tudense conservase a memoria destas tradicións como xa temos recollidos neste blog e as tradicións de cantar os Reis, tantos nos diversos barrios como de achegarse ata a cidade para obter mellores aguinaldos. Nos traballlos de Manuel Fernández Valdés ou nos libros de Alberto Romer recóllense estas tradicións dos ranchos de Reis: http://tudensia.blogspot.com/2010/01/os-bandos-de-reis-tudenses.htm

Mais recentemente Raimundo Martínez no seu libro "Memorias dun pobo Santiago de Malvas e as súas xentes" recolle ata dez cantos de Nadal e Reis procedentes da tradición oral de Malvas.

Un exemplo deste labor de recuperación foi o realizado polo director do arquivo catedralicio e diocesano de Tui e párroco de San Bartolomeu de Rebordáns, o cóengo Avelino Bouzón, que en decembro de 2010 publicou na folla parroquial de San Bartolomeu un destes cantos de Reis recollido na parroquia de Ribadelouro de Mercedes Domínguez González, irmá do lembrado maxistral tudense D. Basilio. Comenta D. Avelino que di a señora Mercedes que esta cantiga ensinouna D. José, natural de Tabagón e párroco de Ribadelouro polo ano 1934, e retocouno o Rvdo. D. Jesús María Fernández na última década do século pasado.

https://aboga.wordpress.com/2010/12/05/romances-de-ano-nuevo-y-de-reyes/

Transcribimos de seguido este canto do Reis como testemuña desta tradición popular da nosa terra:

 

Boas entradas dos Reis

teñan vosas señorías,

camiñando vai Xosé,

camiñando vai María.

 

Camiñan para Belén,

máis de noite que de día;

cando a Belén chegaron,

aquela xente durmía.

 

Aquela xente tirana,

aquela xente dicía:

para Xosé non hai pousada

e menos para María.

 

– Abre a porta porteiro,

porteiro de portería.

– Eu a porta non a abro

mentres que non chegue o día.

 

Vinde aquí todos señores,

acompañade a María,

que nos deu a luz do mundo,

que nos deu a luz do día.

 

A media noite iba dando,

e a porta aberta iba,

que abriu un anxo do ceo

para que entrara María.

 

Pasou alí un pregoeiro

preguntando por María.

María pariu esta noite,

antes que nacera o día.

 

Pariu un neno tan fermoso,

todo o mundo relucía;

tanta era a súa pobreza,

que nin os pañales tiña.

 

Vinde aquí todos señores,

acompañade a María,

que nos deu a luz do mundo,

que nos deu a luz do día.

 

Botou a man a cabeza,

tirou un pano que traía,

partiuno en tres pedazos

e envolveu o Neno María.

  

Baixou un anxo do ceo,

ricos pañales traía;

deles uns eran de holanda

e outros de holanda fina.

Outros de seda bordada,

para a Virxe María.

 

– Reis Magos, Reis Magos,

¡que boa estrela vos guía!,

nunca houbo estrela no ceo

que brile como ela brila.

 

Os cabalos que levaban

relucían coma o día,

que os señores que iban neles

coma o sol do mediodía.

 

Vinde aquí todos señores,

acompañade a María,

que nos deu a luz do mundo,

que nos deu a luz do día.

 

Lle ofreceron os seus cofres

con ouro, incienso e mirra;

nestes presentes dos Reis

cantos misterios había.

 

O ouro porque era Rei,

por ser Deus danlle o incienso;

a mirra porque era home,

a mirra pro seu enterro.

 

– ¿Que lle ofreceremos nós,

Señores desta casiña?

– Ofrécelle o corazón

que ten ouro, incienso e mirra.

 

Vinde aquí todos señores,

acompañade a María,

que nos deu a luz do mundo,

que nos deu a luz do día.

 

Podemos escoitar este canto no seguinte enlace.

https://aboga.files.wordpress.com/2011/01/boas-entradas-dos-reies-a-tono.mp3

Estes cantos de Reis, cos seus ranchos e rondallas, forman parte do noso patrimonio cultural que reclaman unha maior atención tanto na recollida e documentación dos mesmos como na adopción de medidas que incentiven a súa conservación e difusión. Son tradicións moi características do noso territorio que constitúen de por si un elemento de gran riqueza cultural e patrimonial que axeitadamente promovidos amais de contribuír a súa conservación, constitúen elementos singulares de ampla capacidade de atractivo. En diversas parroquias tudenses, como Pexegueiro ou Ribadelouro, temos constancia de iniciativas de interese nesta temática.

Rondalla de Pexegueiro na Cabalgata da Eurocidade Tui - Valença

Temos botado de menos que no programa de animación do Nadal tudense non participase este ano ningunha rondalla (en anos anteriores foi a rondalla de Pexegueiro a que ten participado en desfiles pola Corredoira e na Cabalgata de Reis). Finalmente, recollemos neste blog unha suxestión que temos escoitado en diversas oportunidades ás xentes relacionadas coas tradicións populares da nosa contorna, que ao igual que existe un festival de rondallas, se promova a creación dun evento anual que reúna ás diversas agrupacións de ranchos de Reis existentes para incentivar a súa conservación e a súa difusión entre a veciñanza e amosar a ampla diversidade das tradicións musicais da nosa cultura popular.

Comentarios

Entradas populares de este blog

Derrubado o acueduto do Pontillón en Caldelas

Recollemos hoxe en Tudensia unha noticia que publicaba onte o xornal “Faro de Vigo” na que recolle o malestar dos veciños de Caldelas polas obras que está realizando a Confederación Hidrográfica Miño – Sil para “Mellora da permeabilidade no río Caselas” que busca facilitar o acceso de peixes polo río Caselas, en especial o salmón. https://www.farodevigo.es/comarcas/2020/08/14/caldelas-defiende-antiguo-acueducto-regadio/2326458.html A intervención ten ocasionado o derrube dun acueduto existente nese lugar de Pontillón, unha obra de arquitectura popular que forma parte do patrimonio cultural daquela parroquia de Caldelas ou da inmediata de Porto, pois existente dúbidas da situación deste acueduto. Sexa como for, resulta incomprensible a insensibilidade da Confederación Hidrográfica que non respecta estes elementos que forman parte do noso patrimonio etnográfico á hora de redactar o proxecto de intervención, onde valora os elementos de patrimonio natural (vexetación, fauna, etc.) pero

Alberto Estévez Piña, unha lembranza

  O pasado mércores, 27 de xaneiro, na tardiña recibía a noticia, inesperada, do falecemento de Alberto Estévez Piña. Unha triste nova coñecida, por eses azares inexplicables, xusto diante da igrexa de San Domingos, á beira da súa casa familiar, no barrio homónimo a quen tamén eu estou ligado por proximidade e vivencias. Dende Tudensia, que como sinala o seu subtitulo está dedicado a ofrecer “ Notas e noticias sobre Tui e os tudenses ”, cómpre lembrar a Alberto pola súa abondosa achega, ao longo de tantas décadas, á vida tudense, onde ten sido un constante animador de múltiples iniciativas, unha prodixiosa memoria sobre a vida de Tui e os tudenses, un espléndido conversador sobre a nosa cidade, pois sabía adornar cunha elocuencia, ás veces case cunqueiriana, calquera detalle da nosa existencia colectiva... unha bagaxe que se plasmaría no seu anunciado libro sobre o chamado crime do “Mosca”, na Sombraboa. Non pretendo facer unha biografía de Alberto Estévez Piña (1937-2021) nada máis

Visitas rexias a Tui. Dende 1502 con Manoel I de Portugual ningun outro monarca visitou Tui

Coñecedor da noticia da visita mañá mércores de S.M. El Rei D. Filipe VI á nosa cidade, concretamente á Comandancia Naval do Miño, inmediatamente xorde o interese por coñecer as anteriores visitas de monarcas á nosa cidade. Hai mais de cinco séculos que non visita Tui ningún monarca en exercicio. A última visita foi do rei portugués Manuel I no ano 1502 na súa peregrinación a Compostela.  Con brevidade faremos unha enumeración sinxelas destas visitas rexias á nosa cidade que non pretende ser exhaustiva, pois varios dos seguidores deste blog nos reclaman este post e non houbo tempo de consultar a documentación e bibliografía necesaria. Sirvan estas notas como un apunte abondoso. Como sempre o extraordinario traballo de Francisco Ávila y La Cueva, “Historia civil y eclesiásticas de la ciudad de Tuy y su obispado”, é a fonte básica de información para enumerar estas visitas rexias á nosa cidade, que trataremos de presentar cronoloxicamente. Carecemos de noticias sobre a presenza dun m